بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''مذاکرات ایران و آمریکا؛''' روابط دیپلماتیک و گفتوگوهای سیاسی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا. | |||
مذاکرات ایران و آمریکا از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، فراز و نشیبهای متعددی را تجربه کرده است. این گفتوگوها که با موضوعاتی چون بحران گروگانگیری در سفارت آمریکا آغاز شد، بهتدریج مسائل منطقهای بهویژه در افغانستان و عراق و مهمتر از همه برنامه هستهای ایران را در بر گرفت. مهمترین دستاورد این روند دیپلماتیک، توافق برجام در ۱۳۹۴ش بود که با وجود خروج یکجانبه آمریکا در ۱۳۹۷ش همچنان بهعنوان نقطه عطفی در روابط دو کشور شناخته میشود. این مذاکرات که اغلب با میانجیگری کشورهایی مانند عمان و در سطوح مختلف از تماسهای محرمانه تا مذاکرات رسمی و چندجانبه انجام شده، همواره با چالش بیاعتمادی عمیق تاریخی میان دو طرف و تأثیرپذیری از تحولات داخلی و بینالمللی مواجه بوده است. افزون بر این، تفاوتهای بنیادین فرهنگی و تمدنی میان دو کشور، از جمله تقابل میان جهانبینی اسلامی-انقلابی ایران با رویکرد سکولار و لیبرال-دمکراتیک غربی، بهعنوان یکی از موانع ساختاری، فرآیند مذاکرات را پیچیدهتر کرده و دستیابی به تفاهم پایدار را با دشواریهای مضاعفی مواجه ساخته است. آخرین دور این مذاکرات در ۱۴۰۴ش با میانجیگری عمان در مسقط، رم و ژنو برگزار شد که به تفاهم برای ادامه گفتوگوها انجامید. | مذاکرات ایران و آمریکا از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، فراز و نشیبهای متعددی را تجربه کرده است. این گفتوگوها که با موضوعاتی چون بحران گروگانگیری در سفارت آمریکا آغاز شد، بهتدریج مسائل منطقهای بهویژه در افغانستان و عراق و مهمتر از همه برنامه هستهای ایران را در بر گرفت. مهمترین دستاورد این روند دیپلماتیک، توافق برجام در ۱۳۹۴ش بود که با وجود خروج یکجانبه آمریکا در ۱۳۹۷ش همچنان بهعنوان نقطه عطفی در روابط دو کشور شناخته میشود. این مذاکرات که اغلب با میانجیگری کشورهایی مانند عمان و در سطوح مختلف از تماسهای محرمانه تا مذاکرات رسمی و چندجانبه انجام شده، همواره با چالش بیاعتمادی عمیق تاریخی میان دو طرف و تأثیرپذیری از تحولات داخلی و بینالمللی مواجه بوده است. افزون بر این، تفاوتهای بنیادین فرهنگی و تمدنی میان دو کشور، از جمله تقابل میان جهانبینی اسلامی-انقلابی ایران با رویکرد سکولار و لیبرال-دمکراتیک غربی، بهعنوان یکی از موانع ساختاری، فرآیند مذاکرات را پیچیدهتر کرده و دستیابی به تفاهم پایدار را با دشواریهای مضاعفی مواجه ساخته است. آخرین دور این مذاکرات در ۱۴۰۴ش با میانجیگری عمان در مسقط، رم و ژنو برگزار شد که به تفاهم برای ادامه گفتوگوها انجامید. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
مذاکرات ایران و آمریکا به مجموع تعاملات دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدۀ آمریکا اطلاق میشود که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون در اشکال مختلف مستقیم و غیرمستقیم، رسمی و غیررسمی و در سطوح گوناگون از مذاکرات کارشناسی تا تماسهای عالیترین مقامات دو کشور جریان داشته است. ماهیت این مذاکرات بهطور عمده معطوف به موضوعات اختلافبرانگیز دوجانبه از جمله برنامه هستهای ایران، تحریمهای اقتصادی، مسائل منطقهای و امنیتی و موارد مرتبط با | مذاکرات ایران و آمریکا به مجموع تعاملات دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدۀ آمریکا اطلاق میشود که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون در اشکال مختلف مستقیم و غیرمستقیم، رسمی و غیررسمی و در سطوح گوناگون از مذاکرات کارشناسی تا تماسهای عالیترین مقامات دو کشور جریان داشته است. ماهیت این مذاکرات بهطور عمده معطوف به موضوعات اختلافبرانگیز دوجانبه از جمله برنامه هستهای ایران، تحریمهای اقتصادی، مسائل منطقهای و امنیتی و موارد مرتبط با اعتمادسازی متقابل بوده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیتالله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> کارشناسان ویژگی بارز این تعاملات را وجود بیاعتمادی عمیق تاریخی میان دو طرف، نوسان میان تنش و گفتوگو و تأثیرپذیری شدید از تحولات داخلی هر دو کشور و رویدادهای بینالمللی توصیف کردهاند. این مذاکرات اغلب با میانجیگری کشورهای ثالث و در فضایی از تهدیدات طرف آمریکایی، اما با هدف دستیابی به توافقات محدود یا چارچوبهایی برای مدیریت بحرانهای فیمابین صورت پذیرفته است.<ref>؛[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/768266-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
=== پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران === | === پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران === | ||
روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دوره روابط | روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دوره روابط تشریفاتی که نخستین سفیر آمریکا در دوم اسفند ۱۲۶۱ش وارد ایران شد، دوره گسترش نفوذ از ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۲ش و دوره تسلط همهجانبه از ۱۳۳۳ تا ۱۳۵۷ش. <ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وبروزنامۀ اعتماد.]</ref> نقطه عطف این روابط را میتوان اولتیماتوم اتمی ترومن به استالین در اول فروردین ۱۳۲۵ش برای تخلیه آذربایجان دانست که نخستین گام جدی آمریکا در جابهجایی تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی به جای انگلستان در ایران بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش که با دخالت سازمان سیا انجام شد، دوره تسلط همهجانبه آمریکا بر ایران آغاز گردید. در این دوره، ایران به پیمان بغداد (بعداً سنتو) پیوست، مستشاران نظامی آمریکایی در ارتش و ساواک مستقر شدند و ایستگاههای شنود برای رصد تحولات شوروی در شمال ایران تأسیس گردید.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وبروزنامۀ اعتماد.]</ref> | ||
=== پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران === | === پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران === | ||
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط دو کشور با سفر محمدرضا شاه به آمریکا و تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ش و قطع روابط دیپلماتیک در فروردین ۱۳۵۹ش وارد مرحله جدیدی | پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط دو کشور با سفر محمدرضا شاه به آمریکا و تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ش و قطع روابط دیپلماتیک در فروردین ۱۳۵۹ش وارد مرحله جدیدی شد.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وبروزنامۀ اعتماد.]</ref> نخستین مذاکرۀ مستقیم پس از انقلاب، در حاشیۀ مراسم استقلال الجزایر (۱۰ آبان ۱۳۵۸ش) میان مهدی بازرگان و ابراهیم یزدی با زبیگنیو برژینسکی انجام شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وبسایت تابناک.]</ref> این دیدار محرمانه بهدلیل ورود شاه به آمریکا، خشم افکار عمومی را برانگیخت و چند روز بعد به تسخیر سفارت آمریکا انجامید که انقلاب دوم نام گرفت.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/936342/5-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B5-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3 «5 تاریخ مهم در مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا | هدیه خاص رئیس جمهور آمریکا برای سران سه قوه»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
==== عهدنامه الجزایر ==== | ==== عهدنامه الجزایر ==== | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
==== ماجرای مکفارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش ==== | ==== ماجرای مکفارلین و مذاکرات دهه ۱۳۶۰ش ==== | ||
در خرداد ۱۳۶۵ش رابرت مکفارلین، مشاور امنیت ملی آمریکا، با هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد تا برای آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان و تجدید روابط مذاکره کند. هیئت آمریکایی هدایایی از جمله کلت و کیک کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشت، اما با مخالفت امام خمینی، هیچ مقام عالیرتبهای با آنان دیدار نکرد و هیئت پس از چهار روز بدون نتیجه بازگشت. این ماجرا بعدها به | در خرداد ۱۳۶۵ش رابرت مکفارلین، مشاور امنیت ملی آمریکا، با هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد تا برای آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان و تجدید روابط مذاکره کند. هیئت آمریکایی هدایایی از جمله کلت و کیک کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشت، اما با مخالفت امام خمینی، هیچ مقام عالیرتبهای با آنان دیدار نکرد و هیئت پس از چهار روز بدون نتیجه بازگشت. این ماجرا بعدها به ایرانگیت معروف شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وبسایت تابناک.]</ref> بااین حال برخی رسانههای معتقدند حسن روحانی با نظارت اکبر هاشمی رفسنجانی بهصورت مخفیانه با مکفارلین مذاکراتی داشته است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/319359/%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%E2%80%AC-%D9%85%DA%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8C%D9%86 «دو روایت از حضور روحانی در ماجرای مک فارلین»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> | ||
==== دوران دولت | ==== دوران دولت اکبر هاشمی رفسنجانی ==== | ||
در | در دورهای از روابط میان سران دو کشور، تماس تلفنی جرج بوش با دفتر ریاستجمهوری ایران یکی از مشهورترین تعاملات گزارش شده است. بر اساس خاطرات و خطبههای نماز جمعه اکبر هاشمی رفسنجانی، در این واقعه فرد دیگری با جعل هویت رئیسجمهور با بوش گفتگو کرده بود. علاوه بر این مورد، انجام مذاکرات محرمانه متعدد میان نمایندگان طرفین در این بازه زمانی، در نهایت منجر به آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان گردید.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیتالله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> | ||
==== دوران احمدینژاد و بوش ==== | ==== دوران دولت سیدمحمدخاتمی ==== | ||
در دوره ریاست جمهوری محمود احمدینژاد و جورج دبلیو بوش، برنامه هستهای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط دو کشور به شدت رو به تیرگی نهاد. با وجود این، نیازهای امنیتی مشترک در عراق، دو طرف را به چند دور مذاکره مستقیم در بغداد کشاند که با خط قرمز صریح ایران مبنی بر محدودیت گفتوگوها به موضوع امنیت عراق همراه بود. با این حال، این مذاکرات به دلیل رفتار متناقض آمریکا که از یک سو پای میز مذاکره مینشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش | در دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی و بیل کلینتون، فضایی از تنشزدایی و امید به بهبود روابط ایران و آمریکا شکل گرفت. دولت آمریکا با ابراز تأسف از مداخلات گذشته از جمله کودتای ۲۸ مرداد، کاهش تحریمها و قراردادن نام سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در لیست گروههای تروریستی، گامهایی برای جلب اعتماد ایران برداشت. با این حال، ایران بهدلیل بیاعتمادی عمیق به صداقت آمریکا، پاسخ مثبتی به این اقدامات نداد. این روند نیمهکاره سرانجام با روی کار آمدن جورج دبلیو بوش و اتخاذ راهبرد تغییر رژیم ایران، بهکلی متوقف شد.<ref>[https://ensafnews.com/192349/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%AA/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وبسایت انصاف نیوز.]</ref> | ||
==== دوران دولت احمدینژاد و بوش ==== | |||
در دوره ریاست جمهوری محمود احمدینژاد و جورج دبلیو بوش، برنامه هستهای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط دو کشور به شدت رو به تیرگی نهاد. با وجود این، نیازهای امنیتی مشترک در عراق، دو طرف را به چند دور مذاکره مستقیم در بغداد کشاند که با خط قرمز صریح ایران مبنی بر محدودیت گفتوگوها به موضوع امنیت عراق همراه بود. با این حال، این مذاکرات به دلیل رفتار متناقض آمریکا که از یک سو پای میز مذاکره مینشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش میبرد و نیز پافشاری واشینگتن بر تأمین یکجانبه اهداف خود، بدون دستاورد ملموسی به بنبست رسید. این دوران مصادف با تشدید تحریمها و تصویب قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران بود.<ref>[https://ensafnews.com/192349/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%AA/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وبسایت انصاف نیوز]؛[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیتالله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> | |||
==== راهبرد نامهنگاری باراک اوباما ==== | ==== راهبرد نامهنگاری باراک اوباما ==== | ||
اوباما با ارسال چهار نامه رسمی به رهبری ایران، تغییر تاکتیک به تعامل دیپلماتیک را نشان داد. آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی | اوباما با ارسال چهار نامه رسمی به رهبری ایران، تغییر تاکتیک به تعامل دیپلماتیک را نشان داد. آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، با استعاره «پنجه چدنی زیر دستکش مخملی» پاسخ داد و حمایت آمریکا از حوادث ۱۳۸۸ش را نافی صداقت این نامهها دانست، اما این مکاتبات زمینه مذاکرات جدیتر را فراهم کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیتالله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> | ||
==== تجربه برجام ==== | ==== تجربه برجام در دولت حسن روحانی ==== | ||
با دولت روحانی، پرونده هستهای به وزارت خارجه منتقل شد و برای نخستین بار وزرای خارجه دو کشور (محمد جواد ظریف و جان کری) مذاکرات مستقیم و طولانی در وین، لوزان و ژنو داشتند که به توافق | با دولت روحانی، پرونده هستهای به وزارت خارجه منتقل شد و برای نخستین بار وزرای خارجه دو کشور (محمد جواد ظریف و جان کری) مذاکرات مستقیم و طولانی در وین، لوزان و ژنو داشتند که به توافق برجام در تیر ۱۳۹۴ش انجامید. این توافق با انتقاداتی در تهران و واشینگتن همراه بود.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیتالله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> | ||
==== خروج آمریکا از برجام ==== | ==== خروج آمریکا از برجام ==== | ||
دونالد ترامپ در اردیبهشت ۱۳۹۷ش از برجام خارج و سیاست | دونالد ترامپ در اردیبهشت ۱۳۹۷ش از برجام خارج و سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت و ایران، متقابلا درخواستهای مذاکره را رد کرد. پس از آن، با روی کارآمدن جو بایدن، مذاکرات غیرمستقیم در وین با میانجیگری اروپا آغاز شد اما بهدلیل اختلاف بر سر رفع تحریمها و تضمینها به نتیجه نرسید.<ref>[https://mdeast.news/2025/04/11/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85/ «نگاهی به تاریخچه مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و امریکا از سال 1979»، وبسایت مدیست نیوز.]</ref> | ||
==== مذاکرات ۱۴۰۴ش ==== | ==== مذاکرات ۱۴۰۴ش ==== | ||
با میانجیگری عمان پنج دور مذاکره، سه دور در مسقط، دو دور در رم، برگزار شد. هیأتهای ایران به ریاست عراقچی و آمریکا به سرپرستی ویتکاف با وساطت بدر البوسعیدی پیامها را تبادل کردند. محور گفتگوها بازگشت به تعهدات هستهای و رفع تحریمها بود، اما با حملۀ رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران در | با میانجیگری عمان پنج دور مذاکره، سه دور در مسقط، دو دور در رم، برگزار شد. هیأتهای ایران به ریاست عراقچی و آمریکا به سرپرستی ویتکاف با وساطت بدر البوسعیدی پیامها را تبادل کردند. محور گفتگوها بازگشت به تعهدات هستهای و رفع تحریمها بود، اما با حملۀ رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران در خرداد، شروع جنگ دوازه روزه و حمله مستقیم آمریکا به تأسیسات هستهای ایران، مذاکرات متوقف شد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1050861/%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D8%B3%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%85 «وزیر خارجه عمان: مذاکرات ایران و آمریکا «دوستانه» بود / از همکاری شان برای رسیدن به صلح سپاسگزارم»، وبسایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> <ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/768266-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> پس از توقف آتش، دور جدیدی در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش در مسقط<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1138666/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF «پایان مذاکرات ایران - امریکا در عمان / عراقچی: شروع خوبی بود ؛ تفاهم برای ادامه مذاکرات / وزیر خارجه عمان: مذاکرات، جدی بود»، وبسایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> و دور دوم در ۲۸ بهمن<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2183412/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D9%86%D9%88-%D9%87%D9%86%D9%88%D8%B2-%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87 «پایان دور دوم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا در ژنو / هنوز نتیجه ملموسی به دست نیامدهاست / آیا دور سوم به زودی برگزار خواهد شد؟»، خبر آنلاین]</ref> و درو سوم در 7 اسنفد 1404ش در ژنو برگزار شد که در آن ایران بر حق غنیسازی در ازای لغو تحریمها تأکید کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86088460/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D9%86%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF «مرحله دوم از دور سوم مذاکرات هستهای در ژنو به پایان رسید + فیلم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این مذاکرات نیز به دلیل حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در تاریخ 9 اسفند 1404ش، که منجر به ترور و شهادت برخی مقامات ایرانی همچون آیتالله خامنهای رهبر انقلاب اسلامی شد، متوقف گشت.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1757175-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> | ||
به | |||
== تقویم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا == | == تقویم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا == | ||
| خط ۳۳۹: | خط ۲۱۴: | ||
|۲۰۲۵م | |۲۰۲۵م | ||
|۲ تیر ۱۴۰۴ش | |۲ تیر ۱۴۰۴ش | ||
|حمله تلافیجویانه ایران به قطر | |حمله تلافیجویانه ایران به پایگاه آمریکا در قطر | ||
|در پاسخ به حملات هوایی، ایران در غروب دوشنبه حملات موشکی/پهپادی را به پایگاه هوایی العدید در قطر (محل استقرار نیروهای آمریکایی) انجام داد. | |در پاسخ به حملات هوایی، ایران در غروب دوشنبه حملات موشکی/پهپادی را به پایگاه هوایی العدید در قطر (محل استقرار نیروهای آمریکایی) انجام داد. | ||
|- | |- | ||
| خط ۳۵۲: | خط ۲۲۷: | ||
|صبح روز شنبه 9 اسفند 1404ش، آمریکا و اسرائیل در یک حمله اقدام مشترک، حملات دیگری را به ایران آغاز کردند. این حمله منجر به شهادت آیتالله خامنهای رهبر جمهوری اسلامی ایران و گسترش دیگریها شد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1757175-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> | |صبح روز شنبه 9 اسفند 1404ش، آمریکا و اسرائیل در یک حمله اقدام مشترک، حملات دیگری را به ایران آغاز کردند. این حمله منجر به شهادت آیتالله خامنهای رهبر جمهوری اسلامی ایران و گسترش دیگریها شد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1757175-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> | ||
|} | |} | ||
== زمینههای تاریخی، فرهنگی و سیاسی منازعه ایران و آمریکا == | |||
بهباور تحلیلگران، ریشههای منازعه میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا را باید در لایههای عمیقتری از تضادهای هویتی، ارزشی و ژئوپلیتیکی جستجو کرد. از دیدگاه پژوهشگران، این تقابل تنها به اختلافات تاکتیکی یا دورهای محدود نمیشود، بلکه ریشه در ماهیت سلطهجویانۀ آمریکا از یک سو و هویت اسلامی، استقلالطلبانه و عدالتمحور انقلاب اسلامی از سوی دیگر دارد.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref> | |||
=== زمینههای تاریخی === | |||
کارشناسان مسائل بینالملل بر این باورند که سابقۀ مداخلات آمریکا در ایران به دوران قاجار و سپس کودتای ۲۸ مرداد 1332ش بازمیگردد،<ref>[https://nahad.tums.ac.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%9B-%D8%AF%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کودتای ۲۸ مرداد؛ درسی تاریخی برای امروز ایران»، وبسایت دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری.]</ref> اما نقطۀ عطف این منازعه، پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش است. بهاعتقاد پژوهشگران، آمریکا پیش از انقلاب نیز با تحمیل قراردادهایی مانند کاپیتولاسیون، خوی سلطهجویانۀ خود را آشکار ساخته بود. از نگاه آنان، انقلاب اسلامی ایران با شعار استقلالطلبی و استکبارستیزی، نظم مورد نظر آمریکا در منطقه خاورمیانه را به چالش کشید و این کشور را از جایگاه ژاندارم منطقه به عاملی مقاوم در برابر هژمونی آمریکا تبدیل کرد.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref> | |||
=== زمینههای فرهنگی و ایدئولوژیک === | |||
از دیدگاه تحلیلگران، تضاد ارزشی میان دو کشور عمیقترین لایه منازعه را تشکیل میدهد. بر اساس این دیدگاه، آمریکا بهعنوان نماد نظام لیبرال-دمکراسی غربی و جمهوری اسلامی به عنوان الگوی حکومت دینی مبتنی بر ولایت فقیه، دو پارادایم متضاد از اداره جامعه و جهانبینی را نمایندگی میکنند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=61729 «منازعه تمدنی ما و آمریکا»، وبسایت دیگران.]</ref> پژوهشگران معتقدند که رهبران انقلاب اسلامی با الهام از آیات قرآن مبنی بر عدم رضایت یهود و نصارا از مسلمانان مگر با تبعیت از آیین آنان،<ref>سورۀ بقره، آیۀ ۱۲۰.</ref> ماهیت این دشمنی را ریشهای و هستیشناختی توصیف کردهاند. از این منظر، دشمنی آمریکا تا زمانی که آمریکا از روش استکبار و استعماری خود یا جمهوری اسلامی از هویت اسلامی و اصول انقلابی خود دست نکشد، پایدار خواهد ماند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1344007/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «چرا دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی، ریشهای و اصولی است؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> | |||
== | === زمینههای سیاسی و ژئوپلیتیک === | ||
به اعتقاد صاحبنظران، موقعیت ژئوپلیتیک ایران در منطقۀ حساس خلیج فارس و خاورمیانه، همراه با منابع عظیم انرژی، آن را به کشوری راهبردی تبدیل کرده است.<ref>عباسی سمنانی، «موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقهای و جهان»، 1392ش، ص96.</ref> از نگاه آنان، آمریکا بهعنوان قدرتی با راهبردهای بلندمدت در منطقه، همواره به دنبال مهار ایران و جلوگیری از شکلگیری قدرت منطقهای مستقل بوده است. پژوهشگران فهرست بلندی از اقدامات خصمانۀ آمریکا از جمله تحریک صدام به جنگ، سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران توسط ناو آمریکایی وینسنس در تیرماه ۱۳۶۷ش که به کشتهشدن ۲۹۰ سرنشین انجامید و ترور سردار قاسم سلیمانی توسط نیروهای آمریکایی در دیماه ۱۳۹۸ش را شواهدی بر عمق این دشمنی میدانند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/5610904/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87 «بازخوانی جنایتهای آمریکا علیه ملت ایران؛ از کودتای ۲۸ مرداد تا جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1494ش.]</ref> بهباور آنها، آنچه آمریکا را در تقابل با ایران مصمم میسازد، نه تنها برنامه هستهای یا مسائل منطقهای، بلکه ماهیت مستقل و الهامبخش انقلاب اسلامی برای سایر ملتهای منطقه است.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref> | |||
== بازتاب مذاکرات ایران و آمریکا در جامعه == | |||
# '''بدبینها:''' این گروه مذاکرات را بازی سیاسی و بینتیجه میدانند و اعتماد خود را به هر دو سوی ماجرا از دست دادهاند. این نگرش در میان طیفهای متنوع اجتماعی با هر سطح درآمد و تحصیلات دیده میشود. | |||
# '''موافقان جدی:''' این دسته گفتوگو را حیاتی میدانند، اخبار را پیگیری میکنند و خواهان مذاکره مستقیم هستند. آنها عمدتاً تحصیلکردگان امیدوار به اصلاحات در نظام حکمرانی را تشکیل میدهند. | |||
# '''مخالفان مذاکره:''' شامل دو زیرگروه است؛ طرفداران نظام که دشمنی با آمریکا را باور دینی میدانند و مخالفان نظام که مذاکره را موجب تقویت جمهوری اسلامی میبینند. | |||
# '''خرسند از شکست نظام:''' این گروه مذاکره را نشانه شکست جمهوری اسلامی در برابر فشار آمریکا میدانند و از این رو پیگیر آن هستند. این طیف بیشتر طبقه متوسط آسیبدیده از سیاستهای داخلی را شامل میشود. | |||
# '''بیتفاوتها:''' این دسته مذاکرات را در اولویت خود نمیبینند و اخبار آن را دنبال نمیکنند. بیشتر آنان را جوانان طبقه متوسط به بالا تشکیل میدهند. | |||
# '''منتقدان نگران:''' این گروه مذاکرات را جدی دنبال میکنند اما موافق آن نیستند، زیرا معتقدند با وجود جمهوری اسلامی، نتیجهای جز بقای نظام با واگذاری امتیازات به آمریکا حاصل نخواهد شد.<ref>[https://isa.org.ir/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%87/7535-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87 نظری، «نگاهی بر بازتاب مذاکرات ایران و آمریکا در جامعه»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.]</ref> | |||
# '''دیدگاه کارشناسان اجتماعی:''' برخی از جامعهشناسان با اشاره به وضعیت بحرانی نظام اجتماعی ایران، باروری و رشد جمعیت را مهمترین شاخص حیات اجتماعی دانسته و هشدار میدهد که اختلال در آن بهمعنای اختلال در کل نظام است. در این دیدگاه، مذاکرات فرصتی حیاتی برای نجات این نظام است و حاکمیت باید حتی با پذیرش امتیازات ناگوار، به بهبود شرایط معیشتی مردم و جلوگیری از فروپاشی اجتماعی تن دهد.<ref>[https://akhbarsabzkeshavarzi.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%87%D8%A7-81/50670-sociological-analysis-of-iran-us-negotiations «تحلیل جامعهشناختی مذاکرات ایران و آمریکا: نظام اجتماعی در آستانه تحول»، پایگاه اطلاعرسانی مزرعه سبز.]</ref> | |||
# '''دیدگاه آیتالله خامنهای:''' وی با استناد به تجربه تلخ برجام، مذاکره با آمریکا را بیتأثیر در رفع مشکلات و حتی موجب تحمیل مشکلات جدید میداند. ایشان تأکید دارد که آمریکا به هیچیک از تعهدات خود عمل نکرد و راهحل اصلی کشور در همت مسئولان متعهد و همراهی ملت متحد است. با وجود این، رهبر ایران مانع مذاکرات هیچیک از دولتها نشده و بر اصول کلی تأکید کرده است.<ref>[https://www.irthink.com/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1/ «تحلیل استراتژی مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا: فرصتها و چالشها در مسیر توافق بر پایه منافع ملی»، وبسایت اندیشکده روابط بینالملل.]</ref> | |||
== زمینههای تاریخی بیاعتمادی ایران به آمریکا در فرایند مذاکره == | |||
پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیلگران سیاسی، ریشههای بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو میکنند: | پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیلگران سیاسی، ریشههای بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو میکنند: | ||
* استقرار ساختارهای مالی و نظامی وابسته: بر اساس اسناد مالی دوران قاجار و پهلوی اول، تحلیلگران معتقدند حضور مستشارانی چون | * '''استقرار ساختارهای مالی و نظامی وابسته:''' بر اساس اسناد مالی دوران قاجار و پهلوی اول، تحلیلگران معتقدند حضور مستشارانی چون آرتور میلسپو، فراتر از اصلاحات اداری، با هدف ادغام نظام مالی ایران در بلوک غرب انجام شد. مدارک تاریخی نشان میدهد این حضور با امتیازاتی نظیر معافیتهای مالیاتی گسترده همراه بود که از دیدگاه ملیگرایان، زیربنای وابستگی اقتصادی ایران در قرن بیستم را بنا نهاد.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* تعارضهای فرهنگی و مذهبی در اسناد دیپلماتیک: گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که نخبگان مذهبی، فعالیتهای تبشیری پروتستانهای آمریکایی در ایران را نوعی | * '''تعارضهای فرهنگی و مذهبی در اسناد دیپلماتیک:''' گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که نخبگان مذهبی، فعالیتهای تبشیری پروتستانهای آمریکایی در ایران را نوعی نفوذ نرم قلمداد میکردند. اسناد موجود درباره تأسیس مدارس و کلیساها توسط گروههای آمریکایی، از سوی جامعهشناسان بهعنوان تلاشی برای تغییر بافت هویت مذهبی و کاهش قدرت بسیجکنندگی نهاد روحانیت شیعه تحلیل شده است.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* بازگشت سلطه بر منابع در قالب کنسرسیوم: تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که قرارداد کنسرسیوم پس از کودتا، نقض صریح قانون ملیشدن صنعت نفت بود. اسناد این قرارداد نشان میدهد که ۴۰ درصد از سهم نفت ایران به شرکتهای آمریکایی واگذار شد؛ امری که در ادبیات سیاسی ایران بهعنوان سندی بر ترجیح منافع تجاری آمریکا بر حقوق قانونی ملتها ثبت شده است.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | * '''بازگشت سلطه بر منابع در قالب کنسرسیوم:''' تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که قرارداد کنسرسیوم پس از کودتا، نقض صریح قانون ملیشدن صنعت نفت بود. اسناد این قرارداد نشان میدهد که ۴۰ درصد از سهم نفت ایران به شرکتهای آمریکایی واگذار شد؛ امری که در ادبیات سیاسی ایران بهعنوان سندی بر ترجیح منافع تجاری آمریکا بر حقوق قانونی ملتها ثبت شده است.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* نقش مستشاری در هدایت نهادهای امنیتی (ساواک): مدارک موجود در بایگانیهای اطلاعاتی نشان میدهد که ساختار اولیه ساواک توسط کارشناسان سیا و موساد طراحی شده است. تحلیلگران سیاسی این همکاری را دلیلی بر مسئولیت مستقیم آمریکا در اقدامات سرکوبگرانه آن دوران میدانند و معتقدند واشینگتن برای حفظ ثبات ژاندارم منطقه، چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در ایران بسته بود.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | * '''نقش مستشاری در هدایت نهادهای امنیتی (ساواک):''' مدارک موجود در بایگانیهای اطلاعاتی نشان میدهد که ساختار اولیه ساواک توسط کارشناسان سیا و موساد طراحی شده است. تحلیلگران سیاسی این همکاری را دلیلی بر مسئولیت مستقیم آمریکا در اقدامات سرکوبگرانه آن دوران میدانند و معتقدند واشینگتن برای حفظ ثبات ژاندارم منطقه، چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در ایران بسته بود.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* دکترینهای اصلاحی تحمیلی | * '''دکترینهای اصلاحی تحمیلی یا انقلاب سفید:''' پژوهشگران علوم سیاسی، برنامههای اصلاحی دهۀ ۴۰ش مانند اصلاحات ارضی را واکنشی به دکترین کِندی برای پیشگیری از انقلابهای سرخ میدانند. اسناد مکاتبات دیپلماتیک نشان میدهد این اصلاحات بدون انطباق با واقعیتهای بومی ایران و با فشار کاخ سفید اجرا شد که در نهایت به فروپاشی ساختارهای سنتی کشاورزی و مهاجرت گستردۀ روستاییان انجامید.<ref name=":0">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* نقض تمامیت ارضی در واقعۀ طبس: از منظر حقوق بینالملل، عملیات | * '''نقض تمامیت ارضی در واقعۀ طبس:''' از منظر حقوق بینالملل، عملیات پنجه عقاب در ۱۳۵۹ش نمونهای از نقض صریح منشور ملل متحد در احترام به حاکمیت کشورها است. اسناد این عملیات نظامی که در داخل خاک ایران انجام شد، برای دولتمردان ایرانی سندی است که نشان میدهد آمریکا در صورت لزوم، راهکارهای نظامی را بر تعهدات دیپلماتیک ترجیح میدهد.<ref name=":1">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
* انحصارطلبی در فناوریهای راهبردی: در حوزۀ معاصر، تحلیلگران به ممانعت آمریکا از فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران اشاره میکنند. با وجود گزارشهای متعدد آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف، فشارهای واشینگتن برای توقف این دانش از نظر نخبگان علمی ایران، نه یک نگرانی امنیتی، بلکه تلاشی برای حفظ انحصار تکنولوژیک و جلوگیری از دستیابی ایران به لبههای دانش نوین تلقی میشود.<ref name=":2">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | * '''انحصارطلبی در فناوریهای راهبردی:''' در حوزۀ معاصر، تحلیلگران به ممانعت آمریکا از فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران اشاره میکنند. با وجود گزارشهای متعدد آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف، فشارهای واشینگتن برای توقف این دانش از نظر نخبگان علمی ایران، نه یک نگرانی امنیتی، بلکه تلاشی برای حفظ انحصار تکنولوژیک و جلوگیری از دستیابی ایران به لبههای دانش نوین تلقی میشود.<ref name=":2">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref> | ||
== نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران == | == نقض تعهدات و قراردادهای ناتمام آمریکا در قبال ایران == | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|ردیف | |'''ردیف''' | ||
|موضوع توافق یا تعهد | |'''موضوع توافق یا تعهد''' | ||
|'''بازه زمانی''' | |'''بازه زمانی''' | ||
|شرح تعهدات آمریکا | |'''شرح تعهدات آمریکا''' | ||
|نوع اقدام و نقض تعهدات از دیدگاه ایران و ناظران بینالمللی | |'''نوع اقدام و نقض تعهدات از دیدگاه ایران و ناظران بینالمللی''' | ||
|- | |- | ||
|۱ | |۱ | ||
| خط ۴۱۲: | خط ۳۰۸: | ||
کارشناسان و تحلیلگران سیاسی، مهمترین چالشهای پیش روی مذاکرات ایران و آمریکا را در شش دسته زیر طبقهبندی کردهاند: | کارشناسان و تحلیلگران سیاسی، مهمترین چالشهای پیش روی مذاکرات ایران و آمریکا را در شش دسته زیر طبقهبندی کردهاند: | ||
* '''تفاوت در رویکرد و اهداف | * '''تفاوت در رویکرد و اهداف مذاکره:''' آمریکا به دنبال پیروزی تبلیغاتی و تحمیل اراده خود است، در حالی که ایران خواهان توافقی عادلانه، متوازن و مبتنی بر احترام متقابل برای حفظ منافع ملی خود میباشد. | ||
* '''تقابل در نگاه به نظم | * '''تقابل در نگاه به نظم جهانی:''' آمریکا در پی تضعیف چندجانبهگرایی و عقب راندن رقبایی چون چین و روسیه است، اما ایران با همراهی شرکای خود، نظم چندجانبه را مسیری عادلانهتر برای مدیریت جهانی میداند. | ||
* '''مسئله | * '''مسئله مقاومت:''' آمریکا تضعیف گفتمان مقاومت در غرب آسیا را در دستور کار دارد، در حالی که ایران حمایت از مقاومت را بخشی از دکترین امنیتی و هویتی خود و حق ملتها میداند. | ||
* '''فلسطین و نقش رژیم | * '''فلسطین و نقش رژیم صهیونیستی:''' حمایت همهجانبه آمریکا از رژیم صهیونیستی در تضاد با اصل ثابت سیاست خارجی ایران یعنی حمایت از آرمان فلسطین قرار دارد. نفوذ و نقش مخرب این رژیم در ساختار قدرت آمریکا نیز از موانع جدی است. | ||
* '''مداخلات بازیگران منطقهای و | * '''مداخلات بازیگران منطقهای و فرامنطقهای:''' بازیگران متعدد موافق و مخالف توافق، بهطور مستقیم و غیرمستقیم در روند مذاکرات مداخله میکنند. مدیریت این مداخلات برای جلوگیری از تکرار تجربههای گذشته که توافقات را بر هم زده، ضروری است. | ||
* '''بیاعتمادی عمیق ایران به | * '''بیاعتمادی عمیق ایران به آمریکا:''' سابقۀ نامطلوب آمریکا در پایبندی به تعهدات، استفاده از عملیات روانی و اعمال فشار همزمان با مذاکره، بیاعتمادی عمیقی در ایران ایجاد کرده که تغییر این رویکرد برای دستیابی به توافقی پایدار الزامی است.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/11/19/3511941?ref=shahrekhabar «مذاکرات ایران و آمریکا؛ رویکردها و چالشهای پیشِرو»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۴۴۰: | خط ۳۳۶: | ||
* «چرا دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی، ریشهای و اصولی است؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1404ش. | * «چرا دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی، ریشهای و اصولی است؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1404ش. | ||
* حبیبی، حمید، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، مجلۀ حصون، شمارۀ 13، 1386ش. | * حبیبی، حمید، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، مجلۀ حصون، شمارۀ 13، 1386ش. | ||
* «دو روایت از حضور روحانی در ماجرای مک فارلین»، خبرگزاری دانشجو؛ تاریخ درج مطلب: 4 خرداد 1393ش. | |||
* عباسی سمنانی، «موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقهای و جهان»، مجلۀ سپهر، شمارۀ 86، 1392ش. | * عباسی سمنانی، «موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقهای و جهان»، مجلۀ سپهر، شمارۀ 86، 1392ش. | ||
* «کودتای ۲۸ مرداد؛ درسی تاریخی برای امروز ایران»، وبسایت دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: 28 مرداد 1404ش. | * «کودتای ۲۸ مرداد؛ درسی تاریخی برای امروز ایران»، وبسایت دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: 28 مرداد 1404ش. | ||
