| خط ۳۱: | خط ۳۱: | ||
== ویژگیهای هجرت در فرهنگ اسلامی == | == ویژگیهای هجرت در فرهنگ اسلامی == | ||
در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی، برای هجرت ویژگیهایی برشمرده شده است. از جمله: | در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی، برای هجرت ویژگیهایی برشمرده شده است. از جمله: | ||
* ایمان و اخلاص: ایمان و اخلاص بهعنوان زیربنای هجرت فیسبیلالله. | * ایمان و اخلاص: [[ایمان]] و اخلاص بهعنوان زیربنای هجرت فیسبیلالله. | ||
* پاکیزگی درونی و هجرت از گناه: پاکیزگی درونی و دوری از گناه بهعنوان مقدمه هجرت بیرونی. | * پاکیزگی درونی و هجرت از [[گناه]]: پاکیزگی درونی و دوری از گناه بهعنوان مقدمه هجرت بیرونی. | ||
* امامشناسی و ولایتمداری: شناخت امام زمان و پایبندی به ولایت الهی. | * امامشناسی و ولایتمداری: شناخت [[امام زمان]] و پایبندی به [[ولایت الهی]]. | ||
* انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخاب آگاهانه مقصد برای دستیابی به رشد دینی، علمی و اجتماعی. | * انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخاب آگاهانه مقصد برای دستیابی به رشد دینی، علمی و اجتماعی. | ||
* صبر و بردباری: صبر و بردباری در برابر دشواریهای غربت و مسیر هجرت. | * صبر و بردباری: صبر و بردباری در برابر دشواریهای غربت و مسیر هجرت. | ||
* توکل و امیدواری: توکل و امیدواری در مواجهه با ناشناختهها. | * توکل و امیدواری: [[توکل]] و امیدواری در مواجهه با ناشناختهها. | ||
* صداقت در گفتار و کردار: صداقت در گفتار و کردار بهعنوان سرمایه اجتماعی مهاجر.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | * صداقت در گفتار و کردار: صداقت در گفتار و کردار بهعنوان [[سرمایه اجتماعی]] مهاجر.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
== نمونههای تاریخی هجرت == | == نمونههای تاریخی هجرت == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، سرآغاز تشکیل نخستین جامعهٔ مبتنی بر آموزههای اسلامی بود؛ زیرا پیامبر اسلام با انعقاد پیمانهای اجتماعی و سیاسی، قبایل مختلف را بر محور واحد متحد ساخت و ساختار حکومتی اسلام را بنیان نهاد. این تحول، اسلام را از مرحلهٔ یک دعوت فردی به یک نظام اجتماعی ارتقا داد و ظرفیتی تمدنساز برای آن ایجاد کرد. | هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، سرآغاز تشکیل نخستین جامعهٔ مبتنی بر آموزههای اسلامی بود؛ زیرا پیامبر اسلام با انعقاد پیمانهای اجتماعی و سیاسی، قبایل مختلف را بر محور واحد متحد ساخت و ساختار حکومتی اسلام را بنیان نهاد. این تحول، اسلام را از مرحلهٔ یک دعوت فردی به یک نظام اجتماعی ارتقا داد و ظرفیتی تمدنساز برای آن ایجاد کرد. | ||
اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> گاهشمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸، ج۲، ص3.</ref> امروزه در مناسبتهای دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرهٔ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1114580/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1%DB%8C «ماجرای پایه گذاری تقویم هجری قمری»،وبسایت مشرق.]</ref> اعیاد، ماههای رمضان و | اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> گاهشمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸، ج۲، ص3.</ref> امروزه در مناسبتهای دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرهٔ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1114580/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1%DB%8C «ماجرای پایه گذاری تقویم هجری قمری»،وبسایت مشرق.]</ref> اعیاد، ماههای [[رمضان]] و [[محرم]]، [[مناسک حج]] و بسیاری از [[وقفنامه|وقفنامهها]] و قراردادهای شرعی، همگی با این تاریخ سنجیده میشوند. این امر تداوم پیوند معنوی مسلمانان با هجرت پیامبر شان محسوب میشود.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> | ||
=== هجرت امام حسین === | === هجرت امام حسین === | ||
| خط ۶۵: | خط ۶۵: | ||
=== هجرت امامخمینی === | === هجرت امامخمینی === | ||
بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، هجرتهای امام خمینی نقش مؤثری در تحول نقش رهبری دینی در دورهٔ معاصر داشته است. این هجرتها که در شرایط مختلفی رخ داد، به تدریج موجب گسترش دامنهٔ نفوذ و فعالیتهای وی از عرصه حوزوی به صحنههای فراملی شد. برای مثال اقامت در ترکیه، موجب شد تا امام خمینی با فضای اجتماعی و حکومتی یک کشور لائیک بهصورت مستقیم مواجه شود. این تجربه، زمینهساز توجه بیشتر به مفاهیمی چون هویت ملی و تعامل با افکار بینالمللی شد. در این دوره، توجه رسانهها و محافل جهانی به شخصیت و دیدگاههای وی افزایش یافت. | بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، [[هجرت امام خمینی|هجرتهای امام خمینی]] نقش مؤثری در تحول نقش رهبری دینی در دورهٔ معاصر داشته است. این هجرتها که در شرایط مختلفی رخ داد، به تدریج موجب گسترش دامنهٔ نفوذ و فعالیتهای وی از عرصه حوزوی به صحنههای فراملی شد. برای مثال اقامت در ترکیه، موجب شد تا [[امام خمینی]] با فضای اجتماعی و حکومتی یک کشور لائیک بهصورت مستقیم مواجه شود. این تجربه، زمینهساز توجه بیشتر به مفاهیمی چون [[هویت ملی]] و تعامل با افکار بینالمللی شد. در این دوره، توجه رسانهها و محافل جهانی به شخصیت و دیدگاههای وی افزایش یافت. | ||
سپس، اقامت در | سپس، اقامت در [[نجف]]، اگرچه بازگشت به محیط علمیآشنا بود، اما در بافتی وسیعتر و بینالمللی ادامه یافت. در این مرحله، حضور در جمع طلاب و علما از ملیتهای مختلف، شبکه ارتباطات فرامرزی را گسترش داد. همچنین، نگارش و تدریس [[نظریه ولایت فقیه]] در این دوره انجام شد. اقامت در پاریس، دسترسی مستقیم و گستردهتر رسانههای جهانی را فراهم آورد. این امر موجب شد مفاهیم و اندیشههای مرتبط با [[انقلاب اسلامی ایران]] در کانون توجه مجامع بینالمللی قرار گیرد. به باور برخی محققان، این مرحله در شکلدهی به صورتبندی جهانی جنبش مؤثر بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
اقامت در پاریس، دسترسی مستقیم و گستردهتر رسانههای جهانی را فراهم آورد. این امر موجب شد مفاهیم و اندیشههای مرتبط با انقلاب ایران در کانون توجه مجامع بینالمللی قرار گیرد. به باور برخی محققان، این مرحله در شکلدهی به صورتبندی جهانی جنبش مؤثر بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | |||
== کارکردهای امروزی هجرت == | == کارکردهای امروزی هجرت == | ||
هجرت در عصر حاضر تنها با انگیزههای اقتصادی یا امنیتی صورت نمیگیرد، بلکه عوامل پیچیدهای همچون جستجوی فرصتهای آموزشی، پیوندهای خانوادگی و دستیابی به زندگی باکیفیتتر نیز در آن دخیل هستند.<ref>حسینی و دیگران، «رویکردی نظری به سیاستهای مهاجرتی دولتهای مهاجرپذیر»، 1403ش، ص162.</ref> برای جوامع مسلمان، هجرت علاوهبر حفظ هویت | هجرت در عصر حاضر تنها با انگیزههای اقتصادی یا امنیتی صورت نمیگیرد، بلکه عوامل پیچیدهای همچون جستجوی فرصتهای آموزشی، پیوندهای خانوادگی و دستیابی به زندگی باکیفیتتر نیز در آن دخیل هستند.<ref>حسینی و دیگران، «رویکردی نظری به سیاستهای مهاجرتی دولتهای مهاجرپذیر»، 1403ش، ص162.</ref> برای جوامع مسلمان، هجرت علاوهبر حفظ [[هویت دینی]]، به ایجاد شبکههای فراملی، تبادل فرهنگی و تقریب مذاهب کمک کرده است. امروزه هجرت بهعنوان پدیدهای چندبعدی، هم چالشهایی مانند ادغام در جامعۀ میزبان و هم فرصتهایی مانند نقشآفرینی در [[دیپلماسی عمومی]] را ایجاد میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5483/5488/51980/جوامع_مسلمانان_مهاجر_و_سیاست_خارجی_در_اروپای_غربی «جوامع مسلمانان مهاجر و سیاست خارجی در اروپای غربی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
=== هجرت به کشورهای غیراسلامی === | === هجرت به کشورهای غیراسلامی === | ||
محققان هجرت به کشورهای غیراسلامی در دنیای امروز را دارای تصویری دوگانه میدانند: از | محققان هجرت به [[کشور غیراسلامی|کشورهای غیراسلامی]] در دنیای امروز را دارای تصویری دوگانه میدانند: از یکطرف، فرصتی برای تعامل فرهنگی، توسعهٔ علمی و اقتصادی، و نقشآفرینی بهعنوان سفیران اسلام محسوب میشود. از طرف دیگر، مواجهه با گفتمانهای اسلامهراسانه، چالشهای هویتی برای نسل دوم و سوم و محدودیتهای اعمال سیاستهای یکپارچهسازی از جمله موانع پیشروی مهاجران است. با این حال، حضور فعال مسلمانان در این جوامع میتواند به تقویت درک متقابل و کاهش کلیشهها بین جهان اسلام و غرب بینجامد.<ref>رعد جباره، الاقلیات المسلمة فیالعالم، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۴۵–۲۴۸.</ref> | ||
برخی از محققان اسلامی در پارهای از شرایط، مهاجرت به کشورهای غیراسلامی را بهعنوان یک «فریضه شرعی» میدانند. تقویت هویت دینی اقلیتهای مسلمان، ارائهٔ کمکهای مالی به آنان، مشارکت سازنده در گفتوگوی بینادیانی با عالمان و پیروان سایر ادیان الهی، احداث مساجد و مراکز خیریه و نیز بهرهگیری از فرصتهای جهانیشدن در جوامع غربی در راستای تأمین مصالح امت اسلامی، از جمله وظایفی است که در محیطهای اقلیتی قابل پیگیری است.<ref>مبلغی، «فقه هجرت»، 1485ش، ص 15-18.</ref> | برخی از محققان اسلامی در پارهای از شرایط، مهاجرت به کشورهای غیراسلامی را بهعنوان یک «فریضه شرعی» میدانند. تقویت هویت دینی اقلیتهای مسلمان، ارائهٔ کمکهای مالی به آنان، مشارکت سازنده در گفتوگوی بینادیانی با عالمان و پیروان سایر ادیان الهی، احداث مساجد و مراکز خیریه و نیز بهرهگیری از فرصتهای جهانیشدن در جوامع غربی در راستای تأمین مصالح امت اسلامی، از جمله وظایفی است که در محیطهای اقلیتی قابل پیگیری است.<ref>مبلغی، «فقه هجرت»، 1485ش، ص 15-18.</ref> | ||
تحقق این اهداف که نقش بسزایی در گسترش و تعمیق فرهنگ اسلامی در عرصهٔ جهانی ایفا میکند، میتواند وجوب شرعی هجرت را برای افراد دارای توانمندیهای لازم و شرایط مؤثر، بهعنوان یک واجب کفایی یا حتی در مواردی واجب عینی ثابت کند. این امر بهویژه در مواردی که حضور آگاهانهٔ مسلمانان در فضای بینفرهنگی، به حفظ مصالح کلان امت اسلامی بینجامد، از جایگاه ویژهای در فقه اجتماعی اسلام برخوردار است.<ref>مبلغی، «فقه هجرت»، 1485ش، ص 15-18.</ref> | تحقق این اهداف که نقش بسزایی در گسترش و تعمیق [[فرهنگ اسلامی]] در عرصهٔ جهانی ایفا میکند، میتواند وجوب شرعی هجرت را برای افراد دارای توانمندیهای لازم و شرایط مؤثر، بهعنوان یک واجب کفایی یا حتی در مواردی واجب عینی ثابت کند. این امر بهویژه در مواردی که حضور آگاهانهٔ مسلمانان در فضای بینفرهنگی، به حفظ مصالح کلان امت اسلامی بینجامد، از جایگاه ویژهای در فقه اجتماعی اسلام برخوردار است.<ref>مبلغی، «فقه هجرت»، 1485ش، ص 15-18.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
