پای‌پوش اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>پای‌پوش اقوام ایرانی</big>'''؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.

پای‌پوش یا [[کفش]] پیشینه‌ای کهن و سه‌هزار ساله در [[اقوام ایرانی]] دارد و نمونه‌هایی از [[دوره ساسانی]] و اسلامی برجای مانده است. [[تنوع قومی]] در [[ایران]] موجب پیدایش پای‌پوش‌های سنتی گوناگونی شده که از آن جمله می‌توان به [[گیوه]]، [[چاروق]]، [[چموش]]، [[كومخ]] و [[گالش]] اشاره کرد. پای‌پوش در [[فرهنگ ایرانی]] جایگاه ویژه‌ای دارد و در [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌هایی]] مانند «[[ریگ به کفش داشتن]]» و «[[پاپوش دوختن]]» و نیز در [[شعر فارسی]] بازتاب یافته است. از آداب مرتبط با کفش می‌توان به [[جفت‌کردن کفش مهمان]] توسط میزبان و تبریک گفتن برای خرید کفش نو اشاره کرد.  

==مفهوم‌شناسی==

در [[لغت‌نامه]] واژه پای‌پوش معادل با كفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%BE%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه پاي‌پوش.] </ref>

==تاریخچه==

شواهد اقلیمی حاكی از آن است كه در حدود پنجاه‌هزار سال پیش، مردم از پاهای خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوایی سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه‌ کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الی ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.<ref>[https://www.britannica.com/topic/shoe Lewis, "Shoe, footwear", Britannica website] ; [https://bellatory.com/fashion-industry/The-History-of-Shoes-Early-Footwear “The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website].</ref>  

در اتاق‌های تدفین مصر، نقاشی‌هایی بر دیوار، مراحل مختلف ساخت كفش و چرم را نشان می‌دهند. این تصاویر حاكی از جایگاه اجتماعی بالای پای‌پوش بوده است.<ref> [https://www.fibre2fashion.com/industry-article/2337/a-footwear-history Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website.]</ref>

==تاریخچۀ کفش در ایران==

کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.<ref>[https://takmode.com/post/10 «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد.] </ref>  

===گیوه===

گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت كه رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌كشیده می‌سازند.<ref> [https://www.totikala.ir/%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا.]</ref> این نوع پا‌پوش برای طی مسافت‌های طولانی بسیار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/804462 «هنرمندی روی کفش ها/با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان.] </ref>  

از كتیرا برای چسبندگی قسمت‌های مختلف این پای‌پوش استفاده می‌شود‌. گیوه علاوه بر خاصیت نرمی و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنك نگه می‌دارد.<ref> [https://www.irna.ir/news/83680774/%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%AE%D8 قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا.] </ref>

گیوه‌های مناطق گوناگون بستگی به جنس كف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر این اساس گیوه‌ها را می‌توان در سه دسته جای داد:  

# گیوه تخت یا گیوه ملكی؛ جنس كف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاومیش و رویه آن از جنس ابریشم است. این نوع از گیوه بیشتر در مناطقی، مانند شیراز، كرمان، قم، كاشان و یزد استفاده می‌شود.

# گیوه آج یا آجیده؛ كف آن از جنس چرم بوده و برای سطح رویی، نخ پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیوه بیشتر در استان مركزی ساخته می‌شود.

# گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جای این‌گونه پارچه‌ها استفاده از تایر ماشین نیز در منطقه غرب كشور رایج است.<ref>[https://niavaranmu.ir/print/2601 «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران.] </ref>  

===چاروق===

چاروق یا چارق پای‌افزاری چرمی است كه بیشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده می‌كنند و به‌طور كلی با بندها و تسمه‌های بلندی كه دارد، به ساق پا پیچیده می‌شود. «شم، پاتابه و پالیك» اسامی دیگری برای این نوع كفش هستند. برای ساخت این نوع از كفش‌ها  از ابزارآلات درفش، تیغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش تولید آن مانند تولید كفش است؛ اما با این تفاوت كه در پایان روی آن با نخ [[ابریشم]] یا [[گلابتون]]<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/14576 فتوحي، «زري‌بافي»، دانشنامه جهان اسلام.]</ref> طرح‌های گوناگونی، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار یا بادامی ایجاد می‌كنند. شهرهای [[قوچان]] و [[بجنورد]] در استان [[خراسان شمالی]] و [[استان زنجان]] از مهم‌ترین مراكز تولید این نوع پای‌پوش هستند.<ref> سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388، ص116.</ref>  

===چموش===

یكی از قدیمی‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران كه در استان [[گیلان]] و در منطقه [[ماسوله]] بیشتر رایج است، چموش نام دارد كه نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌ای بیشتر به این هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در این شهر ماندگار شد.<ref>[http://shabestan.ir/mobile/detail/news/1192637 «چاموش‌دوز راسته» ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش‌دوزی فعال بود». خبرگزاري شبستان.] </ref>

ماده اصلی مورد استفاده در این هنر، چرم گاو یا گوساله است كه برای تهیه آن صبر و حوصله بسیاری نیاز است. بدنه این پاپوش (رویه و زیره) از چرم بوده كه بعد از فرم دادن بدنه اصلی چموش روی قالب چوبی، به كمك نخ‌های الوان، دور كار رودوزی می‌شود و درنهایت روی كار یك منگوله برای زیبایی بیشتر كار قرار می‌گیرد. ابزار كار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج كفاشان است.<ref>سید صدر، دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن، 1388ش، ص125.</ref>

===كومخ===

كومخ نوعی كفش چرمی (پوست دباغی شده الاغ) نوك برگشته است كه غالباً رنگ آن سبز و دارای پاشنه است و بانوان كرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از این نوع كفش بیشتر استفاده می‌كنند. رویه و كناره‌های كفش را با نخ‌های ابریشمی الوان رودوزی می‌كنند و از منگوله‌ای غالباً از جنس الیاف رنگی برای زیبایی بیشتر كار استفاده می‌‌كنند.<ref> [https://www.sid.ir/paper/55539/fa دادور و پوركاظمي، «پاي پوش هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، 1388، ص142.]</ref>

قسمت پاشنه این كفش از پنجه‌اش باریك‌تر و چوبی بوده كه معمولاً در زیر چرم پنهان می‌شده، به این نوع پاشنه «گِوَك» می‌گفتند. <ref>[https://niavaranmu.ir/print/2590 «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران.] </ref>

===گالش===

یكی دیگر از پای‌پوش‌های سنتی ایران كه بیشتر در مناطق كوهپایه‌ای و كوهستانی استان گیلان رایج است، گالش نام دارد. گالش به كفشی گفته می‌شود كه قسمت پنجه پا را می‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت یك‌تكه است كه پا را كامل می‌پوشاند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%D9%8A%20%D9%BE%D8%A7%D9%8A%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%20%D9%BE%D9%8A%D8%B4%20%D8%A7%D8%B2%20%D8% دادور و پوركاظمي، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، 1388ش، ص141.]</ref> این پای‌افزار كه جنسی لاستیكی دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمی‌كند و درنهایت پای‌پوش مناسب برای آب‌و‌هوای بارانی در شمال ایران به حساب می‌آید.<ref>[https://tishineh.com/post/3668/%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%28-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4-%29-%DA%A9%D9%81%D8%B4-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86 جمالي، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه.] </ref>

==گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار==

===پاپوش مجلسی===

===پاپوش عروسكی===

===پاپوش چرم===

===پاپوش بافتنی===

===پاپوش حوله‌ای===

==احكام فقهی استفاده از پاپوش در نماز و وضو==

طبق نظر فقیهان، مسح روی پاپوش (كفش) صحیح نیست. مسح حتماً باید روی پوست پا صورت گیرد؛<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%85%D8%B3%D8%AD_%D8%A8%D8%B1_%D8%AE%D9%81%DB%8C%D9%86 «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه.]</ref> اما خواندن [[نماز]] با پاپوش و كفش در حالت ضرورت مانعی ندارد. <ref> [https://makarem.ir/ahkam/fa/category/index/49933/%da%a9%d9%81%d8%b4?page=1&sortby=0&sort=0&view=0 «كفش»، وب‌سايت جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

* ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.

* بابايي، پروين، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي، تاريخ درج مطلب: 30 دي 1397 ش.  

* «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران، تاريخ درج مطلب: 23 مرداد 1399ش.

* «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد، تاریخ بازدید: 10 تیر 1402ش.

* جمالي، مهديه، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه، تاريخ بازديد: 14 مرداد 1402ش.

* «چاموش‌دوز راسته ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش دوزی فعال بود»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 22 تير 1401 ش.

* دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد، تهران، دانشكده هنر، دانشگاه الزهرا، 1388ش.  

* دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، «پاي‌پوش‌هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، نشريه زن در توسعه و سياست، شماره 27، 1388ش.

* دهخدا، علي‌اكبر، لغت‌نامه، وب‌سايت واژه‌ياب، تاريخ بازديد: 10 تير 1402ش.

* روستايي، محمد، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت، تاريخ بازديد: 28 مرداد 1402.

* سید صدر، سید ابوالقاسم، «دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن»، تهران، سیمای دانش، 1388ش.  

* عزيزي، منير، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1396ش.

* فتوحي، پريوش، «زري‌بافي»، وب‌سايت دانشنامه جهان اسلام، تاريخ بازديد: 26 مرداد 1402 ش.

* قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا، تاريخ درج مطلب: 30 بهمن 1398ش.  

* «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم، تاريخ درج خبر: 29 ارديبهشت 1397ش.

* «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا، تاريخ درج مطلب: 13 بهمن 1401ش.

* «كفش»، وب‌سايت جامع‌المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.  

* «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه، تاريخ درج مطلب: 25 خرداد 1402ش.  

* «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران، تاريخ درج مطلب: 10 شهريور 1399 ش.  

* مولوي، ديوان شمس، غزليات، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.  

* «هنرمندی روی کفش‌ها/ با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 11 تير 1398 ش.

* “One Day without Shoes”, National Today website, Date of Visit: 20 July 2023.

* The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website, Date of upload: 15 April 2023.