حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
خط ۲۴: خط ۲۴:


==== ماجرای مک‌فارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش ====
==== ماجرای مک‌فارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش ====
در خردادماه ۱۳۶۵ش رابرت مک‌فارلین، مشاور امنیت ملی دولت رونالد ریگان به‌صورت محرمانه و با یک هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد. این سفر که با نام مستعار و پاسپورت جعلی ایرلندی انجام گرفت، با هدف مذاکره با مقامات عالی‌رتبه ایرانی برای همکاری در آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در لبنان و تجدید روابط سیاسی صورت پذیرفت. هیئت آمریکایی هدایایی شامل سه قبضه کلت برای سران سه قوه و یک کیک به شکل کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشتند. با این حال، با مخالفت سید روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، هیچ‌یک از مسئولان عالی‌رتبه نظام به دیدار آنان نرفتند و هیئت آمریکایی پس از چهار روز معطلی و بدون نتیجه مشخص، تهران را ترک کرد. این ماجرا که بعدها به «ایران‌گیت» یا «رسوایی ایران-کنترا» معروف شد، به بزرگترین بحران داخلی دوران ریاست‌جمهوری ریگان تبدیل گردید.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وب‌سایت تابناک.]</ref>  
در خردادماه ۱۳۶۵ش رابرت مک‌فارلین، مشاور امنیت ملی دولت رونالد ریگان به‌صورت محرمانه و با یک هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد. این سفر که با نام مستعار و پاسپورت جعلی ایرلندی انجام گرفت، با هدف مذاکره با مقامات عالی‌رتبه ایرانی برای همکاری در آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در لبنان و تجدید روابط سیاسی صورت پذیرفت. هیئت آمریکایی هدایایی شامل سه قبضه کلت برای سران سه قوه و یک کیک به شکل کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشتند. با این حال، با مخالفت سید روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، هیچ‌یک از مسئولان عالی‌رتبه نظام به دیدار آنان نرفتند و هیئت آمریکایی پس از چهار روز معطلی و بدون نتیجه مشخص، تهران را ترک کرد. این ماجرا که بعدها به «ایران‌گیت» یا «رسوایی ایران-کنترا» معروف شد، به بزرگترین بحران داخلی دوران ریاست‌جمهوری ریگان تبدیل گردید.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وب‌سایت تابناک.]</ref>


==== دولت اصلاحات و فضای تنش‌زدایی ====
'''دوران دولت اصلاحات؛ گشایش‌های لرزان و بن‌بست‌های ناگهانی'''
پس از روی کار آمدن دولت سید محمد خاتمی در ۱۳۷۶ش فضای جدیدی برای گفت‌وگو با غرب ایجاد شد. در این دوران، مادلین آلبرایت، وزیر خارجه دولت بیل کلینتون، در فروردین ۱۳۷۷ش طی گزارشی به کنگرۀ از سیاست‌های گذشته آمریکا در قبال ایران ابراز تأسف کرد و عملاً عذرخواهی نمود. دولت آمریکا تحریم‌های اقتصادی را کاهش داد و مجوز فروش مواد غذایی و پزشکی به ایران را صادر کرد. همچنین وزارت امور خارجه آمریکا نام سازمان مجاهدین خلق را از لیست سازمان‌های تروریستی خارج نمود. در این دوره، مذاکرات غیررسمی و محرمانه‌ای در حاشیه کنفرانس‌های بین‌المللی از جمله کنفرانس بن در ۱۳۸۰ش برای تشکیل دولت جدید افغانستان صورت گرفت که ایران در آن نقش سازنده‌ای ایفا کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>


==== مذاکرات در عراق و تماس تلفنی روسای جمهور ====
با آغاز دولت سید محمد خاتمی و طرح دکترین «تنش‌زدایی»، پنجره‌ای جدید در روابط باز شد که با سیگنال‌های مثبت دولت کلینتون از جمله اظهار تأسف مادلین آلبرایت از مداخلات گذشته آمریکا و اذعان بیل کلینتون به حقوق تاریخی ملت ایران همراه بود. این دوره با کاهش تحریم‌های غذایی و دارویی، قرار گرفتن نام گروهک منافقین در لیست تروریستی واشینگتن و همکاری‌های موفق در کنفرانس «بُن» برای آینده افغانستان شناخته می‌شود، اما در نهایت، ادعای نهادهای امنیتی آمریکا (FBI) مبنی بر دخالت ایران در انفجار برج‌های «الخُبر» عربستان و برچسب «محور شرارت» از سوی دولت بعدی آمریکا، فرآیند عادی‌سازی روابط را به طور کامل متوقف کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>
پس از حمله آمریکا به عراق، مذاکرات مستقیمی درباره تحولات منطقه میان دو کشور شکل گرفت. مشهورترین این گفتگوها، چند دور مذاکره میان حسن کاظمی‌قمی، سفیر ایران در عراق، و رایان کروکر، دیپلمات آمریکایی، در مردادماه ۱۳۸۶ش بود که بر موضوع عراق متمرکز بود. تحول مهم دیگر در مهرماه ۱۳۹۲ش رخ داد؛ حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، و باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا، در جریان سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، به‌صورت تلفنی با یکدیگر گفتگو کردند. این تماس ۱۵ دقیقه‌ای که نخستین ارتباط مستقیم میان روسای جمهور دو کشور پس از انقلاب محسوب می‌شد، با استقبال و انتقادهای گسترده‌ای در داخل ایران مواجه گردید و زمینه‌ساز تسریع در مذاکرات هسته‌ای شد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>


==== دوران هسته‌ای و توافق‌های ژنو و برجام ====
'''دوران احمدی‌نژاد و بوش؛ تقابل هسته‌ای و مذاکرات موضوعی در عراق'''
با افشای تأسیسات هسته‌ای ایران در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲)، پرونده هسته‌ای به محور اصلی مذاکرات با قدرت‌های جهانی تبدیل شد. در سوم آذر ۱۳۹۲ (۲۴ نوامبر ۲۰۱۳)، ایران و گروه ۱+۵ در ژنو به توافق موقتی دست یافتند که نخستین توافق رسمی پس از سه دهه محسوب می‌شد. در جریان مذاکرات، تصاویر پیاده‌روی محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، و جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا، در خیابان‌های ژنو در دی‌ماه ۱۳۹۳ بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشت. این مذاکرات سرانجام در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵) به امضای «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) انجامید که بر اساس آن ایران محدودیت‌هایی را در برنامه هسته‌ای پذیرفت و در مقابل، تحریم‌های اقتصادی لغو گردید .
 
در این بازه زمانی، برنامه هسته‌ای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط به سمت تیرگی بیشتر گرایید، با این حال نیازهای امنیتی مشترک در خاک عراق منجر به برگزاری چند دور مذاکرات مستقیم میان حسن کاظمی‌قمی و رایان کروکر در بغداد گردید. این گفتگوها که با خط قرمز صریح ایران (صرفاً موضوع امنیت عراق) پیش می‌رفت، به دلیل رفتار متناقض آمریکا—که از یک سو پای میز مذاکره می‌نشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش می‌برد—و پافشاری واشینگتن بر تأمین یک‌جانبه اهداف خود، بدون دستاورد ملموسی به بن‌بست رسید.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>
 
'''باراک اوباما؛ راهبرد نامه‌نگاری‌های مستقیم و پاسخ‌های مشروط'''
 
روی کار آمدن باراک اوباما با تغییر تاکتیک واشینگتن از تقابل نظامی به تعامل دیپلماتیک همراه بود که تجلی آن در ارسال چهار نامه رسمی به رهبری ایران مشاهده شد. رهبر انقلاب در پاسخ به این رویکرد، ضمن تبیین استعاره «پنجه چدنی زیر دستکش مخملی»، بر لزوم مشاهده تغییر واقعی در عملِ آمریکا تأکید کردند و خاطرنشان ساختند که حمایت واشینگتن از حوادث سال ۱۳۸۸، صداقت این نامه‌ها را زیر سوال برده است؛ با این وجود، این مکاتبات و پاسخ‌های ایران، زیربنای لازم برای آغاز مذاکرات جدی‌تر در کانال مسقط را فراهم آورد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>
 
'''تجربه برجام؛ گذار به مذاکرات رسمی، مستقیم و همه‌جانبه'''
 
با آغاز دولت حسن روحانی، پرونده هسته‌ای به وزارت امور خارجه منتقل شد و برای نخستین بار در تاریخ پساانقلاب، وزرای خارجه دو کشور (ظریف و کری) در مذاکراتی طولانی و ماراتن‌گونه در شهرهایی چون وین، لوزان و ژنو پشت یک میز نشستند. این فرآیند که با تماس تلفنی تاریخی رؤسای جمهور دو کشور آغاز شده بود، در نهایت به توافق «برجام» در تیرماه ۱۳۹۴ انجامید که علیرغم ایجاد موجی از امیدواری اقتصادی در جامعه، با انتقادات تند جریان‌های مخالف در تهران و واشینگتن روبرو شد و به عنوان آزمونی برای سنجش پایبندی آمریکا به معاهدات بین‌المللی در تاریخ ثبت گردید.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>
 
'''خروج از برجام و فرجام مذاکرات در عصر کنونی'''
 
دونالد ترامپ با خروج یک‌جانبه از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ و بازگرداندن تحریم‌ها، سیاست «فشار حداکثری» را جایگزین توافق کرد که این وضعیت با روی کار آمدن جو بایدن و تلاش‌های فرسایشی برای احیای توافق ادامه یافت. امروزه با گذشت سال‌ها از توقف اجرای کامل برجام، مذاکرات به کانال‌های غیرمستقیم در عمان و شهرهایی چون رم منتقل شده است تا شاید راهکاری برای مدیریت تنش‌های فزاینده و جبران بی‌اعتمادی‌های ناشی از خروج آمریکا فراهم گردد، هرچند تحقق یک توافق پایدار همچنان در گرو ارائه ضمانت‌های عینی و تغییر پارادایم در سیاست خارجی ایالات متحده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>


==== خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها ====
با روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ، سیاست فشار حداکثری علیه ایران در دستور کار قرار گرفت. ترامپ در هشتم اردیبهشت ۱۳۹۷ (۸ مه ۲۰۱۸) به طور یکجانبه آمریکا را از برجام خارج نمود و تحریم‌های ثانویه را علیه ایران بازگرداند. این اقدام با وجود مخالفت کشورهای اروپایی، عملاً توافق هسته‌ای را با بن‌بست مواجه ساخت. ایران تا یک سال به تعهدات خود پایبند ماند، اما از سال ۱۳۹۸ گام به گام از تعهدات برجامی خود کاست. پس از روی کار آمدن جو بایدن، مذاکراتی برای احیای برجام در وین برگزار شد که به دلیل اختلافات موجود به نتیجه نرسید. خروج آمریکا از برجام به عنوان نقطه عطفی در افزایش تنش‌ها میان دو کشور و تشدید بحران منطقه‌ای ارزیابی می‌گردد
== دلالیل بی اعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره ==
== دلالیل بی اعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره ==
پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیل‌گران سیاسی، ریشه‌های بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو می‌کنند:
پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیل‌گران سیاسی، ریشه‌های بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو می‌کنند:
خط ۶۰: خط ۶۹:
== نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران ==
== نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران ==
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|'''ردیف'''
|ردیف
|موضوع توافق یا تعهد
|موضوع توافق یا تعهد
|'''بازه زمانی'''
|'''بازه زمانی'''
|'''شرح تعهدات آمریکا'''
|شرح تعهدات آمریکا
|'''نوع اقدام و نقض تعهدات  از دیدگاه ایران و ناظران بین‌المللی'''
|نوع اقدام و نقض تعهدات  از دیدگاه ایران و ناظران بین‌المللی
|-
|-
|'''۱'''
|بیانیه الجزایر
|بیانیه الجزایر
|۱۹۸۱م
|۱۹۸۱م
خط ۷۲: خط ۸۱:
|اعمال تحریم‌های جدید پس از آزادی گروگان‌ها و تداوم حمایت‌های مالی و لجستیکی از گروه‌های اپوزیسیون خارج‌نشین.
|اعمال تحریم‌های جدید پس از آزادی گروگان‌ها و تداوم حمایت‌های مالی و لجستیکی از گروه‌های اپوزیسیون خارج‌نشین.
|-
|-
|'''۲'''
|جنگ ایران و عراق
|جنگ ایران و عراق
|۱۹۸۰-۱۹۸۸م
|۱۹۸۰-۱۹۸۸م
خط ۷۸: خط ۸۷:
|ارائه تصاویر ماهواره‌ای، تسهیلات بانکی و قطعات نظامی به رژیم صدام؛ سکوت در برابر استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران.
|ارائه تصاویر ماهواره‌ای، تسهیلات بانکی و قطعات نظامی به رژیم صدام؛ سکوت در برابر استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران.
|-
|-
|'''۳'''
|ایران-کنترا (ماجرای مک‌فارلین)
|ایران-کنترا (ماجرای مک‌فارلین)
|۱۹۸۵-۱۹۸۶م
|۱۹۸۵-۱۹۸۶م
خط ۸۴: خط ۹۳:
|توقف یک‌جانبه ارسال قطعات و تجهیزات و افشای سیاسی ماجرا که منجر به بن‌بست دیپلماتیک و تشدید بی‌اعتمادی شد.
|توقف یک‌جانبه ارسال قطعات و تجهیزات و افشای سیاسی ماجرا که منجر به بن‌بست دیپلماتیک و تشدید بی‌اعتمادی شد.
|-
|-
|'''۴'''
|قوانین تحریمی (داماتو/آیلسا)
|قوانین تحریمی (داماتو/آیلسا)
|۱۹۹۵-۲۰۱۵م
|۱۹۹۵-۲۰۱۵م
خط ۹۰: خط ۹۹:
|وضع تحریم‌های ثانویه که شرکت‌های غیرآمریکایی را از سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز ایران منع کرد؛ نقض اصول سازمان تجارت جهانی (WTO).
|وضع تحریم‌های ثانویه که شرکت‌های غیرآمریکایی را از سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز ایران منع کرد؛ نقض اصول سازمان تجارت جهانی (WTO).
|-
|-
|'''۵'''
|برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)
|برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)
|۲۰۱۵-۲۰۱۸م
|۲۰۱۵-۲۰۱۸م
خط ۹۶: خط ۱۰۵:
|خروج یک‌جانبه در می ۲۰۱۸م (بدون مستمسک قانونی) و بازگرداندن تمامی تحریم‌های پیشین علی‌رغم تأییدات مکرر آژانس (IAEA) بر پایبندی ایران.
|خروج یک‌جانبه در می ۲۰۱۸م (بدون مستمسک قانونی) و بازگرداندن تمامی تحریم‌های پیشین علی‌رغم تأییدات مکرر آژانس (IAEA) بر پایبندی ایران.
|-
|-
|'''۶'''
|سیاست فشار حداکثری
|سیاست فشار حداکثری
|۲۰۱۸-۲۰۲۵م
|۲۰۱۸-۲۰۲۵م