تئاتر خیابانی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۶۱: | خط ۶۱: | ||
# '''کارکرد اعتراضی و انتقادی:''' این وجه از تئاتر خیابانی ضعفها، تناقضها و کاستیهای اجتماعی را بازتاب میدهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه. | # '''کارکرد اعتراضی و انتقادی:''' این وجه از تئاتر خیابانی ضعفها، تناقضها و کاستیهای اجتماعی را بازتاب میدهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه. | ||
این دوگانگی که گاه جنبههایی متناقض مییابد، جزئی جداییناپذیر از ماهیت این گونهٔ نمایشی محسوب میشود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار میتوان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا تا در محتوا | این دوگانگی که گاه جنبههایی متناقض مییابد، جزئی جداییناپذیر از ماهیت این گونهٔ نمایشی محسوب میشود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار میتوان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا نهفته است تا در محتوا. همچنین، این همانندی در ساحت کارکردی نمایش تجلی مییابد؛ نه در جلوههای کلامی و گفتاری آن.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_19147.html محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.]</ref> | ||
== ویژگی ساختاری == | == ویژگی ساختاری == | ||
نسخهٔ ۶ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۲:۱۲
تئاتر خیابانی؛ نوعی نمایش در فضای باز و عمومی، بدون صحنه رسمی و با هدف ارتباط بیواسطه با رهگذران.
تئاتر خیابانی گونهای از اجرای نمایشی در فضاهای باز و معابر عمومی است که با هدف ارتباط بیواسطه با رهگذران، بدون صحنهٔ رسمی و اغلب بهصورت رایگان اجرا میشود. این هنر ریشه در آیینهای باستانی دارد؛ اما در قرن بیستم با اهداف اجتماعی-سیاسی شکل گرفت و دارای کارکردی دوگانۀ جشنوارهای و اعتراضی است. در ایران، پیش از انقلاب در جشن هنر شیراز تجربه شد؛ پس از انقلاب با فضای سیاسی گروههایی شکل گرفتند و از سال ۱۳۷۳ش با ورود به جشنوارهٔ فجر و سپس تأسیس جشنوارۀ مریوان، ساختاری منظمتر یافت. مهمترین موانع آن شامل نبود اساسنامه، کمبود بودجه، ضعف آموزش، نبود کانونهای استانی و آگاهی کم مردم است.
معرفی تئاتر خیابانی
شکلی از اجرای نمایشی است که محصول تزاید تفکرات جدید در حوزۀ هنر نمایش و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است و در فضای باز و معابر عمومی اجرا میشود.[۱] در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی بیشتری از نظر فیزیکی و روانی با تماشاگر داشته باشد، بهعنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده میکنند و اکثراْ از کششها و انگیزشهای فضاهای بیرونی متأثر میشوند.[۲] اجراها معمولاً بهصورت رایگان برای عموم مردم ارائه میشوند که بهنوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آنها اغلب گذرگاهها، مکانها یا معابر عمومی شهر و هر مکانی که امکان حضور انسان باشد؛ مانند کافهها، بازارها، گذرگاهها، کلیساها و محیطهای اجتماعی است.[۳] در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. بازیگران و مخاطبان در یک مکان فیزیکی یک حس اجتماعی ایجاد میکنند و برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی میکنند. در این تعامل، مخاطبان و تماشاگران خود هویت به دست میآورند.[۴]
تاریخچه تئاتر خیابانی
تئاتر خیابانی از سنتهای نمایشی کهن برگرفته شده است و در دوران معاصر اجرا میشود. این تئاتر پیشینهای طولانی در برگزاری نمایشهای سنتی و آیینی دارد. این گونه نمایشی در دورههای مختلف تاریخ اجرا شده است.[۵] بر اساس یافتههای تاریخی، تئاتر از نخستین روزهای پیدایش انسان بر روی زمین، همواره در فضای باز اجرا میشده است و سیر تحولی خود را سپری کرده است.
| دوره تاریخی | بستر و زمینهها | شکل اجرا و مکان | محتوا و کارکرد | رابطه با مردم | جایگاه خلاقیت |
| دوران باستان (از پیدایش انسان تا تمدنهای کهن) | جوامع ابتدایی، قبایل، امپراطوریهای بزرگ (روم، مصر، ایران باستان) | مناسک آیینی و مراسم مذهبی در فضاهای باز و عمومی؛ تلفیق رقص، موسیقی و نمایش. | آیینهای شفابخشی، ایجاد نشاط و انسجام اجتماعی، تقویت روحیه جمعی، بزرگداشت قدرتهای معنوی و امپراطوران. | حضور مشارکتی و جمعی؛ تمامی افراد قبیله یا جامعه در مراسم سهیم بودند. | خلاقیت در خدمت تداوم سنتها و آیینها؛ متأثر از باورهای جمعی و قدرت معنوی رهبران. |
| قرون وسطی (قرن دهم به بعد) | سلطهٔ کلیسا، تلفیق مذهب با هنر، شکلگیری جشنهای عمومی | مرحله اول: اجرای صحنههای مذهبی در فضای بستۀ کلیسا توسط راهبان.
مرحله دوم: خروج نمایش به میدانها و معابر عمومی در قالب جشنها و کارناوالها. |
ترویج ارزشهای مسیحیت و داستانهای کتاب مقدس بهعنوان هدف اصلی.
همراه با جنبههای تفننی، سرگرمی و تمثیلی در کارناوالها. |
تماشاگران از مؤمنان کلیسا به عموم مردم در جشنهای شهری گسترش یافت. | تقلید از الگوهای کهن و متون مذهبی بر نمایش حاکم بود؛ بداههپردازی وجود داشت؛ اما خلاقیت فردی کمتر مجال بروز مییافت. |
| دوران معاصر (امروز) | جوامع شهری مدرن، معضلات اجتماعی، احیای آیینهای بومی | تئاتر خیابانی در معابر عمومی، کوچهها، مراکز تجاری و پارکینگها؛ استفاده از فضای شهری بهعنوان دکور. | کارکرد انتقادی و اجتماعی؛ طرح دردها و مسائل جامعه در کنار وجوه سرگرمکننده.
احیای آیینهای قدیمی و نمایشهای بومی برای ایجاد فضای معنوی. |
ارتباط بیواسطه و مستقیم با رهگذران؛ اجراها معمولاً رایگان است. | خلاقیت فردی کارگردان و نگاه انتقادی او محوریت یافته؛ آزادی عمل برای بیان دیدگاههای نو.[۶] |
گسترش تئاتر خیابانی
مهمترین افراد و گروههایی که در گسترش تئاتر خیابانی در جهان نقش داشتند، عبارت است از آنتوان آرتو در فرانسه، اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف در روسیه، تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو در ایتالیا، گروههای تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک در آمریکا.[۷]
تئاتر خیابانی در ایران
پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران بیشتر در قالب اجراهای معدود در جشنوارههایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶–۱۳۵۶ش تجربه شد؛ اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.[۸] در روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷–۱۳۵۸ش، با ایجاد فضای سیاسی باز، گروههای تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاههای سیاسی خود در خیابانهای تهران و شهرستانها شکل گرفتند. در دهه ۱۳۶۰ش و پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکندهای توسط گروههایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کمکم محو یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانهتر شد. سرانجام در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بینالمللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدیتری به آن معطوف شد.[۹] از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،[۱۰] با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی[۱۱] و برگزاری جشنوارههای تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از ۱۳۸۵ش تا کنون، این گونهٔ نمایشی بهتدریج ساختاری منظمتر یافت.[۱۲]
در ایران افردی مانند شهرام کرمی، مجید امرایی، مریم معترف، محمدرضا الوند، آرش دادگر، عقیل تقیزاده[۱۳] و محمود فرهنگ موافقان رویکردی با توجه به نمایشهای سنتی ایرانی و ایرج راد، علی پویان و شیرین بزرگمهر موافقان رویکردی با توجه به هنر جهانی هستند.[۱۴]
اهداف
اهداف این نوع اجرا، با اهداف نمایشهای آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر، مشکلات و کاستیهای جامعه، اوضاع زمانه و واقعیتهای دشوار اجتماعی،[۱۵] مانند نابرابریهای اجتماعی، فقر و تنگدستی، بیکاری و فشار اقتصادی، فساد اداری و سیاسی، جنگ و کشتار انسانهای بیگناه، حقوق بشر، تبعیض جنسی، نژادی و طبقاتی و مبارزه با سیاستهای غیرمردمی حاکمان بازتاب داده میشود.[۱۶] در برخی اجراها، راهحلهایی به شیوۀ مسالمتآمیز ارائه میشود و در برخی دیگر، راهحلها با استفاده از زبانی هنری همراه با روابطی مبتکرانه و در نتیجه ایجاد نوعی همدلی تازه با عامه مردم ارائه میشود.[۱۷] بههمین دلیل مردم، اصلیترین و مهمترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی دانسته میشود.[۱۸]
کارکرد
تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:
- کارکرد جشنوارهای: این کارکرد در قالب نمایشهای دستهجمعی و کارناوالهای شاد تجلی مییابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعۀ شهری میانجامد.
- کارکرد اعتراضی و انتقادی: این وجه از تئاتر خیابانی ضعفها، تناقضها و کاستیهای اجتماعی را بازتاب میدهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه.
این دوگانگی که گاه جنبههایی متناقض مییابد، جزئی جداییناپذیر از ماهیت این گونهٔ نمایشی محسوب میشود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار میتوان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا نهفته است تا در محتوا. همچنین، این همانندی در ساحت کارکردی نمایش تجلی مییابد؛ نه در جلوههای کلامی و گفتاری آن.[۱۹]
ویژگی ساختاری
تئاتر خیابانی از ابتدای شکلگیری آن، نزد بازیگران حرفهای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگیهای اصلی شکل اجرایی آن عبارت است از:
- سیاسیترین نوع هنر نمایش؛[۲۰]
- صرفهجویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل؛
- برقراری ارتباط حداکثری با تماشگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا؛
- مشارکت تماشگر در اجرا و سادگی رابطه؛
- تحرک و پویایی؛
- عدم تقلید از تئاترهای حرفهای؛
- نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.[۲۱]
شیوههای اجرا
- نمایش روزنامهای: شیوهای برای افشای دروغهای مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیکهای خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی میکنند.
- نمایش نامرئی: اجرایی در مکانهای عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشیبودن رویداد که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.
- نمایش شورایی: شیوهای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جستوجوی راهحل برای مشکلات مشترک میپردازند.
- نمایش پیکره (مجسمه): تکنیکی که در آن شرکتکنندگان با تغییر پیکرههای انسانی، دیدگاه جمعی خود را دربارهٔ مسائل اجتماعی شکل میدهند.[۲۲]
موانع و راهکارهای توسعه و گسترش تئاتر خیابانی
تئاتر خیابانی با موانعی مانند نبود چارچوب حقوقی و بودجهٔ مستقل، محدود شدن اجراها به جشنوارهها، کمبود زیرساختهای اجرایی و آموزشی، ضعف حمایت نهادی و کمبود منابع پژوهشی و تبادل فرهنگی مواجه است. برای توسعهٔ این گونهٔ نمایشی، تدوین مقررات مشخص، اختصاص بودجهٔ پایدار، حمایت از اجراهای عمومی، تقویت آموزش و پژوهش، گسترش فعالیت در شهرستانها و افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانهها پیشنهاد شده است.[۲۳]
پانویس
- ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۰.
- ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۱.
- ↑ مایسِیوِا، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۲-۹۱.
- ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.
- ↑ «جشن هنر شیراز»، ویکی امامخمینی.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ اسدی دستجردی، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهههای 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربههای اخیر، ۱۳۹۴ش، ص۴.
- ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وبسایت ایران تئاتر.
- ↑ «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان»، وبسایت جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان.
- ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وبسایت ایران تئاتر.
- ↑ حسننیا، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وبسایت ایران تئاتر.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ سرسنگی، «جامعهشناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ «مردم مهمترین و اصلیترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ محسنی، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.
- ↑ سرسنگی، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۸۱.
- ↑ صادقی، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.
- ↑ سلمانزاده، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۵۸.
- ↑ «دفتر نمایش خیابانی»، وبسایت ایران تئاتر.
منابع
- اسدی دستجردی، فرزانه، مطالعهٔ تئاتر محیطی ایران در دهههای ۸۰ و ۹۰، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربههای اخیر، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر، ۱۳۹۴ش.
- «جشن هنر شیراز»، ویکی امامخمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- حسننیا، محسن، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وبسایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
- سرسنگی، مجید، «جامعهشناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، هنرپیشه، سال ۱، شماره ۱، ۱۳۹۲ش.
- سرسنگی، مجید، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، منظر، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۸۹ش.
- سلمانزاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
- صادقی، قطبالدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال ۱۹، شماره ۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.
- «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان»، وبسایت جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.
- مایسِیوِا، د.پ، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال ۳۲، شماره ۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
- محسنی، محمدرضا، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، سال ۱۳، شماره ۴۲، ۱۳۸۶ش.
- «مردم مهمترین و اصلیترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.