پرش به محتوا

پای‌پوش اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
اصلاح هندسه بحث
خط ۱: خط ۱:
'''<big>پاي‌پوش اقوام ایرانی</big>'''؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.
'''<big>پای‌پوش اقوام ایرانی</big>'''؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.


پاي‌پوش‌ها به‌عنوان جزء جدايي‌ناپذير از پوشش انسان‌ها از ابتداي تاريخ تاكنون تغييرات زيادي داشته‌اند و در بسياري از فرهنگ‌ها نشانگر جايگاه اجتماعی، توصیفی از خود شخص و يا حاوي معاني مختلف نمادين هستند كه مي‌توان انعكاس آن را در ادبيات و فرهنگ عامه مردم ديد. در ايران نيز اقوام مختلف متناسب با فرهنگ و موقعيت جغرافيايي خود داراي كفش‌هاي متفاوتي هستند.
پای‌پوش یا [[کفش]] پیشینه‌ای کهن و سه‌هزار ساله در [[اقوام ایرانی]] دارد و نمونه‌هایی از [[دوره ساسانی]] و اسلامی برجای مانده است. [[تنوع قومی]] در [[ایران]] موجب پیدایش پای‌پوش‌های سنتی گوناگونی شده که از آن جمله می‌توان به [[گیوه]]، [[چاروق]]، [[چموش]]، [[كومخ]] و [[گالش]] اشاره کرد. پای‌پوش در [[فرهنگ ایرانی]] جایگاه ویژه‌ای دارد و در [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌هایی]] مانند «[[ریگ به کفش داشتن]]» و «[[پاپوش دوختن]]» و نیز در [[شعر فارسی]] بازتاب یافته است. از آداب مرتبط با کفش می‌توان به [[جفت‌کردن کفش مهمان]] توسط میزبان و تبریک گفتن برای خرید کفش نو اشاره کرد.  
==مفهوم‌شناسي==
 
در لغت‌نامه واژه پای‌پوش معادل با كفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%BE%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پاي‌پوش.] </ref>   
==مفهوم‌شناسی==
==تاريخچه==
در [[لغت‌نامه]] واژه پای‌پوش معادل با كفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%BE%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پاي‌پوش.] </ref>   
شواهد اقليمي حاكي از آن است كه در حدود پنجاه‌هزار سال پيش، مردم از پاهاي خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوايي سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه‌ کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الي ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.<ref>[https://www.britannica.com/topic/shoe Lewis, "Shoe, footwear", Britannica website] ; [https://bellatory.com/fashion-industry/The-History-of-Shoes-Early-Footwear “The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website].</ref>  
==تاریخچه==
شواهد اقلیمی حاكی از آن است كه در حدود پنجاه‌هزار سال پیش، مردم از پاهای خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوایی سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه‌ کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الی ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.<ref>[https://www.britannica.com/topic/shoe Lewis, "Shoe, footwear", Britannica website] ; [https://bellatory.com/fashion-industry/The-History-of-Shoes-Early-Footwear “The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website].</ref>  
[[پرونده:پاپوش1.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش1.jpg|بندانگشتی|چپ]]


در اتاق‌های تدفين مصر، نقاشی‌هایی بر ديوار، مراحل مختلف ساخت كفش و چرم را نشان می‌دهند. اين تصاوير حاكي از جايگاه اجتماعي بالاي پای‌پوش بوده است.<ref> [https://www.fibre2fashion.com/industry-article/2337/a-footwear-history Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website.]</ref>   
در اتاق‌های تدفین مصر، نقاشی‌هایی بر دیوار، مراحل مختلف ساخت كفش و چرم را نشان می‌دهند. این تصاویر حاكی از جایگاه اجتماعی بالای پای‌پوش بوده است.<ref> [https://www.fibre2fashion.com/industry-article/2337/a-footwear-history Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website.]</ref>   
==تاریخچۀ کفش در ایران==
==تاریخچۀ کفش در ایران==
کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.<ref>[https://takmode.com/post/10 «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد.] </ref>  
کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.<ref>[https://takmode.com/post/10 «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد.] </ref>  


==انواع پاي‌پوش‌ ايراني==
==انواع پای‌پوش‌ ایرانی==
در ايران وجود اقوام مختلف، مانند كرد، لر، كرمانج و تركمن سبب شده تا نمونه‌هاي بسيار زيبا و متنوعي از پاپوش‌هاي سنتي و محلي مشاهده شود و در هر منطقه پاپوش‌ها نام‌هاي مختص به خود را داشته باشند. گیوه، کلاش (گیوه کردی)، کُوش، اُرسی، دمپایی، کفش و ملکی نام برخي از اين پاي‌پوش‌ها هستند.<ref>  [https://akromarket.com/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9%E2%80%8C%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%A روستايي، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت.]</ref>  
در ایران وجود اقوام مختلف، مانند كرد، لر، كرمانج و تركمن سبب شده تا نمونه‌های بسیار زیبا و متنوعی از پاپوش‌های سنتی و محلی مشاهده شود و در هر منطقه پاپوش‌ها نام‌های مختص به خود را داشته باشند. گیوه، کلاش (گیوه کردی)، کُوش، اُرسی، دمپایی، کفش و ملکی نام برخی از این پای‌پوش‌ها هستند.<ref>  [https://akromarket.com/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9%E2%80%8C%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%A روستايي، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت.]</ref>  
===گيوه===
===گیوه===
گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت كه رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌كشیده می‌سازند.<ref>  [https://www.totikala.ir/%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا.]</ref>  اين نوع پا‌پوش براي طي مسافت‌هاي طولاني بسيار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/804462 «هنرمندی روی کفش ها/با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان.] </ref>  
گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت كه رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌كشیده می‌سازند.<ref>  [https://www.totikala.ir/%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا.]</ref>  این نوع پا‌پوش برای طی مسافت‌های طولانی بسیار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/804462 «هنرمندی روی کفش ها/با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان.] </ref>  
از كتيرا براي چسبندگي قسمت‌هاي مختلف اين پاي‌پوش استفاده مي‌شود‌. گیوه علاوه بر خاصيت نرمي و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنك نگه می‌دارد.<ref>  [https://www.irna.ir/news/83680774/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%AE%D8 قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا.] </ref>   
از كتیرا برای چسبندگی قسمت‌های مختلف این پای‌پوش استفاده می‌شود‌. گیوه علاوه بر خاصیت نرمی و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنك نگه می‌دارد.<ref>  [https://www.irna.ir/news/83680774/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%AE%D8 قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا.] </ref>   


گيوه‌هاي مناطق گوناگون بستگي به جنس كف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر اين اساس گيوه‌ها را مي‌توان در سه دسته جاي داد:  
گیوه‌های مناطق گوناگون بستگی به جنس كف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر این اساس گیوه‌ها را می‌توان در سه دسته جای داد:  
# گيوه تخت يا گيوه ملكي؛ جنس كف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاوميش و رويه آن از جنس ابريشم است. اين نوع از گيوه بيشتر در مناطقي، مانند شيراز، كرمان، قم، كاشان و يزد استفاده مي‌شود.
# گیوه تخت یا گیوه ملكی؛ جنس كف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاومیش و رویه آن از جنس ابریشم است. این نوع از گیوه بیشتر در مناطقی، مانند شیراز، كرمان، قم، كاشان و یزد استفاده می‌شود.
# گيوه آج يا آجيده؛ كف آن از جنس چرم بوده و براي سطح رويي، نخ پنبه‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. اين گيوه بيشتر در استان مركزي ساخته مي‌شود.
# گیوه آج یا آجیده؛ كف آن از جنس چرم بوده و برای سطح رویی، نخ پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیوه بیشتر در استان مركزی ساخته می‌شود.
# گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جاي اين‌گونه پارچه‌ها استفاده از تاير ماشين نيز در منطقه غرب كشور رايج است.<ref>[https://niavaranmu.ir/print/2601 «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران.] </ref>  
# گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جای این‌گونه پارچه‌ها استفاده از تایر ماشین نیز در منطقه غرب كشور رایج است.<ref>[https://niavaranmu.ir/print/2601 «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران.] </ref>  


[[پرونده:پاپوش2.jpg|بندانگشتی]]
[[پرونده:پاپوش2.jpg|بندانگشتی]]
===چاروق===
===چاروق===
چاروق يا چارق پاي‌افزاري چرمي است كه بيشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده مي‌كنند و به‌طور كلي با بندها و تسمه‌هاي بلندي كه دارد، به ساق پا پيچيده مي‌شود. «شم، پاتابه و پاليك» اسامي ديگري براي اين نوع كفش هستند. براي ساخت اين نوع از كفش‌ها  از ابزارآلات درفش، تيغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش توليد آن مانند توليد كفش است؛ اما با اين تفاوت كه در پايان روي آن با نخ ابريشم يا گلابتون<ref group="یادداشت"> گلابتون نخي است ابريشمي كه با طلا يا نقره روكش شده است، </ref> <ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/14576 فتوحي، «زري‌بافي»، دانشنامه جهان اسلام.]</ref> طرح‌هاي گوناگوني، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار يا بادامي ايجاد مي‌كنند. شهرهاي قوچان و بجنورد در استان خراسان شمالي و استان زنجان از مهم‌ترين مراكز توليد اين نوع پای‌پوش هستند.<ref> سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388، ص116.</ref>  
چاروق یا چارق پای‌افزاری چرمی است كه بیشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده می‌كنند و به‌طور كلی با بندها و تسمه‌های بلندی كه دارد، به ساق پا پیچیده می‌شود. «شم، پاتابه و پالیك» اسامی دیگری برای این نوع كفش هستند. برای ساخت این نوع از كفش‌ها  از ابزارآلات درفش، تیغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش تولید آن مانند تولید كفش است؛ اما با این تفاوت كه در پایان روی آن با نخ [[ابریشم]] یا [[گلابتون]]<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/14576 فتوحي، «زري‌بافي»، دانشنامه جهان اسلام.]</ref> طرح‌های گوناگونی، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار یا بادامی ایجاد می‌كنند. شهرهای [[قوچان]] و [[بجنورد]] در استان [[خراسان شمالی]] و [[استان زنجان]] از مهم‌ترین مراكز تولید این نوع پای‌پوش هستند.<ref> سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388، ص116.</ref>  


[[پرونده:پاپوش3.jpg|بندانگشتی]]
[[پرونده:پاپوش3.jpg|بندانگشتی]]


===چموش===
===چموش===
يكي از قديمي‌ترين پاپوش‌هاي سنتي ايران كه در استان گيلان و در منطقه ماسوله بيشتر رايج است، چموش نام دارد كه نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌اي بيشتر به اين هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در اين شهر ماندگار شد.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/1192637 «چاموش‌دوز راسته» ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش‌دوزی فعال بود». خبرگزاري شبستان.] </ref>   
یكی از قدیمی‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران كه در استان [[گیلان]] و در منطقه [[ماسوله]] بیشتر رایج است، چموش نام دارد كه نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌ای بیشتر به این هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در این شهر ماندگار شد.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/1192637 «چاموش‌دوز راسته» ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش‌دوزی فعال بود». خبرگزاري شبستان.] </ref>   


ماده اصلي مورد استفاده در اين هنر، چرم گاو يا گوساله است كه براي تهيه آن صبر و حوصله بسياري نياز است. بدنه اين پاپوش (رويه و زيره) از چرم بوده كه بعد از فرم دادن بدنه اصلي چموش روي قالب چوبي، به كمك نخ‌هاي الوان، دور كار رودوزي مي‌شود و درنهايت روي كار يك منگوله براي زيبايي بيشتر كار قرار مي‌گيرد. ابزار كار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج كفاشان است.<ref>سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388ش، ص125.</ref>   
ماده اصلی مورد استفاده در این هنر، چرم گاو یا گوساله است كه برای تهیه آن صبر و حوصله بسیاری نیاز است. بدنه این پاپوش (رویه و زیره) از چرم بوده كه بعد از فرم دادن بدنه اصلی چموش روی قالب چوبی، به كمك نخ‌های الوان، دور كار رودوزی می‌شود و درنهایت روی كار یك منگوله برای زیبایی بیشتر كار قرار می‌گیرد. ابزار كار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج كفاشان است.<ref>سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388ش، ص125.</ref>   
[[پرونده:پاپوش4.jpg|بندانگشتی]]
[[پرونده:پاپوش4.jpg|بندانگشتی]]
===كومخ===
===كومخ===
كومخ نوعي كفش چرمي (پوست دباغي شده الاغ) نوك برگشته است كه غالباً رنگ آن سبز و داراي پاشنه است و بانوان كرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از اين نوع كفش بيشتر استفاده مي‌كنند. رويه و كناره‌هاي كفش را با نخ‌هاي ابريشمي الوان رودوزي مي‌كنند و از منگوله‌اي غالباً از جنس الياف رنگي براي زيبايي بيشتر كار استفاده مي‌‌كنند.<ref> [https://www.sid.ir/paper/55539/fa دادور و پوركاظمي، «پاي پوش هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، 1388، ص142.]</ref>   
كومخ نوعی كفش چرمی (پوست دباغی شده الاغ) نوك برگشته است كه غالباً رنگ آن سبز و دارای پاشنه است و بانوان كرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از این نوع كفش بیشتر استفاده می‌كنند. رویه و كناره‌های كفش را با نخ‌های ابریشمی الوان رودوزی می‌كنند و از منگوله‌ای غالباً از جنس الیاف رنگی برای زیبایی بیشتر كار استفاده می‌‌كنند.<ref> [https://www.sid.ir/paper/55539/fa دادور و پوركاظمي، «پاي پوش هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، 1388، ص142.]</ref>   
قسمت پاشنه اين كفش از پنجه‌اش باريك‌تر و چوبي بوده كه معمولاً در زير چرم پنهان مي‌شده، به اين نوع پاشنه «گِوَك» مي‌گفتند. <ref>[https://niavaranmu.ir/print/2590 «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران.] </ref>
قسمت پاشنه این كفش از پنجه‌اش باریك‌تر و چوبی بوده كه معمولاً در زیر چرم پنهان می‌شده، به این نوع پاشنه «گِوَك» می‌گفتند. <ref>[https://niavaranmu.ir/print/2590 «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران.] </ref>
[[پرونده:پاپوش5.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش5.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش6.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش6.jpg|بندانگشتی|چپ]]


===گالش===
===گالش===
يكي ديگر از پاي‌پوش‌هاي سنتي ايران كه بيشتر در مناطق كوهپايه‌اي و كوهستاني استان گيلان رايج است، گالش نام دارد. گالش به كفشي گفته مي‌شود كه قسمت پنجه پا را مي‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت يك‌تكه است كه پا را كامل مي‌پوشاند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%D9%8A%20%D9%BE%D8%A7%D9%8A%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D9%BE%D9%8A%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%D8% دادور و پوركاظمي، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، 1388ش، ص141.]</ref>  اين پاي‌افزار كه جنسي لاستيكي دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمي‌كند و درنهايت پاي‌پوش مناسب براي آب‌و‌هواي باراني در شمال ايران به حساب مي‌آيد.<ref>[https://tishineh.com/post/3668/%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%28-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%29-%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86 جمالي، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه.] </ref>   
یكی دیگر از پای‌پوش‌های سنتی ایران كه بیشتر در مناطق كوهپایه‌ای و كوهستانی استان گیلان رایج است، گالش نام دارد. گالش به كفشی گفته می‌شود كه قسمت پنجه پا را می‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت یك‌تكه است كه پا را كامل می‌پوشاند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%D9%8A%20%D9%BE%D8%A7%D9%8A%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D9%BE%D9%8A%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%D8% دادور و پوركاظمي، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، 1388ش، ص141.]</ref>  این پای‌افزار كه جنسی لاستیكی دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمی‌كند و درنهایت پای‌پوش مناسب برای آب‌و‌هوای بارانی در شمال ایران به حساب می‌آید.<ref>[https://tishineh.com/post/3668/%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%28-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%29-%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86 جمالي، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه.] </ref>   
[[پرونده:پاپوش7.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش7.jpg|بندانگشتی|چپ]]
==گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار==
==گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار==
===پاپوش مجلسي===
===پاپوش مجلسی===
[[پرونده:پاپوش8.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش8.jpg|بندانگشتی|چپ]]
===پاپوش عروسكي===
===پاپوش عروسكی===
[[پرونده:پاپوش9.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش9.jpg|بندانگشتی|چپ]]
===پاپوش چرم===
===پاپوش چرم===
[[پرونده:پاپوش10.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش10.jpg|بندانگشتی|چپ]]
===پاپوش بافتني===
===پاپوش بافتنی===
[[پرونده:پاپوش11.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش11.jpg|بندانگشتی|چپ]]
===پاپوش حوله‌ای===
===پاپوش حوله‌ای===
[[پرونده:پاپوش12.jpg|بندانگشتی|چپ]]
[[پرونده:پاپوش12.jpg|بندانگشتی|چپ]]
==پاي‌پوش در ادبيات فارسي==
==پای‌پوش در ادبیات فارسی==
كفش و پاپوش به‌واسطه اهميت بسيار زيادي كه در زندگي روزمره دارد، جاي خود را بين اصطلاحات و مثل‌هاي ايراني باز كرده است. «ریگ به کفش داشتن» به‌معناي تقصير و سوءظن داشتن، «پا توي كفش كسي كردن»، به‌معناي با كسي درافتادن، «پاپوش دوختن براي كسي» به‌معناي عليه كسي توطئه كردن، از معروف‌ترين ضرب‌المثل‌هاي مرتبط با پاي‌پوش هستند.<ref> [https://hamiyan-co.com/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AB%D9%84%E2%80%8C/ عزيزي، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان.]</ref>  در ادبيات نيز ردپاي اين واژه را مي‌توان در ابيات شاعراني چون مولوي آنجا كه مي‌گويد: «از جان من بپرس که با کفش آهنین / اندر ره فراق کجاها رسیده‌ای»<ref> [https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh2972 مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 2972، وب‌سايت گنجور.]</ref> ، و يا «پا شناسد کفش خویش ار چه که تاریکی بود/ دل ز راه ذوق داند کاین کدامین منزلست»<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh402 مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 402، وب‌سايت گنجور.]</ref>  و يا ابن‌يمين زماني‌كه مي‌گويد: «هستم از همت چو موسی رهرو وادی قدس/ گر بپایم پای‌پوش اندر نباشد گو مباش»<ref>[https://ganjoor.net/ebneyamin/divan/ghaside/sh101 ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، قصيده شماره 101، وب‌سايت گنجور.] </ref>  مي‌توان پيدا كرد.
كفش و پاپوش به‌واسطه اهمیت بسیار زیادی كه در زندگی روزمره دارد، جای خود را بین اصطلاحات و مثل‌های ایرانی باز كرده است. «ریگ به کفش داشتن» به‌معنای تقصیر و سوءظن داشتن، «پا توی كفش كسی كردن»، به‌معنای با كسی درافتادن، «پاپوش دوختن برای كسی» به‌معنای علیه كسی توطئه كردن، از معروف‌ترین ضرب‌المثل‌های مرتبط با پای‌پوش هستند.<ref> [https://hamiyan-co.com/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AB%D9%84%E2%80%8C/ عزيزي، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان.]</ref>  در ادبیات نیز ردپای این واژه را می‌توان در ابیات شاعرانی چون مولوی آنجا كه می‌گوید: «از جان من بپرس که با کفش آهنین / اندر ره فراق کجاها رسیده‌ای»<ref> [https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh2972 مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 2972، وب‌سايت گنجور.]</ref> ، و یا «پا شناسد کفش خویش ار چه که تاریکی بود/ دل ز راه ذوق داند کاین کدامین منزلست»<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh402 مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 402، وب‌سايت گنجور.]</ref>  و یا ابن‌یمین زمانی‌كه می‌گوید: «هستم از همت چو موسی رهرو وادی قدس/ گر بپایم پای‌پوش اندر نباشد گو مباش»<ref>[https://ganjoor.net/ebneyamin/divan/ghaside/sh101 ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، قصيده شماره 101، وب‌سايت گنجور.] </ref>  می‌توان پیدا كرد.
==آداب‌ورسوم مرتبط با پاپوش==
==آداب‌ورسوم مرتبط با پاپوش==
جفت نمودن كفش‌هاي مهمان، از قديمي‌ترين رسم‌هاي مهمان‌نوازي ايرانيان است. ميزبان با انجام اين كار آخرين مرحله از آداب مهمان‌نوازي را انجام مي‌دهد. از ديگر آداب مرتبط با كفش بيان تبريك براي خريد كفش نو است، اين عمل كه جنبه‌اي نمادين دارد به اين دليل بوده كه در قديم كفش نماد تنگ‌دستي محسوب مي‌شده است و زمان بيان مبارك‌باد، براي دارنده كفش آرزوي دوري از فقر و مشكلات می‌کردند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/news/218148/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86---%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C بابايي، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي.]</ref>  
جفت نمودن كفش‌های مهمان، از قدیمی‌ترین رسم‌های مهمان‌نوازی ایرانیان است. میزبان با انجام این كار آخرین مرحله از آداب مهمان‌نوازی را انجام می‌دهد. از دیگر آداب مرتبط با كفش بیان تبریك برای خرید كفش نو است، این عمل كه جنبه‌ای نمادین دارد به این دلیل بوده كه در قدیم كفش نماد تنگ‌دستی محسوب می‌شده است و زمان بیان مبارك‌باد، برای دارنده كفش آرزوی دوری از فقر و مشكلات می‌کردند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/news/218148/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86---%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C بابايي، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي.]</ref>  
==روز جهاني بدون كفش==
==روز جهانی بدون كفش==
در سال 2006م، بلیک مایکوسکی بنیان‌گذار شركت تامز كفش (Toms Shoes)، در سفري كه به آرژانتين داشت، متوجه شد كه بسياري از كودكان در خيابان بدون كفش می‌دوند، ازاین‌رو بر آن شد تا با اجراي طرحي براي رفع اين مشكل اقدام كند. در اين ايده كه به نام «يك براي يك» (One for One) يا «يكي بخر، يكي بده» معروف شده، و هر ساله در 10 مِي (21 اردیبهشت)، برگزار مي‌شود مشتريان با خريد هر جفت كفش می‌توانند يك جفت كفش در اختيار كودكان نيازمند قرار دهند. <ref>[https://nationaltoday.com/one-day-without-shoes/ “One Day without Shoes”, National Today website.]</ref>
در سال 2006م، بلیک مایکوسکی بنیان‌گذار شركت تامز كفش (Toms Shoes)، در سفری كه به آرژانتین داشت، متوجه شد كه بسیاری از كودكان در خیابان بدون كفش می‌دوند، ازاین‌رو بر آن شد تا با اجرای طرحی برای رفع این مشكل اقدام كند. در این ایده كه به نام «یك برای یك» (One for One) یا «یكی بخر، یكی بده» معروف شده، و هر ساله در 10 مِی (21 اردیبهشت)، برگزار می‌شود مشتریان با خرید هر جفت كفش می‌توانند یك جفت كفش در اختیار كودكان نیازمند قرار دهند. <ref>[https://nationaltoday.com/one-day-without-shoes/ “One Day without Shoes”, National Today website.]</ref>
==صنعت پاپوش‌==
==صنعت پاپوش‌==
صنعت کفش دست‌دوز از جمله صنایعی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های فراوانی مواجه شده است؛ به‌طور مثال وجود انواع مختلف پاپوش چيني و كالاهاي قاچاق سبب کوچک شدن بازار این صنعت شده است و رتبۀ جهانی ایران در تولید کفش را نسبت به سال 2012م از جایگاه دهم به رتبۀ 12 جهان رسانده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/02/29/1730132/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B5%D9%84%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AC%D9%88% «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم.] </ref>   
صنعت کفش دست‌دوز از جمله صنایعی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های فراوانی مواجه شده است؛ به‌طور مثال وجود انواع مختلف پاپوش چینی و كالاهای قاچاق سبب کوچک شدن بازار این صنعت شده است و رتبۀ جهانی ایران در تولید کفش را نسبت به سال 2012م از جایگاه دهم به رتبۀ 12 جهان رسانده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/02/29/1730132/%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B5%D9%84%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AC%D9%88% «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم.] </ref>   


==احكام فقهي استفاده از پاپوش در نماز و وضو==
==احكام فقهی استفاده از پاپوش در نماز و وضو==
طبق نظر فقيهان، مسح روي پاپوش (كفش) صحيح نيست. مسح حتماً بايد روي پوست پا صورت گيرد؛<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AD_%D8%A8%D8%B1_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%86 «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه.]</ref>  اما خواندن نماز با پاپوش و كفش در حالت ضرورت مانعي ندارد. <ref> [https://makarem.ir/ahkam/fa/category/index/49933/%da%a9%d9%81%d8%b4?page=1&sortby=0&sort=0&view=0 «كفش»، وب‌سايت جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي.]</ref>
طبق نظر فقیهان، مسح روی پاپوش (كفش) صحیح نیست. مسح حتماً باید روی پوست پا صورت گیرد؛<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AD_%D8%A8%D8%B1_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%86 «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه.]</ref>  اما خواندن [[نماز]] با پاپوش و كفش در حالت ضرورت مانعی ندارد. <ref> [https://makarem.ir/ahkam/fa/category/index/49933/%da%a9%d9%81%d8%b4?page=1&sortby=0&sort=0&view=0 «كفش»، وب‌سايت جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي.]</ref>




نسخهٔ ۳ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۵۶

پای‌پوش اقوام ایرانی؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.

پای‌پوش یا کفش پیشینه‌ای کهن و سه‌هزار ساله در اقوام ایرانی دارد و نمونه‌هایی از دوره ساسانی و اسلامی برجای مانده است. تنوع قومی در ایران موجب پیدایش پای‌پوش‌های سنتی گوناگونی شده که از آن جمله می‌توان به گیوه، چاروق، چموش، كومخ و گالش اشاره کرد. پای‌پوش در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و در ضرب‌المثل‌هایی مانند «ریگ به کفش داشتن» و «پاپوش دوختن» و نیز در شعر فارسی بازتاب یافته است. از آداب مرتبط با کفش می‌توان به جفت‌کردن کفش مهمان توسط میزبان و تبریک گفتن برای خرید کفش نو اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

در لغت‌نامه واژه پای‌پوش معادل با كفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.[۱]

تاریخچه

شواهد اقلیمی حاكی از آن است كه در حدود پنجاه‌هزار سال پیش، مردم از پاهای خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوایی سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه‌ کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الی ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.[۲]

در اتاق‌های تدفین مصر، نقاشی‌هایی بر دیوار، مراحل مختلف ساخت كفش و چرم را نشان می‌دهند. این تصاویر حاكی از جایگاه اجتماعی بالای پای‌پوش بوده است.[۳]

تاریخچۀ کفش در ایران

کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.[۴]

انواع پای‌پوش‌ ایرانی

در ایران وجود اقوام مختلف، مانند كرد، لر، كرمانج و تركمن سبب شده تا نمونه‌های بسیار زیبا و متنوعی از پاپوش‌های سنتی و محلی مشاهده شود و در هر منطقه پاپوش‌ها نام‌های مختص به خود را داشته باشند. گیوه، کلاش (گیوه کردی)، کُوش، اُرسی، دمپایی، کفش و ملکی نام برخی از این پای‌پوش‌ها هستند.[۵]

گیوه

گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت كه رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌كشیده می‌سازند.[۶] این نوع پا‌پوش برای طی مسافت‌های طولانی بسیار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود.[۷] از كتیرا برای چسبندگی قسمت‌های مختلف این پای‌پوش استفاده می‌شود‌. گیوه علاوه بر خاصیت نرمی و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنك نگه می‌دارد.[۸]

گیوه‌های مناطق گوناگون بستگی به جنس كف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر این اساس گیوه‌ها را می‌توان در سه دسته جای داد:

  1. گیوه تخت یا گیوه ملكی؛ جنس كف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاومیش و رویه آن از جنس ابریشم است. این نوع از گیوه بیشتر در مناطقی، مانند شیراز، كرمان، قم، كاشان و یزد استفاده می‌شود.
  2. گیوه آج یا آجیده؛ كف آن از جنس چرم بوده و برای سطح رویی، نخ پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیوه بیشتر در استان مركزی ساخته می‌شود.
  3. گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جای این‌گونه پارچه‌ها استفاده از تایر ماشین نیز در منطقه غرب كشور رایج است.[۹]

چاروق

چاروق یا چارق پای‌افزاری چرمی است كه بیشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده می‌كنند و به‌طور كلی با بندها و تسمه‌های بلندی كه دارد، به ساق پا پیچیده می‌شود. «شم، پاتابه و پالیك» اسامی دیگری برای این نوع كفش هستند. برای ساخت این نوع از كفش‌ها از ابزارآلات درفش، تیغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش تولید آن مانند تولید كفش است؛ اما با این تفاوت كه در پایان روی آن با نخ ابریشم یا گلابتون[۱۰] طرح‌های گوناگونی، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار یا بادامی ایجاد می‌كنند. شهرهای قوچان و بجنورد در استان خراسان شمالی و استان زنجان از مهم‌ترین مراكز تولید این نوع پای‌پوش هستند.[۱۱]

چموش

یكی از قدیمی‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران كه در استان گیلان و در منطقه ماسوله بیشتر رایج است، چموش نام دارد كه نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌ای بیشتر به این هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در این شهر ماندگار شد.[۱۲]

ماده اصلی مورد استفاده در این هنر، چرم گاو یا گوساله است كه برای تهیه آن صبر و حوصله بسیاری نیاز است. بدنه این پاپوش (رویه و زیره) از چرم بوده كه بعد از فرم دادن بدنه اصلی چموش روی قالب چوبی، به كمك نخ‌های الوان، دور كار رودوزی می‌شود و درنهایت روی كار یك منگوله برای زیبایی بیشتر كار قرار می‌گیرد. ابزار كار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج كفاشان است.[۱۳]

كومخ

كومخ نوعی كفش چرمی (پوست دباغی شده الاغ) نوك برگشته است كه غالباً رنگ آن سبز و دارای پاشنه است و بانوان كرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از این نوع كفش بیشتر استفاده می‌كنند. رویه و كناره‌های كفش را با نخ‌های ابریشمی الوان رودوزی می‌كنند و از منگوله‌ای غالباً از جنس الیاف رنگی برای زیبایی بیشتر كار استفاده می‌‌كنند.[۱۴] قسمت پاشنه این كفش از پنجه‌اش باریك‌تر و چوبی بوده كه معمولاً در زیر چرم پنهان می‌شده، به این نوع پاشنه «گِوَك» می‌گفتند. [۱۵]

گالش

یكی دیگر از پای‌پوش‌های سنتی ایران كه بیشتر در مناطق كوهپایه‌ای و كوهستانی استان گیلان رایج است، گالش نام دارد. گالش به كفشی گفته می‌شود كه قسمت پنجه پا را می‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت یك‌تكه است كه پا را كامل می‌پوشاند.[۱۶] این پای‌افزار كه جنسی لاستیكی دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمی‌كند و درنهایت پای‌پوش مناسب برای آب‌و‌هوای بارانی در شمال ایران به حساب می‌آید.[۱۷]

گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار

پاپوش مجلسی

پاپوش عروسكی

پاپوش چرم

پاپوش بافتنی

پاپوش حوله‌ای

پای‌پوش در ادبیات فارسی

كفش و پاپوش به‌واسطه اهمیت بسیار زیادی كه در زندگی روزمره دارد، جای خود را بین اصطلاحات و مثل‌های ایرانی باز كرده است. «ریگ به کفش داشتن» به‌معنای تقصیر و سوءظن داشتن، «پا توی كفش كسی كردن»، به‌معنای با كسی درافتادن، «پاپوش دوختن برای كسی» به‌معنای علیه كسی توطئه كردن، از معروف‌ترین ضرب‌المثل‌های مرتبط با پای‌پوش هستند.[۱۸] در ادبیات نیز ردپای این واژه را می‌توان در ابیات شاعرانی چون مولوی آنجا كه می‌گوید: «از جان من بپرس که با کفش آهنین / اندر ره فراق کجاها رسیده‌ای»[۱۹] ، و یا «پا شناسد کفش خویش ار چه که تاریکی بود/ دل ز راه ذوق داند کاین کدامین منزلست»[۲۰] و یا ابن‌یمین زمانی‌كه می‌گوید: «هستم از همت چو موسی رهرو وادی قدس/ گر بپایم پای‌پوش اندر نباشد گو مباش»[۲۱] می‌توان پیدا كرد.

آداب‌ورسوم مرتبط با پاپوش

جفت نمودن كفش‌های مهمان، از قدیمی‌ترین رسم‌های مهمان‌نوازی ایرانیان است. میزبان با انجام این كار آخرین مرحله از آداب مهمان‌نوازی را انجام می‌دهد. از دیگر آداب مرتبط با كفش بیان تبریك برای خرید كفش نو است، این عمل كه جنبه‌ای نمادین دارد به این دلیل بوده كه در قدیم كفش نماد تنگ‌دستی محسوب می‌شده است و زمان بیان مبارك‌باد، برای دارنده كفش آرزوی دوری از فقر و مشكلات می‌کردند.[۲۲]

روز جهانی بدون كفش

در سال 2006م، بلیک مایکوسکی بنیان‌گذار شركت تامز كفش (Toms Shoes)، در سفری كه به آرژانتین داشت، متوجه شد كه بسیاری از كودكان در خیابان بدون كفش می‌دوند، ازاین‌رو بر آن شد تا با اجرای طرحی برای رفع این مشكل اقدام كند. در این ایده كه به نام «یك برای یك» (One for One) یا «یكی بخر، یكی بده» معروف شده، و هر ساله در 10 مِی (21 اردیبهشت)، برگزار می‌شود مشتریان با خرید هر جفت كفش می‌توانند یك جفت كفش در اختیار كودكان نیازمند قرار دهند. [۲۳]

صنعت پاپوش‌

صنعت کفش دست‌دوز از جمله صنایعی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های فراوانی مواجه شده است؛ به‌طور مثال وجود انواع مختلف پاپوش چینی و كالاهای قاچاق سبب کوچک شدن بازار این صنعت شده است و رتبۀ جهانی ایران در تولید کفش را نسبت به سال 2012م از جایگاه دهم به رتبۀ 12 جهان رسانده است.[۲۴]

احكام فقهی استفاده از پاپوش در نماز و وضو

طبق نظر فقیهان، مسح روی پاپوش (كفش) صحیح نیست. مسح حتماً باید روی پوست پا صورت گیرد؛[۲۵] اما خواندن نماز با پاپوش و كفش در حالت ضرورت مانعی ندارد. [۲۶]


یادداشت‌ها

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پاي‌پوش.
  2. ↑ Lewis, "Shoe, footwear", Britannica website ; “The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website.
  3. ↑ Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website.
  4. ↑ «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد.
  5. ↑ روستايي، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت.
  6. ↑ «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا.
  7. ↑ «هنرمندی روی کفش ها/با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان.
  8. ↑ قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا.
  9. ↑ «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران.
  10. ↑ فتوحي، «زري‌بافي»، دانشنامه جهان اسلام.
  11. ↑ سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388، ص116.
  12. ↑ «چاموش‌دوز راسته» ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش‌دوزی فعال بود». خبرگزاري شبستان.
  13. ↑ سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388ش، ص125.
  14. ↑ دادور و پوركاظمي، «پاي پوش هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، 1388، ص142.
  15. ↑ «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران.
  16. ↑ دادور و پوركاظمي، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، 1388ش، ص141.
  17. ↑ جمالي، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه.
  18. ↑ عزيزي، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان.
  19. ↑ مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 2972، وب‌سايت گنجور.
  20. ↑ مولوي، ديوان شمس، غزليات، غزل شماره 402، وب‌سايت گنجور.
  21. ↑ ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، قصيده شماره 101، وب‌سايت گنجور.
  22. ↑ بابايي، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي.
  23. ↑ “One Day without Shoes”, National Today website.
  24. ↑ «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم.
  25. ↑ «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه.
  26. ↑ «كفش»، وب‌سايت جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي.

منابع

  • ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
  • بابايي، پروين، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي، تاريخ درج مطلب: 30 دي 1397 ش.
  • «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران، تاريخ درج مطلب: 23 مرداد 1399ش.
  • «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد، تاریخ بازدید: 10 تیر 1402ش.
  • جمالي، مهديه، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه، تاريخ بازديد: 14 مرداد 1402ش.
  • «چاموش‌دوز راسته ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش دوزی فعال بود»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 22 تير 1401 ش.
  • دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد، تهران، دانشكده هنر، دانشگاه الزهرا، 1388ش.
  • دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، «پاي‌پوش‌هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، نشريه زن در توسعه و سياست، شماره 27، 1388ش.
  • دهخدا، علي‌اكبر، لغت‌نامه، وب‌سايت واژه‌ياب، تاريخ بازديد: 10 تير 1402ش.
  • روستايي، محمد، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت، تاريخ بازديد: 28 مرداد 1402.
  • سید صدر، سید ابوالقاسم، «دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن»، تهران، سیمای دانش، 1388ش.
  • عزيزي، منير، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1396ش.
  • فتوحي، پريوش، «زري‌بافي»، وب‌سايت دانشنامه جهان اسلام، تاريخ بازديد: 26 مرداد 1402 ش.
  • قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا، تاريخ درج مطلب: 30 بهمن 1398ش.
  • «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم، تاريخ درج خبر: 29 ارديبهشت 1397ش.
  • «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا، تاريخ درج مطلب: 13 بهمن 1401ش.
  • «كفش»، وب‌سايت جامع‌المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
  • «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه، تاريخ درج مطلب: 25 خرداد 1402ش.
  • «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران، تاريخ درج مطلب: 10 شهريور 1399 ش.
  • مولوي، ديوان شمس، غزليات، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
  • «هنرمندی روی کفش‌ها/ با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 11 تير 1398 ش.
  • Lewis, Robert, "Shoe, footwear", Britannica website, Date of visit: 13 June 2023.
  • Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website, Date of visit: 10 June 2023.
  • “One Day without Shoes”, National Today website, Date of Visit: 20 July 2023.
  • The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website, Date of upload: 15 April 2023.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پای‌پوش_اقوام_ایرانی&oldid=22436»