ابرابزار |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
پولکدوزی؛ دوخت انواع مختلف پولک روی پارچه و سایر منسوجات. | پولکدوزی؛ دوخت انواع مختلف پولک روی پارچه و سایر منسوجات. | ||
پولکدوزی از اصیلترین رودوزیهای ایرانی است که از قرن هفدهم تا بیستم میلادی در اروپا هم رایج بوده است. پولکها دارای انواع، کاربرد و جنسهای مختلفی هستند که روی انواع منسوجات پارچهای، | پولکدوزی از اصیلترین رودوزیهای ایرانی است که از قرن هفدهم تا بیستم میلادی در اروپا هم رایج بوده است. پولکها دارای انواع، کاربرد و جنسهای مختلفی هستند که روی انواع منسوجات پارچهای، کیسهٔ پول و سرمهدان استفاده میشوند. مرکز تولید پولکدوزی شهرستان مهاباد است. | ||
== تعریف پولکدوزی == | == تعریف پولکدوزی == | ||
پولکدوزی عبارت است از نصب پولکهای رنگی روی پارچههای ابریشمی و پنبهای که گاه همراه سایر هنرها نظیر گلدوزی، منجوق، سرمه، ملیله، ابریشم و سنگ مروارید بهکار میرود.<ref>اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص3.</ref> | پولکدوزی عبارت است از نصب پولکهای رنگی روی پارچههای ابریشمی و پنبهای که گاه همراه سایر هنرها نظیر گلدوزی، منجوق، سرمه، ملیله، ابریشم و سنگ مروارید بهکار میرود.<ref>اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص3.</ref> | ||
== تاریخچه پولکدوزی<ref group="دیدگاه">تاریخچه مقداری بهم ریختگی داشت. به شکل زیر اصلاح شده: | == تاریخچه پولکدوزی<ref group="دیدگاه">تاریخچه مقداری بهم ریختگی داشت. به شکل زیر اصلاح شده: | ||
باستان | باستان | ||
| خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
مورد تأیید شما هست؟</ref> == | مورد تأیید شما هست؟</ref> == | ||
=== دورهٔ باستان === | |||
=== | شواهد تاریخی نشان میدهد که از ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در درهٔ رود سِند (مرز بین پاکستان و هند) از پولکدوزی برای تزیین لباسها استفاده میشد. در زمان مصر باستان، لباس پادشاه مصر با صفحههای پولکی تزیین شده بود. این صفحه از جنس ناگتهای طلایی بودند که بهصورت دایرههای نازک چکشکاری شده و در مرکز آن سوراخی جهت دوخت پولک روی لباس تعبیه شده بود. این پولکهای قرمز و بنفش بهصورت گلهایی در طول لباس پادشاه دوخته شده بود.<ref>[https://sobheman.com/1403/05/6552/ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.]</ref> | ||
شواهد تاریخی نشان میدهد که از | |||
=== در ایران === | === در ایران === | ||
پولکدوزی از رودوزیهای اصیل ایرانی است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. در حفاریهای شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک | پولکدوزی از رودوزیهای اصیل ایرانی است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. در حفاریهای شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک پیکرهٔ برنزی دیده شده است. از دیگر شواهد تاریخی که نشان میدهد این هنر قدمتی دیرینه دارد، آثار باقیمانده از دوران هخامنشی است که در این دوره از پولکدوزی برای تزیین لباس، کلاه و پرده استفاده میشد. کلاه سپاهیان هخامنشی از جنس نمد و مزین به پولکدوزی بود. این هنر در دورهٔ صفویه نیز رواج داشت که از آن برای تزیین سفرهها، پردهها و سجادهها استفاده میشد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
=== در اروپا (قرن | === در اروپا (قرن ۱۷ تا ۲۰م) === | ||
در اوایل قرن | در اوایل قرن ۱۷، پارچههای سکهدوزی شده در میان زنان دربار و اشرافیان محبوب بود. استفاده از پولکهای فلزی در قرنهای ۱۷، ۱۸ و ۱۹م جلوهٔ تجملی به لباسها و ملحقات آن بخشید. درواقع این پولکها با ورود کولیهای مهاجر در اروپا بهعنوان ابزاری برای نمایش رفاه روی لباس استفاده میشد که در دورهٔ الیزابت رایج شده بود. نمونهای از لباس پولکدوزی متعلق به قرن ۱۷ در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن وجود دارد. در قرن ۱۹م پولکهای فرانسوی بهعنوان یکی از مؤلفههای فشن شناخته شد که تا امروز نیز در اروپا رواج دارد. در قرن ۲۰م مصرف پولک روی لباس افزایش یافت و پوشیدن لباسهای پولکدوزی معادل داشتن یک الماس بود.<ref>[https://sobheman.com/1403/05/6552/ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.]</ref> | ||
== انواع پولکها == | == انواع پولکها == | ||
امروزه پولکها در شکلهای مختلف هندسی در بازار موجود هستند که انواعی از آنها در جدول زیر آمده است:<ref group="دیدگاه">با تشکر از زحمات شما این اطلاعات در ویکی کاربرد و ضرورتی ندارند. در مقالات قبلی هم تذکر داده شده بود که مقالات نباید جنبه آموزشی پیدا کنند و به جزئیات وارد شوند. همین مطالب را در یک بند به شکل زیر میتوانید گزارش کنید: | امروزه پولکها در شکلهای مختلف هندسی در بازار موجود هستند که انواعی از آنها در جدول زیر آمده است:<ref group="دیدگاه">با تشکر از زحمات شما این اطلاعات در ویکی کاربرد و ضرورتی ندارند. در مقالات قبلی هم تذکر داده شده بود که مقالات نباید جنبه آموزشی پیدا کنند و به جزئیات وارد شوند. همین مطالب را در یک بند به شکل زیر میتوانید گزارش کنید: | ||
پولکها از نظر فرم به انواعی چون برگی، صدفی، گلدار (پنج تا شانزدهپر)، دایرهای (ساده، آویز، لبهدار و مضرس)، سکهای و ستارهای تقسیم میشوند. این پولکها با تفاوت در میزان قرینگی، تعداد سوراخها و شیوه اتصال، بهصورت مستقل یا همراه با تزییناتی مانند سرمه، مروارید و سنگ، در دوخت و تزیین منسوجات بهکار میروند.</ref> | پولکها از نظر فرم به انواعی چون برگی، صدفی، گلدار (پنج تا شانزدهپر)، دایرهای (ساده، آویز، لبهدار و مضرس)، سکهای و ستارهای تقسیم میشوند. این پولکها با تفاوت در میزان قرینگی، تعداد سوراخها و شیوه اتصال، بهصورت مستقل یا همراه با تزییناتی مانند سرمه، مروارید و سنگ، در دوخت و تزیین منسوجات بهکار میروند.</ref> | ||
| خط ۳۲: | خط ۳۱: | ||
|+ | |+ | ||
|'''نوع پولک''' | |'''نوع پولک''' | ||
|'''فرم | |'''فرم پولک '''|'''ویژگی''' | ||
|'''ویژگی''' | |||
|- | |- | ||
|'''برگی مضرس''' | |'''برگی مضرس''' | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۷: | ||
|'''گل شش پر''' | |'''گل شش پر''' | ||
|فرم گلبرگها بهصورت ساده و گاه لبهدار و به همراه تراشههای ریز | |فرم گلبرگها بهصورت ساده و گاه لبهدار و به همراه تراشههای ریز | ||
|اغلب | |اغلب تک سوراخه یا دو سوراخه هستند. | ||
|- | |- | ||
|'''گل هشت پر''' | |'''گل هشت پر''' | ||
| خط ۷۶: | خط ۷۴: | ||
|- | |- | ||
|'''دایرهای مضرس''' | |'''دایرهای مضرس''' | ||
|دارای شکستگیهایی در | |دارای شکستگیهایی در لبهٔ پولک | ||
|دارای قرینگی کامل با سوراخی در وسط، از جنس پلاستیک و در رنگها و اندازههای مختلف. | |دارای قرینگی کامل با سوراخی در وسط، از جنس پلاستیک و در رنگها و اندازههای مختلف. | ||
|- | |- | ||
| خط ۸۹: | خط ۸۷: | ||
== جنس پولکها == | == جنس پولکها == | ||
پولکها از گدشته تا به امروز از جنسهای مختلفی ساخته شدهاند. پولکهای اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین میرفتند. پولکدوزی در | پولکها از گدشته تا به امروز از جنسهای مختلفی ساخته شدهاند. پولکهای اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین میرفتند. پولکدوزی در دورهٔ ساسانی از رواج کاملی برخوردار بوده و جنس بیشتر آنها از زرین و سیمین بوده است. در دورهٔ صدر اسلام جنس پولکها از طلا، نقره با آلیاژی از مس و برنج بودند که برای تزیین پوشاک استفاده میشد.<ref>اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص4.</ref> امروزه پولکها از جنس پلاستیک هستند و تولید آنها با دستگاهی مانند پانچ صورت میگیرد.<ref>علوی دهکردی، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، 1397ش، ص33.</ref> | ||
== نقشهای پولکدوزی == | == نقشهای پولکدوزی == | ||
| خط ۹۵: | خط ۹۳: | ||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
امروزه از پولکدوزی در موارد مختلفی استفاده میشود که | امروزه از پولکدوزی در موارد مختلفی استفاده میشود که ازجملهٔ آن میتوان به تزیین انواع لباسهای شب و عروس، پرده، روکوسن، روتختی، جانماز، سفرهٔ عقد، کیسهٔ پول، سرمهدان، البسه، روقوری، تزیین چادر و روسری و موارد دیگر اشاره کرد.<ref>سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص74.</ref> | ||
== | == مقایسهٔ پولکدوزی دستی و ماشینی == | ||
پولکدوزی به دو روش دستی و ماشینی انجام میشود. در پولکدوزی دستی، پس از انتخاب طرح و انتقال آن روی | پولکدوزی به دو روش دستی و ماشینی انجام میشود. در پولکدوزی دستی، پس از انتخاب طرح و انتقال آن روی لایهٔ آبشور (با خیساندن، لایی از پارچه جدا میشود) به پارچهٔ اصلی متصل شده و پولکدوزی انجام میشود. پولکدوزی با ماشینهای مخصوص بهدلیل سرعت بالایی که دارند روی پارچهها و لباسهایی با متراژ و تعداد بالا صورت میگیرد.<ref>[https://viragostarmoin.com/sequin-embroidery «راهنمای کامل پولکدوزی و انواع آن»،وبسایت ویراگستر معین.]</ref> | ||
== شیوههای مختلف دوخت و نصب پولک بر پارچه<ref group="دیدگاه">این مطالب نیز به این شکل مناسب مقاله ویکی نیست. خیلی کوتاه و مختصر به شکل زیر | == شیوههای مختلف دوخت و نصب پولک بر پارچه<ref group="دیدگاه">این مطالب نیز به این شکل مناسب مقاله ویکی نیست. خیلی کوتاه و مختصر به شکل زیر میتواند گزارش شود: | ||
پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ بهصورت مسطح یا آویزان روی پارچه دوخته میشوند. از مهمترین شیوههای نصب میتوان به دوخت ساده، دوخت برجسته، دوخت ایستاده، دوخت نخرو و پولکدوزی قلابی اشاره کرد که هر یک بسته به نوع طرح، میزان برجستگی و جلوه نوری مورد نظر بهکار میروند. | پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ بهصورت مسطح یا آویزان روی پارچه دوخته میشوند. از مهمترین شیوههای نصب میتوان به دوخت ساده، دوخت برجسته، دوخت ایستاده، دوخت نخرو و پولکدوزی قلابی اشاره کرد که هر یک بسته به نوع طرح، میزان برجستگی و جلوه نوری مورد نظر بهکار میروند. | ||
شاید بهتر باشد در ادامه تعریف قرار بگیرد یا در | شاید بهتر باشد در ادامه تعریف قرار بگیرد یا در همینجا؟</ref> == | ||
پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ پولک روی پارچه بهصورت مسطح (پولک حرکت نمیکند و احتمال افتادن آن کمتر است) یا در یک نقطه روی هم و پشت سر هم (پولک آویزان است و بهراحتی حرکت میکند تا نور بیشتری به آنها بتابد) دوخته میشوند:<ref>یاوری، نساجی سنتی ایران، 1392ش، ص81.</ref> | پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ پولک روی پارچه بهصورت مسطح (پولک حرکت نمیکند و احتمال افتادن آن کمتر است) یا در یک نقطه روی هم و پشت سر هم (پولک آویزان است و بهراحتی حرکت میکند تا نور بیشتری به آنها بتابد) دوخته میشوند:<ref>یاوری، نساجی سنتی ایران، 1392ش، ص81.</ref> | ||
=== دوخت ساده === | === دوخت ساده === | ||
در این نوع دوخت روی پولک، منجوق قرار میگیرد و بهدلیل قطر بزرگتر منجوق نسبت به پولک، منجوق روی پولک نگه داشته میشود. روش دوخت نیز به این صورت است که پس از بیرون آوردن سوزن از پارچه یک پولک و یک منجوق را داخل سوزن کرده و به داخل پارچه میبرند. این کار را تا اتمام شکل مورد نظر انجام میدهند.<ref>سیدصدر، | در این نوع دوخت روی پولک، منجوق قرار میگیرد و بهدلیل قطر بزرگتر منجوق نسبت به پولک، منجوق روی پولک نگه داشته میشود. روش دوخت نیز به این صورت است که پس از بیرون آوردن سوزن از پارچه یک پولک و یک منجوق را داخل سوزن کرده و به داخل پارچه میبرند. این کار را تا اتمام شکل مورد نظر انجام میدهند.<ref>سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص75.</ref> | ||
=== دوخت برجسته === | === دوخت برجسته === | ||
دوخت برجسته به دو روش انجام میشود. در روش اول، ابتدا زیر قسمتی که قرار است پولکدوزی انجام شود، با پشم شیشه یا پنبه برجسته میکنند و سپس پولکدوزی را | دوخت برجسته به دو روش انجام میشود. در روش اول، ابتدا زیر قسمتی که قرار است پولکدوزی انجام شود، با پشم شیشه یا پنبه برجسته میکنند و سپس پولکدوزی را به دو روش ساده انجام میدهند. در روش دوم برای برجسته کردن از منجوق و ملیله کمک میگیرند و روی آن را با پولک و منجوق میدوزند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
=== دوخت ایستاده === | === دوخت ایستاده === | ||
| خط ۱۱۷: | خط ۱۱۵: | ||
=== دوخت نخ رو === | === دوخت نخ رو === | ||
این تکنیک پرکاربردترین روش برای پر کردن طرحها است. در دوخت نخ | این تکنیک پرکاربردترین روش برای پر کردن طرحها است. در دوخت نخ رو، پولک با عبور یک نخ از مرکز یا شعاع آن به پارچه دوخته میشود. بدین ترتیب که سوزن از پارچه خارج، پولک برداشته شده و نخ از روی پولک عبور کرده و مجدداً به زیر پارچه هدایت میشود؛ این امر باعث میشود پولک بهطور کامل روی سطح پارچه محکم شود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
=== پولکدوزی قلابی === | === پولکدوزی قلابی === | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۱: | ||
== مرکز دوخت پولک در ایران == | == مرکز دوخت پولک در ایران == | ||
پولکدوزی در تمام مناطق ایران انجام میشود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز تولید این صنایع دستی است که هنرمندان آن هم در خانه و هم در کارگاه به تولید این محصول هنری مشغول هستند. از دیگر شهرهای ایران که مرکز تولید و | پولکدوزی در تمام مناطق ایران انجام میشود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز تولید این صنایع دستی است که هنرمندان آن هم در خانه و هم در کارگاه به تولید این محصول هنری مشغول هستند. از دیگر شهرهای ایران که مرکز تولید و عرضهٔ هنر پولکدوزی هستند میتوان به شهرستان بوکان و توابع آن، بندرعباس و بندر لنگه اشاره کرد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== بررسی وضعیت اقتصادی و بازار هنر پولکدوزی در ایران == | == بررسی وضعیت اقتصادی و بازار هنر پولکدوزی در ایران == | ||
رشتهٔ پولکدوزی بهدلیل محدودیت در بازار و کم بودن تقاضا، درآمد ناچیزی دارد و اغلب هنرمندان فعالیت خود را در این حوزه بهصورت پارهوقت و بهعنوان یک هنر دستی و تزیینی انجام میدهند و نمیتوان از آن بهعنوان منبع درآمد پایدار یاد کرد. بهدلیل زیبایی و طبیعت دستی این هنر، هنرمندان توانستهاند آثار خود را در نمایشگاهها و بازارچههای صنایع دستی در معرض نمایش و فروش بگذارند.<ref>«منجوقدوزی/ پولکدوزی»، نمایشگاه هنر ایران.</ref> | |||
== پانویس<ref group="دیدگاه">از الگوی پانویس استفاده کنید.</ref> == | == پانویس<ref group="دیدگاه">از الگوی پانویس استفاده کنید.</ref> == | ||
== منابع<ref group="دیدگاه">فهرست منابع بروز شود لطفاً.</ref> == | |||
* «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* اربابزاده بروجنی، الهه، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۸۷ش. | |||
* «تاریخچهٔ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* «راهنمای کامل پولکدوزی و انواع آن»، وبسایت ویراگستر معین، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* سیدصدر، سید ابوالقاسم، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، تهران، سیمای دانش، ۱۳۹۰ش. | |||
* علوی دهکردی، سیده الهه، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، شهریور ماه ۱۳۹۷ش. | |||
* «منجوقدوزی/ پولکدوزی»، نمایشگاه هنر ایران، تاریخ بازدید ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* یاوری، حسین، نساجی سنتی ایران، تهران، سورهٔ مهر، ۱۳۹۲ش. | |||
{{پانویس پیشنویس}} | |||
