سوزن‌دوزی بلوچی: تفاوت میان نسخه‌ها

نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/695926/ مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.]</ref>  

|نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلۀ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند.

|حاشیۀ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.

|نقشی با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند و به‌همراه دوزائدۀ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش.

|اغلب در حاشیۀ لباس.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>

|نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدۀ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86 کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref>

|به‌صورت متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیۀ لباس.

|اغلب در حاشیۀ لباس.

|از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار دارد.

|نقش یک لوزی در مرکز با چهار قلب در اطراف آن.

|یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.<ref>کشاورز، بتل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.</ref>

|نقشی واقع‌گرایانه از بز است.

|در تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.

|نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی است.

|نقش یک لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های کوچکی دیده می‌شود.

|نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.

|نقش یک محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند.

|یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویۀ تیز که فواصل بین آن‌‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است.

|این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.

|این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن یک لوزی کوچک قرار دارد.

|این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.^{<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref>}

|نقشی با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است.

|این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.^{<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref>}

|یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است.

|از نقوش قدیمی که اغلب در حاشیۀ لباس به‌کار می‌رود.

|یک لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلۀ بین اشکال را پر می‌کند.

|نمادی از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.

|تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف.

|این نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.^{<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>}

|نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدۀ  Lمانند به‌شکل قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است.

|در قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.^{<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.</ref>}

|طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد که از اطراف لوزی خطوطی منشعب شبیه پای حشره به بیرون طراحی شده است.

|در قسمت‌های مختلف لباس ازجمله پیش‌سینه دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.]</ref>

|از تکرار متوالی آن در حاشیۀ لباس به‌همراه غنچه‌های گل سوزن‌دوزی می‌شود.

|شکل کامل‌شدۀ گل چهار برگی که از هشت لوزی کشیده و

|اغلب در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.

|گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است.

|بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود.

|نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشۀ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.

|نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرۀ کوچکی قرار دراد.

|مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار دارد.

|از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و در چابهار

|نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچۀ گل را نشان می‌دهد.

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>  

|شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند.

|در رنگ‌های مختلف در حاشیۀ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از دام است.

|خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت زنجیره دیده می‌شود.

|نقش قدیمی که در حاشیۀ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.

|نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.

|اغلب در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.

|نقشی شبیه جالر و شیرازه که خطوط با فاصلۀ بیشتری نسبت به‌هم قرار دارند.

|نشان‌دهندۀ  حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیۀ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

|نقش مثلث مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است.

|شبیه محراب است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.

|نقشی با چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است.

|این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.

|دوخت متوالی از زنجیرۀ باریک است.

|در حاشیۀ  لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.

|نقش یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است.

|نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.

|نقشی شبیه علامت W است که روی زاویۀ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد.

|در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک معروف است.

|نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.

|در قسمت پیش‌سینۀ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

|نقش یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود.

|دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیۀ لباس کاربرد دارد.

|نقشی شبیه قیچی با دهانۀ باز است.

|از تکرار متوالی آن در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.

|نقشی با پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند.

|این نقش در منطقۀ سراوان رایج است و اغلب در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77-74.]</ref>

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا|کامواهای]] ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، نه تنها یک صنعت، بلکه [[میراثی فرهنگی]] است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه به سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش‌ در [[خانه‌داری]] و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده‌

نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله: سوزن‌دوزی‌های پیچیده، [[سکه‌دوزی]]، [[گلیم]] و [[قالی‌بافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>  

==پانویس==

* دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شماره17،  ۱۳۸۵ش.

* قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارۀ 27، ۱۳۹۲ش.