سوزن‌دوزی بلوچی: تفاوت میان نسخه‌ها

بلوچ‌دوزی که سوزن‌دوزی بلوچی نیز گفته می‌شود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و [[صفویه|صفوی]] به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای [[ایران]] فراتر رفته و علاوه بر استان‌های [[خراسان جنوبی|خراسان]]، [[استان کرمان|کرمان]] و [[هرمزگان]]، در بخش‌هایی از کشورهای [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و [[هندوستان]] نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، [[سجاده]] و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

بلوچ‌دوزی که با نام‌های سوزن‌دوزی بلوچی، سُوچِندوزی یا سیچِن‌دوزی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از انواع خاص [[سوزن‌دوزی]] است که توسط [[زنان بلوچ]] و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلات‌شان خلق می‌شود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان [[سیستان و بلوچستان]] است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش [[مصرف انرژی]] و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات [[سوزن‌دوزی]] به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref>

آثار کشف‌شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از [[اسلام]] برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به [[دوران مادها]] اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در [[دوره مغول|دورهٔ مغول]] گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید [[ابریشم]] یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش [[کرم ابریشم]] در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌ فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref> امروزه مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و [[زاهدان]] است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref> مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref>

بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref> از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، [[آیینه‌دوزی]] و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون [[پرده]]، کوسن، سجاده، سفره‌ عقد و موارد شبیه آن استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>

==== نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیا مصرفی زندگی ====

هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، میراثی فرهنگی است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه‌به‌سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در [[خانه‌داری]] و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله سوزن‌دوزی‌های پیچیده، [[سکه‌دوزی]]، [[گلیم]] و [[قالی‌بافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما [[ایرانشهر]] به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت [[یونسکو]] را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>