پرش به محتوا

پرچم ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳۷: خط ۳۷:
پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [[امام خمینی]] دستور تغییر آرم [[پرچم]] ایران را صادر کرد<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص486.</ref> و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، هم‌زمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ به‌صورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت الله‌اکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشاره‌ای نمادین به بیست‌ودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر می‌شود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال ۱۳۵۸ تاکنون به‌عنوان پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به کار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%be%d8%b1%da%86%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%aa%d8%a7-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1 رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص120.]</ref>
پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [[امام خمینی]] دستور تغییر آرم [[پرچم]] ایران را صادر کرد<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص486.</ref> و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، هم‌زمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ به‌صورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت الله‌اکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشاره‌ای نمادین به بیست‌ودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر می‌شود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال ۱۳۵۸ تاکنون به‌عنوان پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به کار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%be%d8%b1%da%86%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%aa%d8%a7-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1 رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص120.]</ref>


اهمیت و جایگاه پرچم ایران  
== اهمیت اجتماعی پرچم ایران ==
پرچم ایران به‌عنوان نماد هویت ملی،<ref>[https://sccr.ir/files/35748.pdf صادقی، «بررسی نقش و جایگاه پرچم به‌عنوان یک نماد ملی و راهکارهایی برای تقویت آن»، 1391ش، ص69.]</ref> در طول تاریخ با مفهوم وحدت و همبستگی اجتماعی پیوند داشته و بازتاب‌دهندهٔ تجربه‌ها و رخدادهایی است که جامعه ایران از سر گذرانده است. این نماد، نقشی فراتر از یک نشان مادی دارد و به‌عنوان حامل معانی تاریخی و اجتماعی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/929993/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D8%B2-2500-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> اهمیت اجتماعی پرچم ایران محدود به کارکردهای رسمی یا دیپلماتیک نیست و در زندگی روزمرهٔ مردم نیز معنا می‌یابد. حضور آن در موقعیت‌های مختلف اجتماعی نشان می‌دهد که پرچم می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از تعلق جمعی و ارتباط افراد با مفهوم وطن درک شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6758383/%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA « «پرچمی» که خود «وطن» است»، خبرگزاری مهر.]</ref> از این منظر، پرچم نه‌تنها نمایندهٔ ساختار سیاسی، بلکه بازنمایندهٔ جامعه و مردمان یک سرزمین تلقی می‌شود. از این رو، احترام به پرچم در این متن به‌عنوان شکلی از احترام به ملت و هویت جمعی تفسیر شده است.<ref>«ناموسی به نام پرچم»، خبرگزاری ایسنا.[https://www.isna.ir/news/97071408019/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85]</ref>
 
=== روز ملی پرچم ===
روز ملی پرچم که یکم مهرماه در تقویم رسمی ایران ثبت شده، هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی مدارس و دانشگاه‌ها برگزار می‌شود. به‌گفتهٔ مسئولان فرهنگی، انتخاب این زمان با هدف تقویت هویت ملی در میان دانش‌آموزان و جوانان صورت گرفته و نشان‌دهندهٔ تلاش برای پیوند دادن نمادهای ملی با مناسبت‌های عمومی است.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2096704/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D9%81%D9%87-%D8%B4%D8%AF « «روز ملی پرچم» به تقویم کشور اضافه شد»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین.]</ref>
 
=== توهین به پرچم ایران ===
پرچم ملی در علوم سیاسی و اجتماعی به‌عنوان یکی از نمادهای هویت سیاسی جمعی و ابزار شکل‌دهنده احساس تعلق ملی شناخته می‌شود. این نماد، فراتر از نمایندگی دولت‌ها، با مفهوم ملت، حافظه تاریخی و سرمایه نمادین جامعه پیوند دارد. از این منظر، رفتارهایی مانند پاره کردن یا آتش زدن پرچم در برخی تجمعات دانشجویی بهمن 1404ش، پیامدهای اجتماعی و سیاسی گسترده‌تری نسبت به هدف اولیه اعتراض دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/277656/%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%AF «دودی که از سوزاندن پرچم به چشم ملت می‌رود»، وب‌سایت نور نیوز.]</ref>
 
در پی این اقدام نهادهای دانشجویی، مسئولان دانشگاهی و مقامات رسمی واکنش نشان دادند. بسیج‌های دانشجویی، انجمن‌های اسلامی، دانشگاه‌ها، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، وزیر علوم و برخی نمایندگان مجلس این اقدامات را محکوم کرده و آن را مغایر با هنجارهای دانشگاهی، قوانین کشور و احترام به نمادهای ملی دانستند. همچنین بر لزوم برخورد قانونی با عاملان، حفظ فضای گفت‌وگو در دانشگاه‌ها و تفکیک اعتراض مدنی از تعرض به نمادهای ملی تأکید شد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/12/06/3525522/%D9%85%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85 «محکومیت اهانت به پرچم؛ از دانشجویان تا وزیر علوم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
 
جرم‌انگاری توهین به پرچم جمهوری اسلامی ایران محل اختلاف نظر حقوقی است. برخی به نبود نص صریح قانونی اشاره کرده<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/866892/%D8%B3%D8%AE%D9%86%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D8%B5-%D8%B5%D8%B1%DB%8C%D8%AD%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B5-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%B4%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%DB%B6-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DB%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%A8%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%AF «سخنگوی قوه قضاییه: درباره مجازات توهین به پرچم جمهوری اسلامی نص صریحی در قوانین نداریم/ سال ۱۳۹۵ پیشنهاد شد که برای مجازات توهین به پرچم ۶ ماه تا ۲ سال حبس در نظر گرفته شود»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.]</ref> و معتقدند می‌تواند مشمول ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی (توهین به مقدسات) باشد<ref>[https://www.ekhtebar.ir/%D9%86%D9%82%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%D8%B2%D8%AF%D9%86-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82-%D8%AC%D8%B1%D9%85-%D8%AA%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86-%D8%A8/ «نقدعلی: آتش‌زدن پرچم مصداق جرم توهین به مقدسات ماده ۵۱۳ قانون مجازات است»، پایگاه خبری اختبار.]</ref> و برخی دیگر نیز خواستار جرم‌انگاری مستقل آن از طریق تصویب قانون جدید شده‌اند و پیگیر طرح دوفوریتی تصویب آن هستند.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1756361-%D8%AA%D9%87%DB%8C%D9%87-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AF%D9%88-%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF «تهیه و ثبت طرح دو فوریتی مجازات علیه اهانت کنندگان به پرچم ایران و فرماندهان شهید»، خبرگزاری کار ایران.]</ref>
 
== موارد استفاده از پرچم جمهوری اسلامی ایران ==
استفاده رسمی از پرچم جمهوری اسلامی ایران تابع ضوابط و آیین‌نامه‌های خاصی است و موارد مهم آن عبارتند از:
{| class="wikitable sortable"
| valign="top" |'''موارد استفاده'''
| valign="top" |'''ضوابط استفاده'''
|-
| valign="top" |'''اماکن و مراسم رسمی'''
| valign="top" |استفاده از پرچم در اماکن دولتی و  وابسته به دولت، نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور، محل اقامت  رؤسای مأموریت‌ها، کنفرانس‌ها و همایش‌های دولتی یا بین‌المللی، مسیر عبور  مقامات خارجی در سفرهای رسمی، و تشییع جنازه‌های رسمی (پوشاندن تابوت) مجاز است.
|-
| valign="top" |'''اماکن ورزشی'''
| valign="top" |نصب پرچم صرفاً در مجموعه‌ها و میدان‌های ورزشی و فقط در جریان مسابقات رسمی انجام می‌شود.
|-
| valign="top" |'''اعیاد ملی و مذهبی'''
| valign="top" |در اعیاد رسمی، ملی و مذهبی، نصب پرچم در تعداد بیشتر و در محل‌های مناسب مجاز است؛ فهرست این اعیاد در آیین تشریفات جمهوری اسلامی ایران تعیین شده است.
|-
| valign="top" |'''سفر رئیس‌جمهور'''
| valign="top" |در سفر رسمی رئیس‌جمهور به خارج از کشور، پرچم در محل  اقامت وی برافراشته می‌شود و عرف کشور میزبان رعایت می‌گردد.
|-
| valign="top" |'''عزاداری و نیمه‌افراشتن'''
| valign="top" |در عزای عمومی یا ملی اعلام‌شده از  سوی دولت، پرچم به‌مدت مقرر نیمه‌افراشته می‌شود؛ نمایندگی‌های خارج از کشور نیز  در عزای ملی کشور میزبان یا در صورت فوت رئیس مأموریت، مطابق عرف محل اقدام می‌کنند.  نیمه‌افراشتن با برافراشتن کامل و سپس پایین‌آوردن پرچم به میزان یک‌چهارم  ارتفاع میله انجام می‌شود.
|-
| valign="top" |'''وسایل نقلیه (داخل کشور)'''
| valign="top" |استفاده مستقل از پرچم صرفاً برای خودروی رئیس‌جمهور  مجاز است؛ خودروهای سایر مقامات فقط در همراهی تشریفاتی با مقامات خارجی مجاز به  استفاده هستند.
|-
| valign="top" |'''وسایل نقلیه تشریفاتی و دیپلماتیک'''
| valign="top" |نصب پرچم بر خودروها در تشریفات  دیپلماتیک (از جمله تقدیم استوارنامه، ملاقات‌های رسمی و مراسم ملی) و طبق عرف بین‌المللی انجام می‌شود؛ پرچم خودرو در سمت راست راننده نصب می‌گردد.
|-
| valign="top" |'''نمایندگی‌های خارج از کشور'''
| valign="top" |رؤسای مأموریت موظف به نصب پرچم رومیزی یا ایستاده در  محل کار خود هستند؛ در بازدید رسمی رئیس کشور میزبان، پرچم آن کشور نیز  برافراشته می‌شود. در نصب هم‌زمان چند پرچم، در محل نمایندگی تقدم با پرچم دولت  فرستنده و خارج از آن با پرچم دولت پذیرنده است.
|-
| valign="top" |'''حدود اختیار استفاده'''
| valign="top" |نصب پرچم بر ساختمان‌ها، دفاتر و وسایل نقلیه نمایندگی‌ها منحصراً در اختیار رؤسای مأموریت‌های دیپلماتیک و  کنسولی است، مگر در غیاب آنان که مسئولیت نمایندگی به فرد دیگری واگذار شده  باشد.<ref>[https://noo.rs/bGXdt «رنگهای پرچم ایران به چه معناست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|}


==پانویس==
==پانویس==

نسخهٔ ۷ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۴:۵۸

پرچم ایران؛ پارچه یا کاغذ یا پوست متشکل از چند رنگ سبز، سفید، قرمز و نشان الله در وسط رنگ سفید، نشان دهنده اسلامیت، صلح وملیّت ایرانیان.

معرفی پرچم ایران

پرچم ایران به شکل مستطیل و از سه رنگ افقی سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است.[۱] این پرچم در دوره‌های مختلف تاریخی، بسته به نظام‌های سیاسی حاکم، دارای نشان‌های متفاوتی بوده و برای مدتی از نقش شیر و خورشید استفاده می‌شد یا بدون نشان بود. پرچم کنونی پس از انقلاب ۱۳۵۷ش به رسمیت رسید و در مرکز نوار سفید آن نشان جمهوری اسلامی ایران، متشکل از نماد «الله»، قرار دارد. همچنین عبارت «الله‌اکبر» به‌صورت تکرار ۲۲ بار در حاشیهٔ نوارهای سبز و قرمز نقش بسته که به روز ۲۲ بهمن اشاره دارد.[۲] این پرچم با نسبت ۴ به ۷، به طراحی حمید ندیمی، در ۱۵ تیر ۱۳۵۹ش رسمیت یافت.[۳]

تاریخچه پرچم ایران

ایران باستان

پرچم در ایران با دگرگونی سلسله‌ها و نظام‌های سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتاب‌دهندهٔ باورها و نمادپردازی‌های حکومت‌ها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفش‌های پیشاهخامنشی یاد کرده‌اند و برخی دیگر از جایگزینی پرنده‌ای شکاری، که در برخی منابع شهباز نامیده شده، در دورهٔ کوروش سخن گفته‌اند. در منابع مربوط به دورهٔ هخامنشی، به پرچمی سفید با نقش عقابی زرین منسوب به کوروش بزرگ اشاره شده که بر نیزه‌ای بلند نصب می‌شد؛ نمادی که در توصیف پرچم اردشیر هخامنشی نیز دیده می‌شود.[۴] با این حال، درفش کاویانی شناخته‌شده‌ترین و نماد پرچم در ایران کهن به‌شمار می‌رود و جایگاهی برجسته در سنت تاریخی و حافظهٔ فرهنگی ایرانیان دارد. بر پایهٔ روایت‌های اسطوره‌ای شاهنامه[۵] و تحلیل برخی متون، کاوه پیش‌بند چرمی خود را بر سر نیزه‌ای افراشت و آن به نمادی برای گردآمدن مردم و شکست ضحاک بدل شد. پس از به پادشاهی رسیدن فریدون، این پیش‌بند با پارچه‌های رنگین و جواهر آراسته شد و درفش کاویانی نام گرفت. درفش کاویانی، که رنگ زرد، سرخ و بنفش داشت و فاقد نقش مشخص بود، در گذر زمان از یک نماد اساطیری فراتر رفت و در دوره‌های تاریخی، به‌ویژه در عصر هخامنشی و ساسانی، به‌عنوان پرچم ملی و نظامی ایران شناخته شد. این درفش معمولاً از پوست جانوران ساخته می‌شد و هر پادشاه با افزودن زیورها، آن را پرشکوه‌تر می‌کرد.[۶]

پس از ظهور اسلام در ایران

پس از فتح ایران به‌دست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانه‌های محلی استفاده می‌کرد. در برخی نواحی، پرچم‌هایی با رنگ‌های تیره یا سرخ رایج بود و به‌دلیل پرهیزهای دینی، از نقش‌پردازی بر روی پرچم‌ها استفاده نمی‌شد. در دورهٔ غزنویان، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچم‌ها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان سلطان مسعود، نقش شیر جایگزین آن گردید. از آن زمان، تصویر شیر به‌عنوان نمادی پایدار بر پرچم‌های ایران باقی ماند. در دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان، نقش خورشید نیز به پشت شیر افزوده شد و نشان شیر و خورشید شکل گرفت. این نماد در تفسیرهای مختلف نمایانگر پیوند میان قدرت، شکوه خورشید و نماد برج اسد دانسته شده و همچنین به باور برخی پژوهشگران، از باورهای آیین مهرپرستی در ایران باستان تأثیر پذیرفته‌است.[۷]

دوران صفویه

در دورهٔ صفوی، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، شاه اسماعیل اول از پرچمی سبز با نقش ماه استفاده می‌کرد و شاه تهماسب اول نیز به‌جای شیر و خورشید، نماد برج حمل؛ گوسفند را بر پرچم‌ها و سکه‌ها نشاند. در ادامهٔ دورهٔ صفوی، نقش شیر و خورشید به‌صورت زرددوزی بر پرچم‌های سبز تثبیت شد، هرچند حالت و ترکیب این نقش در نمونه‌های مختلف یکسان نبود. در این دوره، پرچم‌ها اغلب سه‌گوش و گاه با نمادهای مذهبی همچون برخی آیات قرآن و یا شمشیر ذوالقار امام علی همراه بودند.[۸]

برخی پژوهشگران، شهرت امام علی به لقب شیر خدا را در انتخاب علامت شیر برای پرچم حکومت شیعه‌مذهب صفوی، اثرگذار دانسته‌اند.[۹] خورشید نیز به‌عنوان مظهر فرّ ایزدی، نمادی از نور الهی امامان شیعه دانسته شده و در پرچم حکومت صفوی استفاده شد تا مشروعیت سیاسی را با انتساب به آموزه‌های مذهبی، ایجاد کند.[۱۰]

دوران افشاریه

در عهد نادرشاه، تغییرات مهمی در پرچم‌های ایران پدید آمد. درفش‌های سلطنتی معمولاً از پارچه‌های سرخ و زرد با نقش شیر و خورشید ساخته می‌شد و درفش‌های ملی و نظامی برای نخستین بار به‌صورت سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ درآمدند. نقش شیر و خورشید در این دوره به‌صورت منسجم‌تری به‌کار رفت.[۱۱] پرچم‌های سه‌رنگ نادری به‌عنوان پیش‌زمینهٔ پرچم کنونی ایران شناخته می‌شوند، هرچند شکل آن‌ها هنوز سه‌گوش بود.[۱۲]

دوران قاجاریه

در آغاز دورهٔ قاجار، شکل پرچم از سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ به‌عنوان زمینهٔ اصلی به‌کار رفت. در این دوره، نقش شیر و خورشید با افزودن شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در زمان فتحعلی‌شاه، استفاده از پرچم‌های گوناگون برای امور نظامی، سیاسی و دیپلماتیک رواج یافت و به‌تدریج ترکیب رنگ‌های سبز، سفید و سرخ دوباره مطرح شد. در دورهٔ محمدشاه، برای نخستین بار تاجی بر بالای خورشید افزوده شد.[۱۳] در زمان صدارت امیرکبیر، الگوی پرچم ایران سامان منسجم‌تری یافت. وی با الهام از پرچم‌های دورهٔ نادرشاه، پرچمی مستطیل‌شکل با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین تعیین کرد و نشان شیر و خورشیدِ شمشیر به‌دست را در میانه قرار داد. این طرح، از نظر رنگ‌بندی و ساختار، مبنای اصلی شکل‌گیری پرچم امروزی ایران به‌شمار می‌رود.[۱۴]

با پیروزی نهضت مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، پرچم ایران به‌طور رسمی با سه رنگ سبز، سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی تثبیت شد. در توضیح نمادها، رنگ سفید به‌عنوان رنگ مورد علاقه زرتشتیان و نشانهٔ صلح، صفا و پاکدامنی، رنگ سبز به‌عنوان نماد اسلام و رنگ سرخ به‌عنوان نشانهٔ شجاعت و خون شهیدان تفسیر شد. شیر به‌طور هم‌زمان به برج اسد، نماد مردادماه برابر با پیروزی مشروطیت بود و در خوانش دینی به امام علی و لقب اسدالله او اشاره داشت. در مذاکرات مجلس شورای ملی عنوان شد که از آنجا که مشروطیت در مردادماه به پیروزی رسید، زمانی که خورشید در اوج تابندگی و گرما قرار دارد، نماد خورشید به‌عنوان نشانه‌ای از پیروزی، روشنی و نقطهٔ اوج در پرچم ایران قرار گرفت. در نهایت، ترتیب سبز در بالا، سفید در میانه و سرخ در پایین پذیرفته شد و پرچم مستطیل‌شکل، به‌عنوان نماد رسمی دولت مشروطه و استقلال ایران به کار رفت.[۱۵]

دورهٔ پهلوی:

در دوره پهلوی ساختار اصلی پرچم، یعنی همان سه رنگ سبز و سفید و قرمز با حضور شیر و خورشید حفظ شد، اما با چند تفاوت. اول اینکه نشان شیر و خورشید کوچک‌تر شدند، دوم اینکه شیر چهره مردانه‌تری به خود گرفت و واقع‌گرایانه‌تر شد، و سوم اینکه چهره زنانه خورشید نیز حذف شد و خورشید بدون صورت طراحی شد.[۱۶] علاوه بر این، طرح و تناسب پرچم به‌صورت دقیق‌تر در قانون اساسی و اسناد رسمی تنظیم شد.[۱۷]

بر اساس منابع تاریخی، مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بوده است:

  • پرچم ملی که فقط دارای سه قسمت مساوی به رنگ سبز،سفید و سرخ بود؛
  • پرچم دولتی که تنها تفاوت آن با پرچم ملی در نقش شیر و خورشید آن بود و مخصوص ادارات و دستگاه های دولتی و روابط خارجی بود؛
  • پرچم سلطنتی که به رنگ آبی آسمانی بوده و در گوشه سمت چپ آن تاج پهلوی نقش شده بود.[۱۸]

پرچم جمهوری اسلامی ایران

پس از انقلاب اسلامی، امام خمینی دستور تغییر آرم پرچم ایران را صادر کرد[۱۹] و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، هم‌زمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ به‌صورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت الله‌اکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشاره‌ای نمادین به بیست‌ودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر می‌شود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال ۱۳۵۸ تاکنون به‌عنوان پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به کار می‌رود.[۲۰]

اهمیت اجتماعی پرچم ایران

پرچم ایران به‌عنوان نماد هویت ملی،[۲۱] در طول تاریخ با مفهوم وحدت و همبستگی اجتماعی پیوند داشته و بازتاب‌دهندهٔ تجربه‌ها و رخدادهایی است که جامعه ایران از سر گذرانده است. این نماد، نقشی فراتر از یک نشان مادی دارد و به‌عنوان حامل معانی تاریخی و اجتماعی شناخته می‌شود.[۲۲] اهمیت اجتماعی پرچم ایران محدود به کارکردهای رسمی یا دیپلماتیک نیست و در زندگی روزمرهٔ مردم نیز معنا می‌یابد. حضور آن در موقعیت‌های مختلف اجتماعی نشان می‌دهد که پرچم می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از تعلق جمعی و ارتباط افراد با مفهوم وطن درک شود.[۲۳] از این منظر، پرچم نه‌تنها نمایندهٔ ساختار سیاسی، بلکه بازنمایندهٔ جامعه و مردمان یک سرزمین تلقی می‌شود. از این رو، احترام به پرچم در این متن به‌عنوان شکلی از احترام به ملت و هویت جمعی تفسیر شده است.[۲۴]

روز ملی پرچم

روز ملی پرچم که یکم مهرماه در تقویم رسمی ایران ثبت شده، هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی مدارس و دانشگاه‌ها برگزار می‌شود. به‌گفتهٔ مسئولان فرهنگی، انتخاب این زمان با هدف تقویت هویت ملی در میان دانش‌آموزان و جوانان صورت گرفته و نشان‌دهندهٔ تلاش برای پیوند دادن نمادهای ملی با مناسبت‌های عمومی است.[۲۵]

توهین به پرچم ایران

پرچم ملی در علوم سیاسی و اجتماعی به‌عنوان یکی از نمادهای هویت سیاسی جمعی و ابزار شکل‌دهنده احساس تعلق ملی شناخته می‌شود. این نماد، فراتر از نمایندگی دولت‌ها، با مفهوم ملت، حافظه تاریخی و سرمایه نمادین جامعه پیوند دارد. از این منظر، رفتارهایی مانند پاره کردن یا آتش زدن پرچم در برخی تجمعات دانشجویی بهمن 1404ش، پیامدهای اجتماعی و سیاسی گسترده‌تری نسبت به هدف اولیه اعتراض دارد.[۲۶]

در پی این اقدام نهادهای دانشجویی، مسئولان دانشگاهی و مقامات رسمی واکنش نشان دادند. بسیج‌های دانشجویی، انجمن‌های اسلامی، دانشگاه‌ها، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، وزیر علوم و برخی نمایندگان مجلس این اقدامات را محکوم کرده و آن را مغایر با هنجارهای دانشگاهی، قوانین کشور و احترام به نمادهای ملی دانستند. همچنین بر لزوم برخورد قانونی با عاملان، حفظ فضای گفت‌وگو در دانشگاه‌ها و تفکیک اعتراض مدنی از تعرض به نمادهای ملی تأکید شد.[۲۷]

جرم‌انگاری توهین به پرچم جمهوری اسلامی ایران محل اختلاف نظر حقوقی است. برخی به نبود نص صریح قانونی اشاره کرده[۲۸] و معتقدند می‌تواند مشمول ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی (توهین به مقدسات) باشد[۲۹] و برخی دیگر نیز خواستار جرم‌انگاری مستقل آن از طریق تصویب قانون جدید شده‌اند و پیگیر طرح دوفوریتی تصویب آن هستند.[۳۰]

موارد استفاده از پرچم جمهوری اسلامی ایران

استفاده رسمی از پرچم جمهوری اسلامی ایران تابع ضوابط و آیین‌نامه‌های خاصی است و موارد مهم آن عبارتند از:

موارد استفاده ضوابط استفاده
اماکن و مراسم رسمی استفاده از پرچم در اماکن دولتی و وابسته به دولت، نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور، محل اقامت رؤسای مأموریت‌ها، کنفرانس‌ها و همایش‌های دولتی یا بین‌المللی، مسیر عبور مقامات خارجی در سفرهای رسمی، و تشییع جنازه‌های رسمی (پوشاندن تابوت) مجاز است.
اماکن ورزشی نصب پرچم صرفاً در مجموعه‌ها و میدان‌های ورزشی و فقط در جریان مسابقات رسمی انجام می‌شود.
اعیاد ملی و مذهبی در اعیاد رسمی، ملی و مذهبی، نصب پرچم در تعداد بیشتر و در محل‌های مناسب مجاز است؛ فهرست این اعیاد در آیین تشریفات جمهوری اسلامی ایران تعیین شده است.
سفر رئیس‌جمهور در سفر رسمی رئیس‌جمهور به خارج از کشور، پرچم در محل اقامت وی برافراشته می‌شود و عرف کشور میزبان رعایت می‌گردد.
عزاداری و نیمه‌افراشتن در عزای عمومی یا ملی اعلام‌شده از سوی دولت، پرچم به‌مدت مقرر نیمه‌افراشته می‌شود؛ نمایندگی‌های خارج از کشور نیز در عزای ملی کشور میزبان یا در صورت فوت رئیس مأموریت، مطابق عرف محل اقدام می‌کنند. نیمه‌افراشتن با برافراشتن کامل و سپس پایین‌آوردن پرچم به میزان یک‌چهارم ارتفاع میله انجام می‌شود.
وسایل نقلیه (داخل کشور) استفاده مستقل از پرچم صرفاً برای خودروی رئیس‌جمهور مجاز است؛ خودروهای سایر مقامات فقط در همراهی تشریفاتی با مقامات خارجی مجاز به استفاده هستند.
وسایل نقلیه تشریفاتی و دیپلماتیک نصب پرچم بر خودروها در تشریفات دیپلماتیک (از جمله تقدیم استوارنامه، ملاقات‌های رسمی و مراسم ملی) و طبق عرف بین‌المللی انجام می‌شود؛ پرچم خودرو در سمت راست راننده نصب می‌گردد.
نمایندگی‌های خارج از کشور رؤسای مأموریت موظف به نصب پرچم رومیزی یا ایستاده در محل کار خود هستند؛ در بازدید رسمی رئیس کشور میزبان، پرچم آن کشور نیز برافراشته می‌شود. در نصب هم‌زمان چند پرچم، در محل نمایندگی تقدم با پرچم دولت فرستنده و خارج از آن با پرچم دولت پذیرنده است.
حدود اختیار استفاده نصب پرچم بر ساختمان‌ها، دفاتر و وسایل نقلیه نمایندگی‌ها منحصراً در اختیار رؤسای مأموریت‌های دیپلماتیک و کنسولی است، مگر در غیاب آنان که مسئولیت نمایندگی به فرد دیگری واگذار شده باشد.[۳۱]

پانویس

  1. ↑ « تاریخچه پرچم ایران»، وب‌سایت گروه تبلیغی نماپرچم.
  2. ↑ «تاريخچه پرچم ايران»، وب‌سایت بیتوته.
  3. ↑ « تاریخچه پرچم ایران»، وب‌سایت گروه تبلیغی نماپرچم.
  4. ↑ تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)، خبرگزاری عصر ایران.
  5. ↑ شاهنامه فردوسی، وب‌سایت گنجور.
  6. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص54.
  7. ↑ رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 117-118.
  8. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص55.
  9. ↑ قزوینی، نقض، 1358ش، ج۱، ص۴۷۲ و 165.
  10. ↑ کسروی، شیخ صفی و تبارش، 1323ش، ج۱، ص۳–۴.
  11. ↑ رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 118.
  12. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.
  13. ↑ رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص 119.
  14. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.
  15. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.
  16. ↑ «پرچم ایران در طول تاریخ/ از درفش کاویانی تا سبز و سفید و سرخ»، خبرگزاری مهر.
  17. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.
  18. ↑ «تاریخچه پرچم ایران»، وب‌سایت پارسه پرچم.
  19. ↑ خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص486.
  20. ↑ رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص120.
  21. ↑ صادقی، «بررسی نقش و جایگاه پرچم به‌عنوان یک نماد ملی و راهکارهایی برای تقویت آن»، 1391ش، ص69.
  22. ↑ تغییرات پرچم ایران در طول تاریخ؛ از 2500 سال قبل از میلاد تا به امروز (+عکس)، خبرگزاری عصر ایران.
  23. ↑ « «پرچمی» که خود «وطن» است»، خبرگزاری مهر.
  24. ↑ «ناموسی به نام پرچم»، خبرگزاری ایسنا.[۱]
  25. ↑ « «روز ملی پرچم» به تقویم کشور اضافه شد»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین.
  26. ↑ «دودی که از سوزاندن پرچم به چشم ملت می‌رود»، وب‌سایت نور نیوز.
  27. ↑ «محکومیت اهانت به پرچم؛ از دانشجویان تا وزیر علوم»، خبرگزاری تسنیم.
  28. ↑ «سخنگوی قوه قضاییه: درباره مجازات توهین به پرچم جمهوری اسلامی نص صریحی در قوانین نداریم/ سال ۱۳۹۵ پیشنهاد شد که برای مجازات توهین به پرچم ۶ ماه تا ۲ سال حبس در نظر گرفته شود»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.
  29. ↑ «نقدعلی: آتش‌زدن پرچم مصداق جرم توهین به مقدسات ماده ۵۱۳ قانون مجازات است»، پایگاه خبری اختبار.
  30. ↑ «تهیه و ثبت طرح دو فوریتی مجازات علیه اهانت کنندگان به پرچم ایران و فرماندهان شهید»، خبرگزاری کار ایران.
  31. ↑ «رنگهای پرچم ایران به چه معناست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

منابع

  • افشار، ایرج، «تازه‌ها و پاره‌های ایران‌شناسی»، بخارا، تهران، س۵، شماره ۳۲–۳۴، ۱۳۸۲ش.
  • ببری دیزج، مهربان، «انواع بیرق و کاربردهای آن در نتایج یک پژوهش عهد ناصری»، پیام بهارستان، تهران، س۲، شماره ۵، ۱۳۸۸ش.
  • بهار، مهری، «تحلیل مردم‌شناختی نمادها در عزداری عاشورای حسینی»، همایش بین‌المللی محرم و فرهنگ مردم، به‌کوشش پژوهشکدهٔ مردم‌شناسی، تهران، ۱۳۸۳ش.
  • بهمن‌بیگی، محمد، عرف و عادت در عشایر فارس، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۲۴ش.
  • حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
  • خالقی مطلق، جلال، شاهنامه خالقی مطلق، تهران، سخن، ۱۳۹۳ش.
  • خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۸۹ش.
  • خوارزمی، محمدبن حمد، مفاتیح‌العلوم، بیروت، دارالمناهل، ۱۴۲۸ق.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • ذکاء، یحیی، «تاریخچهٔ تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران از آغاز سدهٔ سیزدهم هجری قمری تا امروز (۳)»، نشریه هنر و مردم، تهران، شماره ۳۴، ۱۳۴۴ش.
  • ذکاء، یحیی، «تاریخچة تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران از آغاز سدة سیزدهم هجری قمری تا امروز»، نشریه هنر و مردم، شماره ۳۸، آذر ۱۳۴۴ش.
  • طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۶۲ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۰ش.
  • فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۱ش.
  • قزوینی، عبدالجلیل، نقض، تهران، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، ۱۳۵۸ش.
  • کسروی، احمد، شیخ صفی و تبارش، تهران، ۱۳۲۳ش.
  • محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۹۱ش.
  • مسعودی، علی‌بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق.
  • نوربخش، حسین، بندرلنگه در ساحل خلیج فارس، بندرعباس، اداره کل فرهنگ و هنر استان هرمزگان، ۱۳۵۸ش.
  • نیّر نوری، حمید، «ذیلی بر سلسله مقالات: تاریخچه تغییرات و تحوّلات درفش و علامت ایران از آغاز سده سیزدهم هجری قمری تا امروز»، هنر و مردم، ش۷۷–۷۸، ۱۳۴۷–۱۳۴۸ش.
  • وندیداد، ترجمه و تحقیق هاشم رضی، تهران، فکر روز، ۱۳۷۶ش.
  • یشتها، ترجمهٔ ابراهیم پورداود، تهران، طهوری، ۱۳۴۷ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پرچم_ایران&oldid=23293»