مذاکرات ایران و آمریکا: تفاوت میان نسخه‌ها

مذاکرات ایران و آمریکا به مجموعه‌ای از تعاملات دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده پس از انقلاب ۱۳۵۷ش اطلاق می‌شود که عمدتاً بر برنامه هسته‌ای و رفع تحریم‌ها تمرکز داشته است. روابط دو کشور که پس از کودتای ۲۸ مرداد 1332ش به سلطه همه‌جانبه آمریکا منجر شده بود، با وقوع انقلاب اسلامی 1357ش و تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ش قطع شد. این گفتگوها در دهه‌های اخیر نقاط عطفی چون عهدنامه الجزایر، ماجرای مک‌فارلین و توافق برجام را پشت سر گذاشته، اما همواره با بی‌اعتمادی عمیق تاریخی و تضادهای هویتی روبرو بوده است. در نهایت، این فرایند در سال ۱۴۰۴ش به دنبال حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای و وقوع درگیری‌های مستقیم که منجر به شهادت مقامات عالی‌رتبه ایران از جمله آیت‌الله خامنه‌ای گردید، به بن‌بست کامل و بحرانی بی‌سابقه منتهی شد.

مذاکرات ایران و آمریکا به مجموع تعاملات دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدۀ آمریکا اطلاق می‌شود که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون در اشکال مختلف مستقیم و غیرمستقیم، رسمی و غیررسمی و در سطوح گوناگون از مذاکرات کارشناسی تا تماس‌های عالی‌ترین مقامات دو کشور جریان داشته است. ماهیت این مذاکرات به‌طور عمده معطوف به موضوعات اختلاف‌برانگیز دوجانبه از جمله برنامه هسته‌ای ایران، تحریم‌های اقتصادی، مسائل منطقه‌ای و امنیتی و موارد مرتبط با اعتمادسازی متقابل بوده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> کارشناسان ویژگی بارز این تعاملات را وجود بی‌اعتمادی عمیق تاریخی میان دو طرف، نوسان میان تنش و گفت‌وگو و تأثیرپذیری شدید از تحولات داخلی هر دو کشور و رویدادهای بین‌المللی توصیف کرده‌اند. این مذاکرات اغلب با میانجی‌گری کشورهای ثالث و در فضایی از تهدیدات طرف آمریکایی، اما با هدف دستیابی به توافقات محدود یا چارچوب‌هایی برای مدیریت بحران‌های فیمابین صورت پذیرفته است.<ref>؛[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/768266-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>

روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دوره روابط تشریفاتی که نخستین سفیر آمریکا در دوم اسفند ۱۲۶۱ش وارد ایران شد، دوره گسترش نفوذ از ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۲ش و دوره تسلط همه‌جانبه از ۱۳۳۳ تا ۱۳۵۷ش.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref> نقطه عطف این روابط را می‌توان اولتیماتوم اتمی ترومن به استالین در اول فروردین ۱۳۲۵ش برای تخلیه آذربایجان دانست که نخستین گام جدی آمریکا در جابه‌جایی تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی به جای انگلستان در ایران بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش که با دخالت سازمان سیا انجام شد، دوره تسلط همه‌جانبه آمریکا بر ایران آغاز گردید. در این دوره، ایران به پیمان بغداد (بعداً سنتو) پیوست، مستشاران نظامی آمریکایی در ارتش و ساواک مستقر شدند و ایستگاه‌های شنود برای رصد تحولات شوروی در شمال ایران تأسیس گردید.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref>

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط دو کشور با سفر محمدرضا شاه به آمریکا و تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ش و قطع روابط دیپلماتیک در فروردین ۱۳۵۹ش وارد مرحله جدیدی شد.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE- بهرامی، «روابط ايران و امريكا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref> نخستین مذاکرۀ مستقیم پس از انقلاب، در حاشیۀ مراسم استقلال الجزایر (۱۰ آبان ۱۳۵۸ش) میان مهدی بازرگان و ابراهیم یزدی با زبیگنیو برژینسکی انجام شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وب‌سایت تابناک.]</ref> این دیدار محرمانه به‌دلیل ورود شاه به آمریکا، خشم افکار عمومی را برانگیخت و چند روز بعد به تسخیر سفارت آمریکا انجامید که انقلاب دوم نام گرفت.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/936342/5-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B5-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3 «5 تاریخ مهم در مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا | هدیه خاص رئیس جمهور آمریکا برای سران سه قوه»، همشهری آنلاین.]</ref>

پس از یک سال و نیم بحران، در ۲۹ دی ۱۳۵۹ش با میانجی‌گری الجزایر، عهدنامه الجزایر میان ایران و آمریکا منعقد شد که به آزادی ۵۲ گروگان و آزادسازی اموال مسدودشدۀ ایران انجامید.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/2788/%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1 منصوری، «بدعهدی آمریکا به ایران در بیانیه‌های الجزایر»، وب‌مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران.]</ref> همچنین دادگاه داوری دعاوی ایران و آمریکا در لاهه تأسیس شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120327150618-4031-29.pdf منصوریان، «دیوان داوری دعاوی ایران - امریکا مظهر برخورد دو تمدن در عرصه حقوقی»، 1380ش، ص149-150]</ref>

در خرداد ۱۳۶۵ش رابرت مک‌فارلین، مشاور امنیت ملی آمریکا، با هواپیمای حامل سلاح وارد تهران شد تا برای آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان و تجدید روابط مذاکره کند. هیئت آمریکایی هدایایی از جمله کلت و کیک کلید به نشانه گشایش روابط همراه داشت، اما با مخالفت امام خمینی، هیچ مقام عالی‌رتبه‌ای با آنان دیدار نکرد و هیئت پس از چهار روز بدون نتیجه بازگشت. این ماجرا بعدها به ایران‌گیت معروف شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1273603/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3 «تمام آنچه بین ایران و آمریکا گذشته است؛ نیم قرن دشمنی و تماس!»، وب‌سایت تابناک.]</ref> بااین حال برخی رسانه‌های معتقدند حسن روحانی با نظارت اکبر هاشمی رفسنجانی به‌صورت مخفیانه با مک‌فارلین مذاکراتی داشته است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/319359/%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%E2%80%AC-%D9%85%DA%A9-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8C%D9%86 «دو روایت از حضور روحانی در ماجرای‬ مک فارلین»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

در دوره‌ای از روابط میان سران دو کشور، تماس تلفنی جرج بوش با دفتر ریاست‌جمهوری ایران یکی از مشهورترین تعاملات گزارش شده است. بر اساس خاطرات و خطبه‌های نماز جمعه اکبر هاشمی رفسنجانی، در این واقعه فرد دیگری با جعل هویت رئیس‌جمهور با بوش گفتگو کرده بود. علاوه بر این مورد، انجام مذاکرات محرمانه متعدد میان نمایندگان طرفین در این بازه زمانی، در نهایت منجر به آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان گردید.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

در دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی و بیل کلینتون، فضایی از تنش‌زدایی و امید به بهبود روابط ایران و آمریکا شکل گرفت. دولت آمریکا با ابراز تأسف از مداخلات گذشته از جمله کودتای ۲۸ مرداد، کاهش تحریم‌ها و قراردادن نام سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در لیست گروه‌های تروریستی، گام‌هایی برای جلب اعتماد ایران برداشت. با این حال، ایران به‌دلیل بی‌اعتمادی عمیق به صداقت آمریکا، پاسخ مثبتی به این اقدامات نداد. این روند نیمه‌کاره سرانجام با روی کار آمدن جورج دبلیو بوش و اتخاذ راهبرد تغییر رژیم ایران، به‌کلی متوقف شد.<ref>[https://ensafnews.com/192349/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%AA/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وب‌سایت انصاف نیوز.]</ref>

در دوره ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد و جورج دبلیو بوش، برنامه هسته‌ای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط دو کشور به شدت رو به تیرگی نهاد. با وجود این، نیازهای امنیتی مشترک در عراق، دو طرف را به چند دور مذاکره مستقیم در بغداد کشاند که با خط قرمز صریح ایران مبنی بر محدودیت گفت‌وگوها به موضوع امنیت عراق همراه بود. با این حال، این مذاکرات به دلیل رفتار متناقض آمریکا که از یک سو پای میز مذاکره می‌نشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش می‌برد و نیز پافشاری واشینگتن بر تأمین یک‌جانبه اهداف خود، بدون دستاورد ملموسی به بن‌بست رسید. این دوران مصادف با تشدید تحریم‌ها و تصویب قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران بود.<ref>[https://ensafnews.com/192349/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%AA/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وب‌سایت انصاف نیوز]؛[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

اوباما با ارسال چهار نامه رسمی به رهبری ایران، تغییر تاکتیک به تعامل دیپلماتیک را نشان داد. آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، با استعاره «پنجه چدنی زیر دستکش مخملی» پاسخ داد و حمایت آمریکا از حوادث ۱۳۸۸ش را نافی صداقت این نامه‌ها دانست، اما این مکاتبات زمینه مذاکرات جدی‌تر را فراهم کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

* '''امضای برجام:''' پس از سه بار تمدید ضرب‌الاجل‌های تعیین‌شده، سرانجام در تاریخ ۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ جولای ۲۰۱۵)، توافق جامع هسته‌ای موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) میان ایران، اتحادیه اروپا و گروه ۱+۵ منعقد گردید.

* '''واکنش‌های داخلی و بین‌المللی:''' امضای این توافق با شادی و پایکوبی خیابانی بخشی از مردم در شهرهای مختلف ایران همراه بود. با این حال، همزمان با این استقبال عمومی، منتقدان برجام اشکالات فراوانی بر آن وارد می‌دانستند و در ایالات متحده نیز مخالفان توافق، اقدامات مختلفی را برای ایجاد اختلال در روند آن آغاز کردند.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/707390-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%AF%D8%B1 «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

* '''شروط نه‌گانه سیدعلی خامنه‌ای، رهبر ایران:''' او در ادامه طی فرآیند قانونی تصویب و اجرای برجام، شروطی را به شرح زیر به رئیس جمهور ابلاغ کرد. برخی منتقدان بر این باورند که اجرای برجام نتوانست شروط رهبر ایران را تأمین کند.<ref>[https://kayhan.ir/000qOR شروط 9 گانه برجامی که هرگز به آنها عمل نشد»، وب‌سایت روزنامه کیهان.]</ref>

|نوسازی اراک با حفظ هویت آب سنگین، تنها پس از انعقاد قرارداد قطعی و مطمئن درباره طرح جایگزین و کسب تضمین کافی آغاز شود.

دونالد ترامپ در اردیبهشت ۱۳۹۷ش ضمن بد دانستن توافق برجام از آن خارج شد و سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت. ایران، متقابلا درخواست‌های مذاکره مجدد را رد کرد. پس از آن، با روی کارآمدن جو بایدن، مذاکرات غیرمستقیم در وین با میانجی‌گری اروپا آغاز شد اما به‌دلیل اختلاف بر سر رفع تحریم‌ها و تضمین‌ها به نتیجه نرسید.<ref>[https://mdeast.news/2025/04/11/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85/ «نگاهی به تاریخچه مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و امریکا از سال 1979»، وب‌سایت مدیست نیوز.]</ref>

مذاکرات احیای برجام و رفع تحریم‌ها در دستور کار دولت سیدابراهیم رئیسی نیز قرار داشت.<ref>[https://fararu.com/fa/news/868702/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C «روایت باقری‌کنی از علت برهم خوردن مذاکرات احیای برجام در دولت رئیسی».]</ref> بر اساس منابع ارائه شده، مذاکرات دولت سیزدهم برای احیای برجام در دو مقطع حساس با وجود نزدیکی به توافق، به‌دلیل تحولات داخلی و منطقه‌ای با بن‌بست مواجه شد:

 

* '''وقوع اغتشاشات سال ۱۴۰۱ش ایران:''' در حالی که مذاکرات برای احیای برجام در جریان بود، بروز اغتشاشات خیابانی در سال ۱۴۰۱ش باعث تغییر رویکرد طرف‌های غربی شد. طبق منابع، کشورهای غربی با مشاهده این ناآرامی‌ها، با طمع به براندازی نظام جمهوری اسلامی ایران و امید به تغییر ساختار سیاسی، میز مذاکرات را ترک کردند که این امر منجر به عدم موفقیت نهایی در آن مقطع گردید.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/246776/%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%9B-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-1401-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D8%9F «افشاگری معاون دفتر دولت شهید رییسی؛ چرا شهریور 1401 توافق نشد؟».]</ref>

 

* '''عملیات 7 اکتبر2023م و لغو نشست نهم اکتبر:''' دومین مقطع ناکامی مذاکرات به تحولات منطقه در سال ۱۴۰۲ بازمی‌گردد. گزارش‌ها حاکی از آن است که مذاکرات احیای برجام میان علی باقری کنی و برت مک‌گورک (نماینده آمریکا) تنها چند هفته پیش از عملیات ۷ اکتبر در کشور عمان نهایی شده بود. قرار بود طرفین در تاریخ ۹ اکتبر (دو روز پس از شروع عملیات حماس) با یکدیگر دیدار کنند تا مراحل نهایی را طی کنند. به گفته محمدجواد ظریف، وقوع عملیات ۷ اکتبر باعث شد این جلسه برگزار نشود و فرآیند مذاکراتی که در آستانه نتیجه بود، نافرجام بماند.<ref>[https://www.khabarfoori.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-52/3120594-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «ماجرای مذاکره مستقیم ایران و آمریکا در دولت رئیسی چه بود؟»، وب‌سایت خبر فوری.]</ref>

با میانجی‌گری عمان پنج دور مذاکره، سه دور در مسقط، دو دور در رم، برگزار شد. هیأت‌های ایران به ریاست عراقچی و آمریکا به سرپرستی ویتکاف با وساطت بدر البوسعیدی پیام‌ها را تبادل کردند. محور گفتگوها بازگشت به تعهدات هسته‌ای و رفع تحریم‌ها بود، اما با حملۀ رژیم صهیونیستی به تأسیسات هسته‌ای ایران در خرداد، شروع جنگ دوازه روزه و حمله مستقیم آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، مذاکرات متوقف شد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1050861/%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D8%B3%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%85 «وزیر خارجه عمان: مذاکرات ایران و آمریکا «دوستانه» بود / از همکاری شان برای رسیدن به صلح سپاسگزارم»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> <ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/768266-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>  

پس از توقف آتش، دور جدیدی در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش در مسقط<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1138666/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF «پایان مذاکرات ایران - امریکا در عمان / عراقچی: شروع خوبی بود ؛ تفاهم برای ادامه مذاکرات / وزیر خارجه عمان: مذاکرات، جدی بود»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> و دور دوم در ۲۸ بهمن<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2183412/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D9%86%D9%88-%D9%87%D9%86%D9%88%D8%B2-%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87 «پایان دور دوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو / هنوز نتیجه ملموسی به دست نیامده‌است / آیا دور سوم به زودی برگزار خواهد شد؟»، خبر آنلاین]</ref> و دور سوم در 7 اسفند 1404ش در ژنو برگزار شد که در آن ایران بر حق غنی‌سازی در ازای لغو تحریم‌ها تأکید کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86088460/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D9%86%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF «مرحله دوم از دور سوم مذاکرات هسته‌ای در ژنو به پایان رسید + فیلم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این مذاکرات نیز به دلیل حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در تاریخ 9 اسفند 1404ش، که منجر به ترور و شهادت برخی مقامات ایرانی همچون آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی شد، متوقف گشت.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1757175-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref>

|امضای قرارداد همکاری هسته‌ای غیرنظامی در دولت آیزنهاور و تعهد آمریکا به تامین رآکتور و سوخت.

|تحویل رآکتور ۵ مگاواتی تحقیقاتی به تهران و تامین سوخت با غنای ۹۳ درصد توسط آمریکا.

|بنیان‌گذاری سازمان توسط محمدرضا شاه و اعلام برنامۀ ساخت ۲۳ نیروگاه هسته‌ای.

|پیروزی انقلاب و توقف پروژه‌ها توسط غرب؛ مخالفت اولیۀ دولت انقلابی با نیروگاه‌های هسته‌ای.

|ادعای ساخت تاسیسات مخفی در نطنز و اراک و آغاز بحران هسته‌ای در سطح بین‌المللی.

|۱۳۸۴-۸۵ش

|اعلام اولین غنی‌سازی ۳.۵ درصد در نطنز؛ صدور قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل.

|افشای تاسیسات فوردو؛ حمله سایبری آمریکا به نطنز و اخلال در کار سانتریفیوژها.

|۱۳۸۸-۸۹ش

|ادعای آژانس درباره ابعاد نظامی (PMD) و آزمایش‌های انفجاری در سایت پارچین.

|۱۳۹۴-۹۵ش

|ادعای سیف مبنی بر دستاورد «تقریباً هیچ»؛ موضع آیت‌الله خامنه‌ای درباره آتش‌زدن برجام در صورت نقض.

|آغاز گام‌های پنج‌گانه ایران در پاسخ به تحریم‌ها؛ عبور از سقف غنی‌سازی ۳.۶۷ درصد.

|دونالد ترامپ با ارسال نامه‌ای به تهران، پیشنهاد مذاکرات جدید با مهلت ۶۰ روزه را مطرح کرد. مذاکرات غیررسمی در عمان و ایتالیا آغاز شد. ترامپ مدعی نزدیکی به توافق شد و به اسرائیل هشدار داد، اما تهران بر حق غنی‌سازی اصرار داشت.<ref>[https://fararu.com/fa/news/878457/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DB%8C%DA%A9-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87 «ایران و آمریکا؛ فراز و فرود یک رابطه ۷۲ ساله» وب‌سایت فرارو.]</ref>

|در حالی که طرفین آماده دور ششم مذاکرات بودند، حملات اسرائیل به ایران در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ش آغاز شد که منجر به توقف کامل فرآیند دیپلماتیک و لغو موقت گفت‌وگوها شد.

|در بامداد یکشنبه، آمریکا با هدف قرار دادن تاسیسات هسته‌ای کلیدی در فردو، نطنز و اصفهان، موج جدیدی از درگیری را آغاز کرد. واشینگتن دلیل این حمله را دفاع از اسرائیل و نگرانی‌های امنیتی عنوان کرد.

|اولین دور مذاکرات غیرمستقیم پس از درگیری‌های نظامی با میانجی‌گری عمان و ایتالیا برگزار شد. آمریکا بر غنی‌سازی صفر و موضوعات موشکی تاکید داشت، اما ایران غنی‌سازی صفر را خط قرمز خود اعلام کرد.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/768266-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلا به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما... | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>

|2026م

|9 اسفند 1404ش

|صبح روز شنبه 9 اسفند 1404ش، آمریکا و اسرائیل در یک حمله اقدام مشترک، حملات دیگری را به ایران آغاز کردند. این حمله منجر به شهادت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران و گسترش دیگری‌ها شد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1757175-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref>

به‌باور تحلیلگران، ریشه‌های منازعه میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا را باید در لایه‌های عمیق‌تری از تضادهای هویتی، ارزشی و ژئوپلیتیکی جستجو کرد. از دیدگاه پژوهشگران، این تقابل تنها به اختلافات تاکتیکی یا دوره‌ای محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در ماهیت سلطه‌جویانۀ آمریکا از یک سو و هویت اسلامی، استقلال‌طلبانه و عدالت‌محور انقلاب اسلامی از سوی دیگر دارد.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref>

کارشناسان مسائل بین‌الملل بر این باورند که سابقۀ مداخلات آمریکا در ایران به دوران قاجار و سپس کودتای ۲۸ مرداد 1332ش بازمی‌گردد،<ref>[https://nahad.tums.ac.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%9B-%D8%AF%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کودتای ۲۸ مرداد؛ درسی تاریخی برای امروز ایران»، وب‌سایت دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری.]</ref> اما نقطۀ عطف این منازعه، پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش است. به‌اعتقاد پژوهشگران، آمریکا پیش از انقلاب نیز با تحمیل قراردادهایی مانند کاپیتولاسیون، خوی سلطه‌جویانۀ خود را آشکار ساخته بود. از نگاه آنان، انقلاب اسلامی ایران با شعار استقلال‌طلبی و استکبارستیزی، نظم مورد نظر آمریکا در منطقه خاورمیانه را به چالش کشید و این کشور را از جایگاه ژاندارم منطقه به عاملی مقاوم در برابر هژمونی آمریکا تبدیل کرد.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref>

از دیدگاه تحلیلگران، تضاد ارزشی میان دو کشور عمیق‌ترین لایه منازعه را تشکیل می‌دهد. بر اساس این دیدگاه، آمریکا به‌عنوان نماد نظام لیبرال-دمکراسی غربی و جمهوری اسلامی به عنوان الگوی حکومت دینی مبتنی بر ولایت فقیه، دو پارادایم متضاد از اداره جامعه و جهان‌بینی را نمایندگی می‌کنند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=61729 «منازعه تمدنی ما و آمریکا»، وب‌سایت دیگران.]</ref> پژوهشگران معتقدند که رهبران انقلاب اسلامی با الهام از آیات قرآن مبنی بر عدم رضایت یهود و نصارا از مسلمانان مگر با تبعیت از آیین آنان،<ref>سورۀ بقره، آیۀ ۱۲۰.</ref> ماهیت این دشمنی را ریشه‌ای و هستی‌شناختی توصیف کرده‌اند. از این منظر، دشمنی آمریکا تا زمانی که آمریکا از روش استکبار و استعماری خود یا جمهوری اسلامی از هویت اسلامی و اصول انقلابی خود دست نکشد، پایدار خواهد ماند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1344007/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «چرا دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی، ریشه‌ای و اصولی است؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

به اعتقاد صاحب‌نظران، موقعیت ژئوپلیتیک ایران در منطقۀ حساس خلیج فارس و خاورمیانه، همراه با منابع عظیم انرژی، آن را به کشوری راهبردی تبدیل کرده است.<ref>عباسی سمنانی، «موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقه‌ای و جهان»، 1392ش، ص96.</ref> از نگاه آنان، آمریکا به‌عنوان قدرتی با راهبردهای بلندمدت در منطقه، همواره به دنبال مهار ایران و جلوگیری از شکل‌گیری قدرت منطقه‌ای مستقل بوده است. پژوهشگران فهرست بلندی از اقدامات خصمانۀ آمریکا از جمله تحریک صدام به جنگ، سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران توسط ناو آمریکایی وینسنس در تیرماه ۱۳۶۷ش که به کشته‌شدن ۲۹۰ سرنشین انجامید و ترور سردار قاسم سلیمانی توسط نیروهای آمریکایی در دی‌ماه ۱۳۹۸ش را شواهدی بر عمق این دشمنی می‌دانند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/5610904/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87 «بازخوانی جنایت‌های آمریکا علیه ملت ایران؛ از کودتای ۲۸ مرداد تا جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1494ش.]</ref> به‌باور آنها، آنچه آمریکا را در تقابل با ایران مصمم می‌سازد، نه تنها برنامه هسته‌ای یا مسائل منطقه‌ای، بلکه ماهیت مستقل و الهام‌بخش انقلاب اسلامی برای سایر ملت‌های منطقه است.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردى یا تاکتیکى»، 1386ش، ص61-79.</ref>

# '''منتقدان نگران:''' این گروه مذاکرات را جدی دنبال می‌کنند اما موافق آن نیستند، زیرا معتقدند با وجود جمهوری اسلامی، نتیجه‌ای جز بقای نظام با واگذاری امتیازات به آمریکا حاصل نخواهد شد.<ref>[https://isa.org.ir/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%87/7535-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87 نظری، «نگاهی بر بازتاب مذاکرات ایران و آمریکا در جامعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.]</ref>

# '''دیدگاه کارشناسان اجتماعی:''' برخی از جامعه‌شناسان با اشاره به وضعیت بحرانی نظام اجتماعی ایران، باروری و رشد جمعیت را مهم‌ترین شاخص حیات اجتماعی دانسته و هشدار می‌دهد که اختلال در آن به‌معنای اختلال در کل نظام است. در این دیدگاه، مذاکرات فرصتی حیاتی برای نجات این نظام است و حاکمیت باید حتی با پذیرش امتیازات ناگوار، به بهبود شرایط معیشتی مردم و جلوگیری از فروپاشی اجتماعی تن دهد.<ref>[https://akhbarsabzkeshavarzi.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%87%D8%A7-81/50670-sociological-analysis-of-iran-us-negotiations «تحلیل جامعه‌شناختی مذاکرات ایران و آمریکا: نظام اجتماعی در آستانه تحول»، پایگاه اطلاع‌رسانی مزرعه سبز.]</ref>

# '''دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای:''' وی با استناد به تجربه تلخ برجام، مذاکره با آمریکا را بی‌تأثیر در رفع مشکلات و حتی موجب تحمیل مشکلات جدید می‌داند. ایشان تأکید دارد که آمریکا به هیچ‌یک از تعهدات خود عمل نکرد و راه‌حل اصلی کشور در همت مسئولان متعهد و همراهی ملت متحد است. با وجود این، رهبر ایران مانع مذاکرات هیچ‌یک از دولت‌ها نشده و بر اصول کلی تأکید کرده است.<ref>[https://www.irthink.com/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1/ «تحلیل استراتژی مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا: فرصت‌ها و چالش‌ها در مسیر توافق بر پایه منافع ملی»، وب‌سایت اندیشکده روابط بین‌الملل.]</ref>

پژوهشگران تاریخ معاصر و تحلیل‌گران سیاسی، ریشه‌های بدبینی ساختاری ایران به فرآیند مذاکره با آمریکا را در اسناد و وقایع زیر جستجو می‌کنند:

 

* '''تعارض‌های فرهنگی و مذهبی در اسناد دیپلماتیک:''' گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که نخبگان مذهبی، فعالیت‌های تبشیری پروتستان‌های آمریکایی در ایران را نوعی نفوذ نرم قلمداد می‌کردند. اسناد موجود درباره تأسیس مدارس و کلیساها توسط گروه‌های آمریکایی، از سوی جامعه‌شناسان به‌عنوان تلاشی برای تغییر بافت هویت مذهبی و کاهش قدرت بسیج‌کنندگی نهاد روحانیت شیعه تحلیل شده است.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref>

* '''دکترین‌های اصلاحی تحمیلی یا انقلاب سفید:''' پژوهشگران علوم سیاسی، برنامه‌های اصلاحی دهۀ ۴۰ش مانند اصلاحات ارضی را واکنشی به دکترین کِندی برای پیشگیری از انقلاب‌های سرخ می‌دانند. اسناد مکاتبات دیپلماتیک نشان می‌دهد این اصلاحات بدون انطباق با واقعیت‌های بومی ایران و با فشار کاخ سفید اجرا شد که در نهایت به فروپاشی ساختارهای سنتی کشاورزی و مهاجرت گستردۀ روستاییان انجامید.<ref name=":0">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref>

* '''نقض تمامیت ارضی در واقعۀ طبس:''' از منظر حقوق بین‌الملل، عملیات پنجه عقاب در ۱۳۵۹ش نمونه‌ای از نقض صریح منشور ملل متحد در احترام به حاکمیت کشورها است. اسناد این عملیات نظامی که در داخل خاک ایران انجام شد، برای دولت‌مردان ایرانی سندی است که نشان می‌دهد آمریکا در صورت لزوم، راهکارهای نظامی را بر تعهدات دیپلماتیک ترجیح می‌دهد.<ref name=":1">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref>

* '''انحصارطلبی در فناوری‌های راهبردی:''' در حوزۀ معاصر، تحلیل‌گران به ممانعت آمریکا از فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران اشاره می‌کنند. با وجود گزارش‌های متعدد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف، فشارهای واشینگتن برای توقف این دانش از نظر نخبگان علمی ایران، نه یک نگرانی امنیتی، بلکه تلاشی برای حفظ انحصار تکنولوژیک و جلوگیری از دستیابی ایران به لبه‌های دانش نوین تلقی می‌شود.<ref name=":2">[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref>

|'''نوع اقدام و نقض تعهدات از دیدگاه ایران و ناظران بین‌المللی'''

|۱۹۸۰-۱۹۸۸م

|۱۹۸۵-۱۹۸۶م

|۱۹۹۵-۲۰۱۵م

|۲۰۱۵-۲۰۱۸م

|۲۰۱۸-۲۰۲۵م

|ترور مقامات رسمی (۲۰۲۰م)، اعمال تحریم‌های دارویی و بانکی شدید، و اقدامات نظامی علیه زیرساخت‌های هسته‌ای (۲۰۲۵م)؛ نقض صریح حاکمیت سرزمینی.<ref>[https://farazeenergy.ir/46978/%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7/ آوند، «بدعهدی‌ها و قراردادهای ناتمام آمریکا در رابطه با ایران طی ۴۰ سال گذشته»، وب‌سایت فراز انرژی.]</ref>

* '''مداخلات بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای:''' بازیگران متعدد موافق و مخالف توافق، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در روند مذاکرات مداخله می‌کنند. مدیریت این مداخلات برای جلوگیری از تکرار تجربه‌های گذشته که توافقات را بر هم زده، ضروری است.

* '''بی‌اعتمادی عمیق ایران به آمریکا:''' سابقۀ نامطلوب آمریکا در پایبندی به تعهدات، استفاده از عملیات روانی و اعمال فشار همزمان با مذاکره، بی‌اعتمادی عمیقی در ایران ایجاد کرده که تغییر این رویکرد برای دستیابی به توافقی پایدار الزامی است.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/11/19/3511941?ref=shahrekhabar «مذاکرات ایران و آمریکا؛ رویکردها و چالش‌های پیش‌ِرو»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>