خجالت: تفاوت میان نسخه‌ها

واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در عربی به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود.<ref>دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537.</ref> کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا،<ref>ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، لبنان، بیروت، داراحیاء‌التراث‌العربی و مؤسسة‌ التاریخ‌العربی، 1408ق، ص30.</ref> تنبلی، تکبر، بی‌تابی، حیرت،<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، حسن‌ابن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص212-213.]</ref> شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به‌ معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.<ref>دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش، ص401؛ سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش، ص447. [https://www.almaany.com/fa/dict/ar-fa/%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A9/ کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.]</ref>

خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی های شخصی خود ارتباط دارد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت رازچهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref> این احساس بیشتر برای فردی پیش می‌آید که قواعد پذیرفته‌شدۀ اجتماعی را در سبک زندگی خود، رعایت‌نکرده و بدین‌جهت، تصور می‌کند که ناظران واقعی یاخیالی او را منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامۀ مدیریت‌بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref>  

خجول بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به‌دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند. هرگاه بروز این ویژگی، به‌صورت ثابت و مزمن باشد، به‌عنوان یک‌اختلال اجتماعی شناخته می‌شود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>   

خجالت، حیا، شرم و کمرویی به‌رغم آنکه در سبک زندگی اجتماعی، هم‌معنا بوده و به‌مفهوم یکسان به‌کار می‌روند؛<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617.</ref> اما باهم تفاوت دارند:

# منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی در سبک زندگی است.<ref>بانکی‌پورفرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛</ref> خجالت، ریشۀ بیرونی دارد که فرد از ترس قضاوت دیگران، عیوب خود را مخفی می‌کند، در حالی که حیا ریشۀ درونی دارد و فرد به‌دلیل ملاحظات اخلاقی، کار ناپسند را پایین‌تر از شأن خود دانسته و ترک می‌کند.<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛] مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش، ص74.</ref>

# قلمرو: خجالت، به امور مذموم و غیر مذموم همچون عیب و نقص فردی تعلق می‌گیرد، در حالی که حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت دردین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.] </ref>

# زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است،<ref>پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش، ص87.</ref> در حالی‌که حیا هم شرم پیش‌از عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، حسن‌ابن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی، محمدعلی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش،  ص127.]</ref>