بازسازی متن |
|||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
=== تفاوت شرم و حیا === | === تفاوت شرم و حیا === | ||
* منشأ: شرم ریشه در فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> | * منشأ: شرم ریشه در [[فطرت]] و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با [[ایمان]] و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> | ||
* ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت وجدان و خدا نیز میشود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادمپیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref> | * ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت [[وجدان]] و [[خدا]] نیز میشود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادمپیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref> | ||
* ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب میشود.<ref>بانکیپور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref> | * ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب میشود.<ref>بانکیپور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref> | ||
* ارزش: شرم بهدلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا بهسبب ارتباط با ایمان و | * ارزش: شرم بهدلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا بهسبب ارتباط با ایمان و [[اراده]]، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکیپور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref> | ||
* آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز بههمراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | * آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز بههمراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
=== تفاوت شرم و خجالت === | === تفاوت شرم و خجالت === | ||
* کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد | * کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان میشود.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.]</ref> | ||
* ارزش: شرم میتواند هم مثبت و هم منفی باشد، اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش اعتمادبهنفس همراه است. | * ارزش: شرم میتواند هم مثبت و هم منفی باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش [[اعتمادبهنفس]] همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.]</ref> | ||
* زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید میآید. | * زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید میآید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref> | ||
=== تفاوت شرم و احساس گناه === | === تفاوت شرم و احساس گناه === | ||
* تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در احساس گناه تمرکز بر «رفتار نادرست» است. | * تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در [[احساس گناه]] تمرکز بر «رفتار نادرست» است. | ||
* پیامد: شرم اغلب به کنارهگیری و پنهانشدن میانجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق میدهد. | * پیامد: شرم اغلب به کنارهگیری و پنهانشدن میانجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق میدهد. | ||
* عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهانماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی میشود | * عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهانماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی میشود.<ref>سهرابزاده و دیگران، فرهنگنامهٔ آسیبهای اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref> | ||
== شرم در نگاه روانشناختی == | == شرم در نگاه روانشناختی == | ||
در [[روانشناسی]]، شرم بهعنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف میشود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه میکند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212].</ref> این احساس زمانی پدید میآید که فرد میان خود واقعی و [[خود آرمانی]] یا انتظارات کمالگرایانهاش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، بهویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم بهشکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، میتواند پیامدهای منفی چشمگیری بهدنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش [[عزت نفس]]، گوشهگیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روانشناسی با یکدیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211].</ref> | |||
=== جلوههای شرم از منظر روانشناسی === | === جلوههای شرم از منظر روانشناسی === | ||
بر اساس دیدگاه | بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک رواندرمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روانشناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز میکند: | ||
# '''شرم ناشی از شکست:''' که بهصورت احساس بیکفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه میشود. | # '''شرم ناشی از شکست:''' که بهصورت احساس بیکفایتی و ناتوانی در مقایسه با دیگران تجربه میشود. | ||
# '''شرم ناشی از طرد:''' که با احساس پذیرفتهنشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است. | # '''شرم ناشی از طرد:''' که با احساس پذیرفتهنشدن و طردشدن از سوی دیگران همراه است. | ||
# '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیبپذیری، ضعف و بیدفاعی در برابر دیگران دارد. | # '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیبپذیری، ضعف و بیدفاعی در برابر دیگران دارد. | ||
# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بیاهمیتی و بیارزشی میکند و تصور میکند در نظر دیگران مورد توجه و احترام | # '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بیاهمیتی و بیارزشی میکند و تصور میکند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.<ref name=":2">برگو، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.</ref> | ||
== شرم در نگاه جامعهشناختی == | == شرم در نگاه جامعهشناختی == | ||
از منظر [[جامعهشناسی|جامعهشناختی]]، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز میکند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار میداند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامیدارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، 1387ش، ص72.]</ref> به این ترتیب، شرم میتواند بهعنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزشها و الگوهای پذیرفتهشدهٔ اجتماعی سوق دهد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126].</ref> | |||
== شرم در فرهنگ | == شرم در فرهنگ اسلامی == | ||
در [[سبک زندگی اسلامی]]، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم بهعنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> شناخته میشود که نقش مهمی در [[رشد معنوی]] و [[تعالی انسان]] ایفا میکند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک میکند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به [[خدا]] و [[آخرت]] در [[آموزههای اسلامی]]، شرم بهمثابهٔ یکبازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق میدهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref> | |||
در سبک زندگی | |||
قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، بهکار برده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر [[حضرت شعیب]] که [[حضرت موسی|موسی]] را به نزد پدر خویش فراخواند.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم میکند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزشهای اخلاقی هدایت میکند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وبسایت تبیان.]</ref> | |||
در روایات اسلامی نیز شرم بهعنوان روشنگر [[عقل]] و از ویژگیهای اساسی [[دینداری]] یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با [[عفت]] و [[پاکدامنی]] پیوند یابد.<ref>ابنمنظور، لسانالعرب، بیتا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور [[عفاف]]<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و [[سلامت اخلاقی]] انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref> | |||
در روایات اسلامی | |||
=== کاربرد مفهوم شرم | === کاربرد مفهوم شرم دربارۀ خداوند === | ||
در آموزههای اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. شرم در انسان | در آموزههای اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگیهای جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده میشود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانستهاند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref> | ||
== شرم در فرهنگ مادی == | == شرم در فرهنگ مادی == | ||
| خط ۱۵۹: | خط ۱۴۱: | ||
* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روانشناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش. | * اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روانشناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش. | ||
* اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۳۰ آبان ۱۳۹۶ش. | * اکبری، محمود، «حیای مثبت و حیای منفی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۳۰ آبان ۱۳۹۶ش. | ||
* بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش. | * بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش. | ||
* برگو، جوزف، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش. | * برگو، جوزف، شرمکاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش. | ||
| خط ۱۶۸: | خط ۱۴۹: | ||
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش. | * تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش. | ||
* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابنسینا، ۱۳۵۴ش. | * جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابنسینا، ۱۳۵۴ش. | ||
* جین میدلتون موز، روانشناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش. | * جین میدلتون موز، روانشناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش. | ||
* حاجی دهآبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش. | * حاجی دهآبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش. | ||
| خط ۱۷۴: | خط ۱۵۴: | ||
* خادمپیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش. | * خادمپیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهشهای جامعهشناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش. | * سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دینداری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهشهای جامعهشناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش. | ||
* سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامهٔ آسیبهای اجتماعی، تهران، جامعهشناسان، ۱۳۸۹ش. | * سهرابزاده، مهران و دیگران، فرهنگنامهٔ آسیبهای اجتماعی، تهران، جامعهشناسان، ۱۳۸۹ش. | ||
* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبنالعباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحببن عباد، المحیط فیاللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق. | * صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبنالعباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحببن عباد، المحیط فیاللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق. | ||
* صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق. | * صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق. | ||
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | * غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | ||
* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وبسایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش. | * قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وبسایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش. | ||
* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روانشناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش. | * کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روانشناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش. | ||
| خط ۱۹۱: | خط ۱۶۸: | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، سجادههای سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، سجادههای سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش. | ||
* «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی بهسؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | * «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی بهسؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* مونتسکیو، روحالقوانین، ترجمه علیاکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش. | * مونتسکیو، روحالقوانین، ترجمه علیاکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش. | ||
