شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) جزبدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
شرم در عربی بهمعنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/%D8%B4%D8%B1%D9%85 صاحببن عباد، المحیط فیاللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی بهجای حیا <ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز مترادف با آن بهکار میرود<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.] </ref> و بهمعنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار میشود.<ref>دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> کلمۀ شرم باواژههایی همچون شرمنده، شرمزده، شرمزدگی، شرمندگی، شرمآلود، شرمآلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرمآور، شرمگین و شرمناک همخانواده و هممعنا بوده و با واژههایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref> | شرم در عربی بهمعنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/%D8%B4%D8%B1%D9%85 صاحببن عباد، المحیط فیاللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی بهجای حیا <ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز مترادف با آن بهکار میرود<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126.] </ref> و بهمعنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار میشود.<ref>دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D9%81%D8%B6%DB%8C%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> کلمۀ شرم باواژههایی همچون شرمنده، شرمزده، شرمزدگی، شرمندگی، شرمآلود، شرمآلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرمآور، شرمگین و شرمناک همخانواده و هممعنا بوده و با واژههایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ذیل واژۀ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref> | ||
== شرم | == شرم از منظر روانشناختی == | ||
=== مفهوم شرم در روانشناسی === | === مفهوم شرم در روانشناسی === | ||
شرم در رویکرد روانشناختی، به هیجان خود آگاهانۀ اخلاقی و نوعی احساس منفی پایدار و کلی انسان در رابطه با خود تعریف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص4.].</ref> | شرم در رویکرد روانشناختی، به هیجان خود آگاهانۀ اخلاقی و نوعی احساس منفی پایدار و کلی انسان در رابطه با خود تعریف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 1394ش، ش14، ص4.].</ref> اینهیجان زمانی فعال میشود که فرد میان «من واقعی» خود با «من آرمانی» و انتظارات کمالگرایانهاش تعارض ببیند و احساسکند در نگاه دیگران از معیارهای مطلوب فاصله دارد. اگر شرم بهصورت افراطی و غیرمنطقی بروز کند، به فروپاشی عزت نفس، انزوای روانی و احساساتی نظیر پریشانی، خفت، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی منجر میشود..<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان شناسی با یکدیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ش20، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ش5 و پ38، ص209-211؛] [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، « مفهوم شرم در روانکاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | ||
=== جلوههای شرم از منظر روانشناسی === | === جلوههای شرم از منظر روانشناسی === | ||
«برگو» معتقد است که شرم، تهدید علیه حس ارزشمندی خود است که از منظر روان شناختی، چهار تجلی دارد: | «برگو» معتقد است که شرم، تهدید علیه حس ارزشمندی خود است که از منظر روان شناختی، چهار تجلی دارد: | ||
# شرم شکست: احساس بیکفایتی در مقایسه با | # شرم شکست: احساس بیکفایتی در مقایسه با دیگران؛<ref group="دیدگاه">در اخر این گونه گزاره ها نقطه ویرگول بگذارید</ref> | ||
# شرم طرد: احساس طرد شدگی از سوی | # شرم طرد: احساس طرد شدگی از سوی دیگران؛ | ||
# شرم افشاگری: احساس ضعف و بیدفاعی در برابر | # شرم افشاگری: احساس ضعف و بیدفاعی در برابر دیگران؛ | ||
# شرم نادیدهگرفته شدن: احساس بیاهمیتی وبی ارزشی در دید دیگران.<ref name=":2">برگو، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روانکاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref> | # شرم نادیدهگرفته شدن: احساس بیاهمیتی وبی ارزشی در دید دیگران.<ref name=":2">برگو، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، « مفهوم شرم در روانکاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref> | ||
== شرم | == شرم از منظر جامعهشناختی<ref group="دیدگاه">در تقسیم بندی یک ملاک واحد داشته باشید. اولی دانشی است و عنوان بعدی دینی ولی این عنوان عینی است</ref> == | ||
شرم بهرغم آنکه از منظر روانشناختی، هیجانی معطوف بهرابطۀ با خود معنا میشود؛ اما بهعنوان یکتجربۀ ارتباطی وابسته بهنگاه و داوری دیگران، در ارتباط با جامعه معنا پیدا میکند.<ref>برگو، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روانکاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref> | شرم بهرغم آنکه از منظر روانشناختی، هیجانی معطوف بهرابطۀ با خود معنا میشود؛ اما بهعنوان یکتجربۀ ارتباطی وابسته بهنگاه و داوری دیگران، در ارتباط با جامعه معنا پیدا میکند.<ref>برگو، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، الهام، «مفهوم شرم در روانکاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.]</ref> | ||
شرم | شرم بهعنوان یکهیجان اخلاقی، سازوکار اجتماعی برای تنظیم سبکزندگی است. این هیجان زمانی بروز میکند که فرد رفتار خود را در تضاد با هنجارهای اخلاقی جامعه میبیند و از اینجهت، به احساس گناه، غمگینی و خشم دچار شده و بهملامت خود میپردازد. شرم در سبک زندگی اجتماعی، موجب بازداری فرد از وسوسهها و رفتارهای ناشایست و هدایت او بهسمت کنشهای درست، متناسب با الگوهای پذیرفتهشده در جامعه می شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص126؛] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص211.]</ref> که بهمنظور حفظ پیوستگی و اعتبار اجتماعی خود، از ارتکاب رفتارهای ضد اجتماعی دوری میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، ش10، بهار 1387ش، ص72.]</ref> | ||
== شرم از منظر اسلام == | |||
== شرم | |||
=== مفهوم شرم در اسلام<ref group="دیدگاه">می شود مطالب این قسمت را خلاصه کرد. نتیجه را بیارید و لازم نیست که توضیح داده شود</ref> === | === مفهوم شرم در اسلام<ref group="دیدگاه">می شود مطالب این قسمت را خلاصه کرد. نتیجه را بیارید و لازم نیست که توضیح داده شود</ref> === | ||
شرم در اسلام با اخلاق و | شرم در اسلام با اخلاق فردی و اجتماعی پیوند دارد؛ بهلحاظ فردی یکخصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> و احساساخلاقی مورد نیاز برای رشد و تعالی انسان توصیف شده است.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان شناسی، ش5 و پیاپی 38، مرداد 1398ش، ص211.]</ref> بهلحاظ اجتماعی نیز یکالگوی ارتباطی مبتنی برحرمت و کرامت معرفی شده است که روابط اجتماعی را تنظیم میکند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> | ||
بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه های اسلامی، | بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه های اسلامی، شرم بهمثابۀ یکبازدارندۀ درونی عمل کرده و با ایجاد حساسیت اخلاقی، سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق میدهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref> | ||
=== شرم درقرآن === | === شرم درقرآن === | ||
یکی از معانی استحیا شرم است<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، وبسایت راسخون.]</ref> و مفهوم شرمداشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> که دوبار بهصورت فعل منفی در مورد خداوند،<ref>سوره بقره، آیۀ 26 ؛ سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> یکبار بهصورت فعل مثبت در مورد پیامبر<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> و یکمرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب بهکار رفته است.<ref>سورۀ قصص، آیۀ 25. </ref> | یکی از معانی استحیا شرم است<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، وبسایت راسخون.]</ref> و مفهوم شرمداشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> که دوبار بهصورت فعل منفی در مورد خداوند،<ref>سوره بقره، آیۀ 26 ؛ سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> یکبار بهصورت فعل مثبت در مورد پیامبر<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 53.</ref> و یکمرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب بهکار رفته است.<ref>سورۀ قصص، آیۀ 25. </ref> | ||
گفتهشده است که با توجّه به سهدسته آیاتی ناظر بهمعرفی رفتارهای خوب و بد، آیاتی ناظر بهجایگاه بالای انسان و آیاتی در مورد حضور حاضران و ناظران اعمال، یکنظام مراقبتی در سبک زندگی مؤمن ایجاد میشود که وی با آگاهی و مراقبت از جایگاه والای خود در برابر ناظران الهی، از ارتکاب رفتارهای ناشایست شرم کرده و این شرم، او را به سمت انتخابهای هماهنگ با کرامت انسانی در سبک زندگی سوق میدهد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/%D8%AD%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85 «حیا و شرم در قرآن کریم» وبسایت تبیان.]</ref> | |||
=== شرم در روایات === | === شرم در روایات === | ||
در روایات نیز از مفهوم شرم بهمثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمةألاطهار(ع)، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> پیوند شرم و حیا با ایمان در | در روایات نیز از مفهوم شرم بهمثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمةألاطهار(ع)، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> پیوند شرم و حیا با ایمان در سبک زندگی اسلامی موجب شده است تا حیا در اسلام به عفت نیز معنا شود<ref>ابنمنظور، لسانالعرب، بیتا، ج3، ص429.</ref> و در روایتی قرین و یاور عفاف<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و همچنین علت عفاف و پاکدامنی خوانده شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref> | ||
=== کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند === | === کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند === | ||
از منظر اسلام کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی اجتماعی انسان فرق میکند؛ زیرا مبدأ شرم، یکاحساس است که مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرمکننده است، در حالیکه خداوند طبق آموزههای اسلامی جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به ترککردن، نترسیدن و منصرفنشدن او از انجام هرکاری معنا شده است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز بهمعنای منصرفنشدن خداوند از بیان حق آمده است. در نتیجه، بنا بهتأویل مفسران، انتساب مفهوم شرم بهخداوند، انتساب نتایج آن بهذات وی و بهمعنای منزه بودن او از انجام یککار شرمآور است.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وبسایت راسخون.] </ref> در حالیکه گفته شده است شرم در انسان، از تمایل فطری او به بیعیب و نقص شناختهشدن نزد دیگران ناشی میشود که از ترس آشکار شدن عیب و نقص و نیز سرزنش و سر افکندگی خود در مناسبات اجتماعی، از ارتکاب اعمال ناشایست شرم میکند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی بهسؤالات دینی.]</ref> | از منظر اسلام کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی اجتماعی انسان فرق میکند؛ زیرا مبدأ شرم، یکاحساس است که مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرمکننده است، در حالیکه خداوند طبق آموزههای اسلامی جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به ترککردن، نترسیدن و منصرفنشدن او از انجام هرکاری معنا شده است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز بهمعنای منصرفنشدن خداوند از بیان حق آمده است. در نتیجه، بنا بهتأویل مفسران، انتساب مفهوم شرم بهخداوند، انتساب نتایج آن بهذات وی و بهمعنای منزه بودن او از انجام یککار شرمآور است.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وبسایت راسخون.] </ref> در حالیکه گفته شده است شرم در انسان، از تمایل فطری او به بیعیب و نقص شناختهشدن نزد دیگران ناشی میشود که از ترس آشکار شدن عیب و نقص و نیز سرزنش و سر افکندگی خود در مناسبات اجتماعی، از ارتکاب اعمال ناشایست شرم میکند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1%D8%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی بهسؤالات دینی.]</ref> | ||
== شرم در فرهنگ مادی<ref | == شرم در فرهنگ مادی == | ||
شرم بهعنوان یکهیجان اخلاقی، | در سبکزندگی مدرن و مادی، صورتهای سهگانۀ مرجعیت اخلاقی شامل ایده، متن و شخص، قداست خود را از دست داده <ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن» تابستان 1391ش، ش15، ص141.]</ref> و با نسبی و شخصی شدن ارزش ها، خوشایندی و نا خوشایندی اخلاقی، به سلیقۀ فردی تبدیل شدهاند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وبسایت راسخون.]</ref> بدینجهت، بهخلاف شرم در سبک زندگی سنتی که بهعنوان یکهیجان اخلاقی، باهنجارهای اخلاقی جامعه پیوند دارد <ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وبسایت شبکه شرق.]</ref> و بر هنجارهای ابلاغپذیر بنا شدهاست؛ اما در سبکزندگی مدرن، شرم کارکرد اخلاقی جامعهپسند ندارد؛ بلکه بر هنجارهای خودانگیختۀ فردی استوار است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/222266-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب سایت شبکه شرق.]</ref> | ||
برخی از روانشناسان غربی، | برخی از روانشناسان غربی، شرم را نظر به بروز پیامدهای فردی همچون احساس نالایقی و بیارزشی و در معرض دید و انتقاد قرار گرفتن افراد، مورد نکوهش قرار داده و همگان را به دوری از آن سفارش کردهاند.<ref>جین ميدلتون موز، ''روانشناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> بعضی از مکاتب و متفکران غربی نیز بهدیدۀ منفی نسبت بهشرم نگریسته و آن را حالت انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر کردهاند؛ چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال انسان تعریف کرده است.<ref>مونتسکیو، روحالقوانین، ترجمه علیاکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref> بدینجهت است که گفته شده است، در سبک زندگی مادی، شرم به لحاظ کارکرد اخلاقی آن، نهتنها بیارزرش است؛ بلکه بیشرمی نوعی کمال شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> | ||
== انواع شرم == | == انواع شرم == | ||
تقسیمات شرم:<ref group="دیدگاه">مطالب این قسمت قابل تلخیص است</ref> | تقسیمات شرم:<ref group="دیدگاه">مطالب این قسمت قابل تلخیص است</ref> | ||
# شرم مثبت و شرم | # از جهت موضوع، به شرم مثبت و شرم منفی؛ شرم مثبت و عاقلانه: شرم از اعمال ناشایست عرفی، شرعی و اخلاقی. شرم منفی و احمقانه: شرم از انجام رفتارهای پسندیده یا مباح.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85.</ref> | ||
# شرم قوت و شرم | # از جهت منشأ، به شرم قوت و شرم ضعف؛ شرم قوت: برآمده از ایمان و قدرت نفس. شرم ضعف: ناشی از کمرویی و ناتوانی روحی.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129.]</ref> | ||
# شرم ایمانی و شرم | # از جهت ناظران، به شرم ایمانی و شرم نفسانی؛ شرم ایمانی: شرم از خدا، پیامبر، امامان و فرشتگان. شرم نفسانی: شرم از مردم.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص129-130.]</ref> به لحاظ مراتب ارزشمندی، بالاترین مرتبۀ شرم، شرم از خداوند و بعد از آن، شرم از وجدان و پایینترین درجۀ شرم، شرم از مردم است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص136-137.]</ref> | ||
# | # از جهت حد و سطح، به شرم عام و شرم خاص؛ شرم عام: شرم در روابط اجتماعی. شرم خاص: شرم در روابط خصوصی و خانوادگی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/%D8%B4%D8%B1%D9%85_%D9%88_%D8%AD%DB%8C%D8%A7 میر باقری، «شرم و حیا»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
# شرماخلاقی و شرم در | # از جهت قلمرو، به شرماخلاقی و شرم در جرمشناسی؛ اشرم اخلاقی: شرم از رفتارهای ناشایست اخلاقی. شرم در جرم شناسی: شرم از رفتارهای مجرمانه.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref> | ||
# شرم قبل از عمل و شرم بعد از | # از جهت زمان بروز، به شرم قبل از عمل و شرم بعد از عمل؛<ref name=":3">پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref> شرم قبل از عمل، چهار عنصر پیوستگی، مشارکت، پایبندی بهحفظ اعتبارات اجتماعی و اعتقاد افراد بهقوانین و قواعد اجتماعی را تقویت و از ارتکاب رفتارهای ناشایست پیشگیری میکند.<ref>ویلیامز و مک شین، نظریه های جرمشناسی، ترجمۀ ملک محمدی، 1383ش، ص209.</ref> شرم بعد از عمل یکحالت انفعالی و زمانمند است وارزش آن، بهپشیمانی و قابلیت اصلاح بودن فرد خطاکار بستگی دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص130-131 و134.]</ref> | ||
# شرم فعلی و شرم | # از جهت نوع واقعه، به شرم فعلی و شرم فکری؛ اشرم فعلی: شرم از فعل قبیح. شرم فکری: شرم از فکر قبیح.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص88.</ref> | ||
# | # از جهت میزان شدت، به شرم شدید و شرم ضعیف.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص140.]</ref> | ||
# | # از جهت اثرگذاری بر فاعل، به شرم بدنامکننده یا طردکننده و شرم بازپذیرنده یا تلفیقکننده در جامعه.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص133.]</ref> | ||
== مؤلفههای شرم == | == مؤلفههای شرم == | ||
از آنجا که در متوناسلامی، حیا و شرم بهصورت هممعنا و مترادف بهکار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز میتوان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدینجهت، شرم مانند حیا بهعنوان یکعنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> | از آنجا که در متوناسلامی، حیا و شرم بهصورت هممعنا و مترادف بهکار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز میتوان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدینجهت، شرم مانند حیا بهعنوان یکعنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد:<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> | ||
