دیوارنگاری: تفاوت میان نسخه‌ها

در این دوره، نقاشی دیواری با ورود تکنیک رنگ و روغن برای نخستین بار در ابعادی گسترده تجربه شد. این هنر علاوه بر تزیین بقاع متبرکه، در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای تجلی یافت که به عنوان زیرمجموعه‌ای از دیوارنگاری عصر قاجار، پیوندی عمیق با باورهای دینی و آمال ملی لایه‌های میانی جامعه داشت. این سبک روایی که همزمان با جنبش مشروطه به اوج محبوبیت رسید، توانست اعتقادات مذهبی و روح فرهنگ مردمی را با استفاده از رنگ و روغن بر سطوح مختلف بازتاب دهد.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

=== دوره پهلوی ===

با فروپاشی قاجار و روی کار آمدن رضاخان، دیوارنگاری از انحصار تزیینات معماری خارج شد و به ابزاری در خدمت مصرف‌گرایی و تبلیغات تجاری تبدیل گشت. در این مقطع، برای نخستین بار در تاریخ ایران، دیوارهای مرکزی شهر تهران پذیرای نقاشی‌های تبلیغاتی با هدف ترویج کالاهای لوکس شدند. حکومت با در پیش گرفتن سیاستی دوگانه، از یک سو به احیای نقوش باستانی و نقش‌برجسته‌ها در فضاهای شهری (مانند میدان توپخانه) پرداخت و از سوی دیگر، هنرمندان را به بهره‌گیری از تکنیک‌های روز در فضاهای داخلی وزارتخانه‌ها تشویق کرد؛ رویکردی که هنر را از کاخ‌ها به خیابان کشاند و به مفهوم امروزی دیوارنگاری نزدیک‌تر کرد.

در این دوران، همزمان با بحران‌های ناشی از جنگ جهانی و فعالیت احزاب، دیوارنگاری ابعاد تازه‌ای به خود گرفت و از دهه ۳۰ به بعد، دیوارها به رسانه‌ای برای شعارنویسی و مبارزات سیاسی-مذهبی علیه نظام حاکم تبدیل شدند. اما از سوی دیگر، با حمایت مجامع هنری در دهه ۴۰، جریانی حرفه‌ای و نوگرا در این عرصه شکل گرفت که باعث شد هنرمندان برجسته‌ای همچون مسعود عربشاهی، چنگیز شهوق و محمدحسین شیردل با نگاهی مدرن به دیوارنگاری روی آورند و این هنر را با جریان‌های پیشرو نقاشی ایران پیوند بزنند.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

 

در این مقطع، تمام ظرفیت‌های دیوارنگاری در خدمت اهداف انقلاب قرار گرفت. هنرمندان بیش از تکنیک، بر مضامین ارزشی، انقلابی و مذهبی تمرکز داشتند. ویژگی بارز این آثار، الگوبرداری شتاب‌زده از دیوارنگاری‌های مکزیکی بود که گاه منجر به ناهنجاری‌های ساختاری می‌شد. چهره‌های شاخصی چون هانیبال الخاص، نیلوفر قادری‌نژاد و مسعود سعدالدین با خلق آثاری با مضامین ضداستعماری (مانند دیوار سفارت آمریکا)، دیوارنگاری را به رسانه‌ای برای بیان مواضع سیاسی تبدیل کردند.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

با آغاز جنگ، دیوارنگاری به ابزاری برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی تبدیل شد. این فعالیت‌ها به دو صورت انجام می‌گرفت: توسط هنرمندان آکادمیک که به دنبال زبانی متناسب با مفاهیم جنگ بودند و توسط نقاشان غیرحرفه ای و خودجوش. سبک این آثار میان واقع‌گرایی و نمادگرایی در نوسان بود و نهادهایی چون سپاه پاسداران و سازمان تبلیغات اسلامی حامیان اصلی آن بودند. اثر ایرج اسکندری در میدان فلسطین از نمونه‌های شاخص اواخر این دوران است.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

پس از جنگ، نقش خودجوش مردمی حذف و سازمان‌هایی مانند زیباسازی شهرداری و بنیاد شهید متولی امر شدند. سه رویکرد اصلی این دوره عبارت بود از:

با تشکیل شورای تخصصی نقاشی دیواری، تلاش شد تا با تدوین آیین‌نامه‌ها، میان «ابلاغ پیام» و «زیباشناسی بصری» تعادل ایجاد شود. رویکردها به چهار بخش فرهنگی، اجتماعی، ملی-مذهبی و بهینه‌سازی بصری تقسیم شدند. با این حال، متن تأکید می‌کند که علی‌رغم این ساختارمندی، همچنان چالش‌هایی چون «سفارشی بودنِ صرف»، «ضعف در خلاقیت مستقل» و «اتخاذ سیاست‌های گاه نادرست» مانع از تبدیل شدن این هنر به ابزاری کاملاً موفق در ارتقای فرهنگ و سلیقه بصری جامعه شده است.<ref>[https://cdn.sharghdaily.com/servev2/Lh2DLl5w9Bs7/i1kub06DEUw,/14.pdf مرادی، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، 1389ش، ص1.]</ref>

 

 

از دوران پس از انقلاب تا پایان جنگ تحمیلی با عراق، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد. پس از جنگ، با تغییر شرایط کشور و ضرورت‌های اجتماعی، دیوارنگاری مردمی متوقف و این حوزه زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت. بیش از یک دهه، دو رویکرد غالب در دیوارنگاری تهران وجود دارد؛ نخست، رویکرد تزیینی و منظره‌پردازانه در آثاری که تحت نظارت سازمان زیباسازی شهر تهران اجرا می‌شد و دوم، رویکرد تصویرگری شهدا تحت نظارت بنیاد شهید و امور ایثارگران. این دو جریان به‌سرعت فضای شهر را دربر گرفتند و توجه شهروندان را جلب کرده و موافقان و مخالفانی به همراه داشتند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329164555-5107-18.pdf کفشچیان مقدم و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، 1389ش، ص64.]</ref>