| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
== زمینههای ایجاد و گسترش شایعه == | == زمینههای ایجاد و گسترش شایعه == | ||
نظریهپردازان [[علوم ارتباطات]]، شایعه را بهعنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمیشمرند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref> با اینحال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکلگیری یا فراگیری شایعه مؤثر میدانند<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی | نظریهپردازان [[علوم ارتباطات]]، شایعه را بهعنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمیشمرند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref> با اینحال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکلگیری یا فراگیری شایعه مؤثر میدانند<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> که بعضی موارد آن عبارت است از: | ||
=== عوامل مؤثر در شکلگیری شایعه === | === عوامل مؤثر در شکلگیری شایعه === | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
=== عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه === | === عوامل مؤثر در پذیرش و فراگیری شایعه === | ||
* '''ویژگیهای شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگیهای فردی مثل سادهاندیشی و زودباوری،<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.]</ref> پایین بودن [[اعتماد به نفس]]،<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.]</ref> فقدان [[احساس امنیت]] روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده بهعنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره شده است.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.]</ref> | * '''ویژگیهای شناختی و شخصیتی:''' در بعضی مطالعات به ویژگیهای فردی مثل سادهاندیشی و زودباوری،<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.]</ref> پایین بودن [[اعتماد به نفس]]،<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص9.]</ref> فقدان [[احساس امنیت]] روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده بهعنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره شده است.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922_8f8247db0fc32602b27a28739be75b8f.pdf افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص8.]</ref> | ||
* '''انگیزۀ جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزۀ جلب توجه اجتماعی، بهویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به [[خودتحقیری]]، میتواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/ | * '''انگیزۀ جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزۀ جلب توجه اجتماعی، بهویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به [[خودتحقیری]]، میتواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.]</ref> | ||
* '''همگنی گروهی:''' مطالعات نشان میدهد شایعه در میان گروههای همگن و افراد همفکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/ | * '''همگنی گروهی:''' مطالعات نشان میدهد شایعه در میان گروههای همگن و افراد همفکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص41.]</ref> | ||
== پیامدهای شایعه == | == پیامدهای شایعه == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
== کارکردهای شایعه == | == کارکردهای شایعه == | ||
بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی میکنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشاندهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشاندهندهٔ امیدواری آنهاست.<ref>حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعهیافته حاکی از استفاده از شایعه بهعنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعهپراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده میشود یا اینکه با شایعهپراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینهسازی میکنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار میدهند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.</ref> | بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی میکنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشاندهندهٔ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشاندهندهٔ امیدواری آنهاست.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسیننژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.]</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع توسعهیافته حاکی از استفاده از شایعه بهعنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعهپراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده میشود یا اینکه با شایعهپراکنی برای پذیرش یک تصمیم زمینهسازی میکنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل استعفا، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار میدهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.]</ref> | ||
== مدیریت شایعه == | == مدیریت شایعه == | ||
از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در [[کشورهای در حال توسعه]]، به یکی از جنبههای مهم [[امنیت نرم]] تبدیل شده است.<ref>کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از [[رسانه]] یکی از حیاتیترین ابزارها برای مدیریت شایعه بهشمار میرود.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.</ref> شروع بهموقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریانسازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.</ref> همچنین به عقیدۀ پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، میتواند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهد.<ref> | از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در [[کشورهای در حال توسعه]]، به یکی از جنبههای مهم [[امنیت نرم]] تبدیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکههای اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.]</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از [[رسانه]] یکی از حیاتیترین ابزارها برای مدیریت شایعه بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.]</ref> شروع بهموقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریانسازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.]</ref> همچنین به عقیدۀ پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، میتواند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87 «شایعه»، وبسایت دانشنامه اسلامی.]</ref> | ||
بر اساس یافتههای تحقیقی، ارسال پیامهای اقناعی از سوی نخبگان بهویژه پیامهایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش میدهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و میتواند [[پایگاه اجتماعی|پایگاههای اجتماعی]] را در برابر پیامهای مخرب و ابهامزا ایمن کند.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.</ref> همچنین مطالعات نشان دادهاند که برای متقاعد کردن مردم، بهرهگیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاهتر بهشمار میروند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.</ref> | بر اساس یافتههای تحقیقی، ارسال پیامهای اقناعی از سوی نخبگان بهویژه پیامهایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش میدهد<ref>رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.</ref> و میتواند [[پایگاه اجتماعی|پایگاههای اجتماعی]] را در برابر پیامهای مخرب و ابهامزا ایمن کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.]</ref> همچنین مطالعات نشان دادهاند که برای متقاعد کردن مردم، بهرهگیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاهتر بهشمار میروند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.]</ref> | ||
در آموزههای دینی با توصیههای اخلاقی مثل حسنظن به یکدیگر و پرهیز از سخنپراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شایعه پراکنان<ref>منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.</ref> تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزههای دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/15/169/لا_تقل_ما_لا_تعلم حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.]</ref> از مسلمانان میخواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس میشود، به حاکمان الهی واگذار کرده و از شایعهپراکنی پرهیز کنند.<ref>سوره نساء. آیه ۸۳.</ref> | در آموزههای دینی با توصیههای اخلاقی مثل حسنظن به یکدیگر و پرهیز از سخنپراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شایعه پراکنان<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1749237793-68434021bede9-10196-47-6.pdf منطقی، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۴.]</ref> تلاش شده از انتشار شایعه جلوگیری شود. آموزههای دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم،<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/15/169/لا_تقل_ما_لا_تعلم حرّ العاملی، وسائل الشیعة، ج15، ص169.]</ref> از مسلمانان میخواهد موضوعات مهمی را که برای امنیت جامعه، خطرآفرین بوده یا سبب ترس میشود، به حاکمان الهی واگذار کرده و از شایعهپراکنی پرهیز کنند.<ref>سوره نساء. آیه ۸۳.</ref> | ||
== شایعه در فضای مجازی == | == شایعه در فضای مجازی == | ||
امروزه، [[شبکههای اجتماعی]] و [[فضای مجازی]]، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات<ref>[https://www.sid.ir/paper/984909/fa قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکههای اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.]</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب میشود.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.</ref> با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکهها و رسانههای اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانهای در همهٔ جوامع برشمردهاند.<ref>آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهرههای مشهور، پیامهای با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکههای اجتماعی انتشار مییابد.<ref>«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وبسایت | امروزه، [[شبکههای اجتماعی]] و [[فضای مجازی]]، یکی از بسترهای جدید برای نشر سریع اطلاعات<ref>[https://www.sid.ir/paper/984909/fa قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکههای اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.]</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]</ref> با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکهها و رسانههای اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانهای در همهٔ جوامع برشمردهاند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11.]</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهرههای مشهور، پیامهای با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، شایعات انتخاباتی، شایعات مربوط به خطرات، در شبکههای اجتماعی انتشار مییابد.<ref>[[«۵ شایعه رایج در فضای مجازی را بشناسید»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]]</ref> وقوع شایعه در آمریکا در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه «خبرجعلی» که به شایعه اشاره داشت بهعنوان کلمۀ سال انتخاب شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوتهای خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریهپردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]</ref> بعضی کارشناسان با اشاره به نوع طراحی شبکههای اجتماعی مانند [[اینستاگرام]] یا [[تلگرام]]، انتشار خبر در آنرا بر اساس الگوریتمها، لایکها و گرایشهای خاصی دانستهاند که در آن، ارزش خبری یا صحت مطلب کمترین اهمیت را دارد و الگوریتمها تعیین میکنند چه چیزی دیده شود.<ref> [https://www.1pezeshk.com/archives/2026/02/moving-beyond-social-media-algorithms.html «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکههای اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وبسایت یک پزشک.]</ref> | ||
به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،<ref>دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.</ref> عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکههای اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکهها، در شکلگیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.<ref>رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.</ref> | به باور بعضی از کارشناسان، متغیرهایی مانند اعتماد به فضای مجازی، مشارکت افراد با طبقات اجتماعی مختلف در انتشار شایعه،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1592029218-10103-29-7.pdf دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.]</ref> عدم امکان شناسایی هویت واقعی کاربران در شبکههای اجتماعی و نیز نبودِ کنترل بر محتوای تولید شده در این شبکهها، در شکلگیری و ترویج سریع شایعات در فضای مجازی، مؤثر بوده است.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref> | ||
از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهیهای مورد نیاز از رسانههای رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل میدهد.<ref>دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش [[سواد رسانه]] و جرمانگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاعرسانی از منابع رسمی بهتنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاعرسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش میشود.<ref>مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.</ref> | از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهیهای مورد نیاز از رسانههای رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل میدهد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1592029218-10103-29-7.pdf دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.]</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش [[سواد رسانه]] و جرمانگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاعرسانی از منابع رسمی بهتنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاعرسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش میشود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6252518/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D9%81%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%B0%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
== شایعه در فرهنگ ایرانی == | == شایعه در فرهنگ ایرانی == | ||
اصطلاحات ایرانی مثل «[[از کاه، کوهی ساختن]]» یا «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعهپراکنانی است که خبر با شاخ و برگهای فراوانی نقل میشود.<ref>عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.</ref> برخی پژوهشگران [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضربالمثل|ضربالمثلهای]] مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را، از عوامل تأثیرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات میدانند.<ref>رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.</ref> | اصطلاحات ایرانی مثل «[[از کاه، کوهی ساختن]]» یا «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعهپراکنانی است که خبر با شاخ و برگهای فراوانی نقل میشود.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> برخی پژوهشگران [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضربالمثل|ضربالمثلهای]] مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.]</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را، از عوامل تأثیرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات میدانند.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکههای اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref> | ||
== چالش شایعات در جمهوری اسلامی ایران == | == چالش شایعات در جمهوری اسلامی ایران == | ||
