رفعت حسن: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''رفعت حسن؛'''}} فمنیست اسلامی و فعال حقوق بشر در ایالات متحده آمریکا. | |||
رفعت حسن، [[فمینیست اسلامی]] و استاد مطالعات دینی، با ارائه الهیات فمینیستی در [[قرآن]]، استدلال میکند که متن قرآن ذاتاً با برابری جنسیتی در تضاد نیست بلکه این تفاسیر مردسالارانه و سنتهای فرهنگی هستند که موجب تبعیض علیه زنان شدهاند. او با نقد خوانشهای سنتی از داستان آفرینش و تأکید بر حقوق انسانی در قرآن، خواستار احیای تفسیرهای عادلانه و [[مشارکت زنان]] در فرایند تفسیر میشود. دیدگاه او با نقدهایی مواجه شده است؛ از جمله اینکه تساوی مطلق خواستهشده توسط [[فمینیسم]] با برخی تفاوتهای حقوقی مصرح در قرآن ناسازگار است و رویکرد او از سوی برخی متخصصان، تفسیر بهرأی و غفلت از مبانی اسلامی تلقی میشود. | |||
رفعت | == زندگینامه و فعالیت == | ||
رفعت حسن در لاهور پاکستان در یک [[خانواده|خانوادهٔ]] ردهبالای سید مسلمان، متولد شد. او یکی از نه فرزند خانواده بود. پدرش، فردی محترم و با افکار سنتی، معتقد بود که دختران باید در شانزدهسالگی با انتخاب والدین ازدواج کنند. در مقابل، مادرش که دختر شاعر و دانشمند برجسته، حکیم احمد شجاع بود، با این نگرش مخالفت میکرد. این اختلاف نظر باعث آشفتگی و انزوای رفعت در کودکی شد و او را به سمت کتابخوانی و سرودن شعر سوق داد.<ref>[https://pdfs.semanticscholar.org/00b2/bc7871f6cbf872809dd806daa69bee4922f0.pdf “Riffat Hassan's Thoughts on Gender Issues in the Qur'an” 2024, Page 131- 150.]</ref> او در مدرسهٔ عالی کلیسای جامع، یک مدرسه مذهبی انگلیکان و بعد از آن کالج سنت مری در دانشگاه دورهای انگلستان تحصیل کرد و در آنجا به تحصیل انگلیسی و فلسفه پرداخت. رفعت حسن مدرک دکترای خود را از دانشگاه دورهم در سال ۱۹۶۸م برای پایاننامه خود در مورد [[محمداقبال لاهوری]] دریافت کرد.<ref>[https://archive.org/details/wisewomenovertwo00cahi Cahill, Susan N. (1996). ''Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women''. W.W. Norton and Company. p. 329. I]</ref> | |||
رفعت حسن از ۱۹۶۶م تا ۱۹۶۷م در دانشگاه پنجاب لاهور تدریس کرد. در وزارت اطلاعرسانی و صدا و سیمای پاکستان از ۱۹۶۹م تا ۱۹۷۲م فعالیت کرد. وی در ۱۹۷۲م با دخترش به ایالات متحدهٔ آمریکا [[مهاجرت]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110719061105/http://stderr.org/pipermail/tariqas/2001-May/000583.html "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original]</ref> و در دانشگاههایی چون اوکلاهاما و هاروارد تدریس کرد و در سالاخیر مطالعات مذهبی را در دانشگاه لوییزویل تدریس میکرد. حسن جزء اولین کسانی بود که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت و در حالحاضر استاد مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکیا است.<ref>[https://louisville.edu/artsandsciences/about/hallofhonor/inductees/riffat-hassan "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". ''louisville.edu''.]</ref> | |||
رفعت حسن از | |||
== دیدگاههای رفعت حسن == | == دیدگاههای رفعت حسن == | ||
=== دیدگاه دربارهٔ حقوق بشر در قرآن === | |||
رفعت حسن با اتکا به متن قرآن، آن را سند بنیادین حقوق بشر میداند که غایتش رهایی انسان از هرگونه ستم و محدودیتِ ناروا است. از نگاه او، حقوق مندرج در قرآن مانند [[حق حیات]]، [[حق کرامت]]، [[عدالت]]، [[آزادی]] و [[علمآموزی]]، ذاتی انسان و ناشی از ارادهٔ الهی است؛ حقوقی تغییرناپذیر که هیچ قدرت بشری نمیتواند آنها را سلب کند. او تأکید ویژهای بر مفهوم عدالت قرآنی دارد که از «عدل» بهمثابهٔ برابری و انصاف و «احسان» بهعنوان جبران کاستیها و توجه ویژه به محرومان ترکیب شده است. حسن باورمند است که قرآن نه تنها بردهداری را عملاً منسوخ کرده، بلکه آزادیهای فردی، از جمله آزادی عقیده و بیان را بهصورت مطلق تضمین میکند.<ref>حسن، «حقوق بشر در قرآن»، 1395ش، ص10-12.</ref> | |||
=== دیدگاه | === دیدگاه دربارهٔ فمینیسم اسلامی === | ||
رفعت | رفعت حسن، با تأثیرپذیری از جریان الهیات فمینیستی در مسیحیت، رویکردی موسوم به [[الهیات فمینیستی]] در قرآن را ارائه میدهد. هستهٔ مرکزی دیدگاه او این ادعا است که قرآن ذاتاً با اصول فمینیستی در تعارض نیست، بلکه متنی است که در پی رهایی انسان از قیود ناعادلانه از جمله تبعیض جنسیتی است. او قرآن را منشور کبیر [[حقوق بشر]] میخواند که حقوقی چون زندگی، احترام، عدالت، آزادی و دانش را برای همه انسانها، فارغ از جنسیت، تضمین میکند.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.</ref> | ||
حسن باورمند است که نابرابریهای کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگها و تفاسیر [[مردسالاری|مردسالارانه]] دارد، نه در متن اصیل قرآن. به عقیدهٔ او، غیبت تاریخی زنان از فرایند تفسیر و [[علوم دینی]]، منجر به حاکمیت خوانشهای یکسویه و تبعیضآمیز شده است. راهحل او، توانمندسازی زنان از طریق آموزش، مشارکت اجتماعی و ورود به عرصه [[تفسیر قرآن]] است تا بتوانند با آگاهی از حقوق خویش، در برابر تفاسیر جانبدارانه بایستند و قرائتهای اصیل مساواتطلبانه قرآن را احیا کنند.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص5-15.</ref> | |||
حسن باورمند است که نابرابریهای کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگها و تفاسیر [[مردسالاری|مردسالارانه]] دارد، نه در متن اصیل قرآن. به | |||
او سه انگاره الهیاتی را که به باور وی مبنای نگرش فرودستانگاری زنان شده، به چالش میکشد: تابعیت زن در آفرینش، مسئولیت حوا در هبوط آدم و آفرینش زن برای مرد. حسن با نقد این انگارهها، استدلال میکند که قرآن هیچ برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.</ref> | او سه انگاره الهیاتی را که به باور وی مبنای نگرش فرودستانگاری زنان شده، به چالش میکشد: تابعیت زن در آفرینش، مسئولیت حوا در هبوط آدم و آفرینش زن برای مرد. حسن با نقد این انگارهها، استدلال میکند که قرآن هیچ برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.</ref> | ||
== نقد دیدگاههای رفعت حسن == | == نقد دیدگاههای رفعت حسن == | ||
دیدگاههای رفعت حسن | دیدگاههای رفعت حسن دربارهٔ الهیات فمینسیم در قرآن از سوی برخی محققین نقد شده است: | ||
* چالش در تحقق برابری مطلق: مهمترین نقد پژوهشگران این است که مبانی فکری حسن، تساوی کامل حقوقی و شرعی زن و مرد را نتیجه میگیرد، در حالی که قرآن در برخی احکام مانند ارث، شهادت یا قضاوت تفاوتهایی را میان آنان مقرر داشته | * چالش در تحقق برابری مطلق: مهمترین نقد پژوهشگران این است که مبانی فکری حسن، تساوی کامل حقوقی و شرعی زن و مرد را نتیجه میگیرد، در حالی که قرآن در برخی احکام مانند ارث، شهادت یا قضاوت تفاوتهایی را میان آنان مقرر داشته است؛ بنابراین، هدف نهایی فمینیسم (برابری مطلق در همه شئون) با متن صریح برخی آیات قرآن قابل جمع نیست.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.</ref> | ||
* مبانی محدود تفسیری: نقد دیگر به منابع تفسیری او بازمیگردد. استدلالهای حسن بهطور عمده متکی بر سنت تفسیری اهل سنت است و از نقدهای درونمذهبی شیعه نسبت به برخی از همان احادیث، یا از احادیث اکرامآمیز شیعه | * مبانی محدود تفسیری: نقد دیگر به منابع تفسیری او بازمیگردد. استدلالهای حسن بهطور عمده متکی بر سنت تفسیری اهل سنت است و از نقدهای درونمذهبی شیعه نسبت به برخی از همان احادیث، یا از احادیث اکرامآمیز شیعه دربارهٔ زنان، غفلت کرده است. این امر، دیدگاه او را تا حدی ناقص و یکسویه جلوه میدهد.<ref>حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص21.</ref> | ||
* تفسیر به رأی: منتقدان سنتیتر، رویکرد حسن و دیگر فمینیستهای اسلامی را مصداق تفسیر بهرأی و تحمیل پیشفرضهای مدرن بر متن دینی میدانند. از نگاه آنان، فهم صحیح قرآن نیازمند تخصص در علوم اسلامی است و نمیتوان صرفاً با انگیزه برابریخواهانه، مفاهیم جدیدی را به قرآن نسبت داد. آنان همچنین اشاره میکنند که حتی مفسران زن نیز گاه برداشتهایی متفاوت از فمینیستها داشتهاند و برخی تفاوتهای حقوقی در قرآن را نه ناشی از مردسالاری، بلکه مبتنی بر حکمتها و تفاوتهای طبیعی بین زن و مرد دانستهاند.<ref>امین، | * تفسیر به رأی: منتقدان سنتیتر، رویکرد حسن و دیگر فمینیستهای اسلامی را مصداق تفسیر بهرأی و تحمیل پیشفرضهای مدرن بر متن دینی میدانند. از نگاه آنان، فهم صحیح قرآن نیازمند تخصص در علوم اسلامی است و نمیتوان صرفاً با انگیزه برابریخواهانه، مفاهیم جدیدی را به قرآن نسبت داد. آنان همچنین اشاره میکنند که حتی مفسران زن نیز گاه برداشتهایی متفاوت از فمینیستها داشتهاند و برخی تفاوتهای حقوقی در قرآن را نه ناشی از مردسالاری، بلکه مبتنی بر حکمتها و تفاوتهای طبیعی بین زن و مرد دانستهاند.<ref>امین، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، 1361ش، ج4، ص63.</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
*امین، سیده نصرت، | * امین، سیده نصرت، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش. | ||
*حسن، رفعت، «حقوق بشر در قرآن»، | * حسن، رفعت، «حقوق بشر در قرآن»، مجلهٔ اندیشهٔ اصلاح، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۵ش. | ||
*حسننیا و دیگران، نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات، | * حسننیا و دیگران، نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات، مجلهٔ فلسفه دین، شماره ۴، ۱۳۹۸ش. | ||
{{آغاز چپچین}} | {{آغاز چپچین}} | ||
*Cahill, Susan N. (1996). ''Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women''. W.W. Norton and Company. | * Cahill, Susan N. (1996). ''Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women''. W.W. Norton and Company. <q>riffat hassan</q> | ||
*"Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". ''louisville.edu''. Retrieved 16 November 2015. | * "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". ''louisville.edu''. Retrieved 16 November 2015. | ||
*"Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008. | * "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008. | ||
{{پایان چپچین}} | {{پایان چپچین}} | ||
نسخهٔ ۲۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۳۰
رفعت حسن؛ فمنیست اسلامی و فعال حقوق بشر در ایالات متحده آمریکا.
رفعت حسن، فمینیست اسلامی و استاد مطالعات دینی، با ارائه الهیات فمینیستی در قرآن، استدلال میکند که متن قرآن ذاتاً با برابری جنسیتی در تضاد نیست بلکه این تفاسیر مردسالارانه و سنتهای فرهنگی هستند که موجب تبعیض علیه زنان شدهاند. او با نقد خوانشهای سنتی از داستان آفرینش و تأکید بر حقوق انسانی در قرآن، خواستار احیای تفسیرهای عادلانه و مشارکت زنان در فرایند تفسیر میشود. دیدگاه او با نقدهایی مواجه شده است؛ از جمله اینکه تساوی مطلق خواستهشده توسط فمینیسم با برخی تفاوتهای حقوقی مصرح در قرآن ناسازگار است و رویکرد او از سوی برخی متخصصان، تفسیر بهرأی و غفلت از مبانی اسلامی تلقی میشود.
زندگینامه و فعالیت
رفعت حسن در لاهور پاکستان در یک خانوادهٔ ردهبالای سید مسلمان، متولد شد. او یکی از نه فرزند خانواده بود. پدرش، فردی محترم و با افکار سنتی، معتقد بود که دختران باید در شانزدهسالگی با انتخاب والدین ازدواج کنند. در مقابل، مادرش که دختر شاعر و دانشمند برجسته، حکیم احمد شجاع بود، با این نگرش مخالفت میکرد. این اختلاف نظر باعث آشفتگی و انزوای رفعت در کودکی شد و او را به سمت کتابخوانی و سرودن شعر سوق داد.[۱] او در مدرسهٔ عالی کلیسای جامع، یک مدرسه مذهبی انگلیکان و بعد از آن کالج سنت مری در دانشگاه دورهای انگلستان تحصیل کرد و در آنجا به تحصیل انگلیسی و فلسفه پرداخت. رفعت حسن مدرک دکترای خود را از دانشگاه دورهم در سال ۱۹۶۸م برای پایاننامه خود در مورد محمداقبال لاهوری دریافت کرد.[۲]
رفعت حسن از ۱۹۶۶م تا ۱۹۶۷م در دانشگاه پنجاب لاهور تدریس کرد. در وزارت اطلاعرسانی و صدا و سیمای پاکستان از ۱۹۶۹م تا ۱۹۷۲م فعالیت کرد. وی در ۱۹۷۲م با دخترش به ایالات متحدهٔ آمریکا مهاجرت[۳] و در دانشگاههایی چون اوکلاهاما و هاروارد تدریس کرد و در سالاخیر مطالعات مذهبی را در دانشگاه لوییزویل تدریس میکرد. حسن جزء اولین کسانی بود که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت و در حالحاضر استاد مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکیا است.[۴]
دیدگاههای رفعت حسن
دیدگاه دربارهٔ حقوق بشر در قرآن
رفعت حسن با اتکا به متن قرآن، آن را سند بنیادین حقوق بشر میداند که غایتش رهایی انسان از هرگونه ستم و محدودیتِ ناروا است. از نگاه او، حقوق مندرج در قرآن مانند حق حیات، حق کرامت، عدالت، آزادی و علمآموزی، ذاتی انسان و ناشی از ارادهٔ الهی است؛ حقوقی تغییرناپذیر که هیچ قدرت بشری نمیتواند آنها را سلب کند. او تأکید ویژهای بر مفهوم عدالت قرآنی دارد که از «عدل» بهمثابهٔ برابری و انصاف و «احسان» بهعنوان جبران کاستیها و توجه ویژه به محرومان ترکیب شده است. حسن باورمند است که قرآن نه تنها بردهداری را عملاً منسوخ کرده، بلکه آزادیهای فردی، از جمله آزادی عقیده و بیان را بهصورت مطلق تضمین میکند.[۵]
دیدگاه دربارهٔ فمینیسم اسلامی
رفعت حسن، با تأثیرپذیری از جریان الهیات فمینیستی در مسیحیت، رویکردی موسوم به الهیات فمینیستی در قرآن را ارائه میدهد. هستهٔ مرکزی دیدگاه او این ادعا است که قرآن ذاتاً با اصول فمینیستی در تعارض نیست، بلکه متنی است که در پی رهایی انسان از قیود ناعادلانه از جمله تبعیض جنسیتی است. او قرآن را منشور کبیر حقوق بشر میخواند که حقوقی چون زندگی، احترام، عدالت، آزادی و دانش را برای همه انسانها، فارغ از جنسیت، تضمین میکند.[۶]
حسن باورمند است که نابرابریهای کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگها و تفاسیر مردسالارانه دارد، نه در متن اصیل قرآن. به عقیدهٔ او، غیبت تاریخی زنان از فرایند تفسیر و علوم دینی، منجر به حاکمیت خوانشهای یکسویه و تبعیضآمیز شده است. راهحل او، توانمندسازی زنان از طریق آموزش، مشارکت اجتماعی و ورود به عرصه تفسیر قرآن است تا بتوانند با آگاهی از حقوق خویش، در برابر تفاسیر جانبدارانه بایستند و قرائتهای اصیل مساواتطلبانه قرآن را احیا کنند.[۷]
او سه انگاره الهیاتی را که به باور وی مبنای نگرش فرودستانگاری زنان شده، به چالش میکشد: تابعیت زن در آفرینش، مسئولیت حوا در هبوط آدم و آفرینش زن برای مرد. حسن با نقد این انگارهها، استدلال میکند که قرآن هیچ برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.[۸]
نقد دیدگاههای رفعت حسن
دیدگاههای رفعت حسن دربارهٔ الهیات فمینسیم در قرآن از سوی برخی محققین نقد شده است:
- چالش در تحقق برابری مطلق: مهمترین نقد پژوهشگران این است که مبانی فکری حسن، تساوی کامل حقوقی و شرعی زن و مرد را نتیجه میگیرد، در حالی که قرآن در برخی احکام مانند ارث، شهادت یا قضاوت تفاوتهایی را میان آنان مقرر داشته است؛ بنابراین، هدف نهایی فمینیسم (برابری مطلق در همه شئون) با متن صریح برخی آیات قرآن قابل جمع نیست.[۹]
- مبانی محدود تفسیری: نقد دیگر به منابع تفسیری او بازمیگردد. استدلالهای حسن بهطور عمده متکی بر سنت تفسیری اهل سنت است و از نقدهای درونمذهبی شیعه نسبت به برخی از همان احادیث، یا از احادیث اکرامآمیز شیعه دربارهٔ زنان، غفلت کرده است. این امر، دیدگاه او را تا حدی ناقص و یکسویه جلوه میدهد.[۱۰]
- تفسیر به رأی: منتقدان سنتیتر، رویکرد حسن و دیگر فمینیستهای اسلامی را مصداق تفسیر بهرأی و تحمیل پیشفرضهای مدرن بر متن دینی میدانند. از نگاه آنان، فهم صحیح قرآن نیازمند تخصص در علوم اسلامی است و نمیتوان صرفاً با انگیزه برابریخواهانه، مفاهیم جدیدی را به قرآن نسبت داد. آنان همچنین اشاره میکنند که حتی مفسران زن نیز گاه برداشتهایی متفاوت از فمینیستها داشتهاند و برخی تفاوتهای حقوقی در قرآن را نه ناشی از مردسالاری، بلکه مبتنی بر حکمتها و تفاوتهای طبیعی بین زن و مرد دانستهاند.[۱۱]
پانویس
- ↑ “Riffat Hassan's Thoughts on Gender Issues in the Qur'an” 2024, Page 131- 150.
- ↑ Cahill, Susan N. (1996). Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women. W.W. Norton and Company. p. 329. I
- ↑ "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original
- ↑ "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". louisville.edu.
- ↑ حسن، «حقوق بشر در قرآن»، 1395ش، ص10-12.
- ↑ حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.
- ↑ حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص5-15.
- ↑ حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.
- ↑ حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص1.
- ↑ حسننیا و دیگران، «نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات»، 1398ش، ص21.
- ↑ امین، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، 1361ش، ج4، ص63.
منابع
- امین، سیده نصرت، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- حسن، رفعت، «حقوق بشر در قرآن»، مجلهٔ اندیشهٔ اصلاح، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۵ش.
- حسننیا و دیگران، نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات، مجلهٔ فلسفه دین، شماره ۴، ۱۳۹۸ش.
- Cahill, Susan N. (1996). Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women. W.W. Norton and Company.
riffat hassan
- "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". louisville.edu. Retrieved 16 November 2015.
- "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008.