مذاکرات ایران و آمریکا: تفاوت میان نسخه‌ها

مذاکرات ایران و آمریکا به مجموع تعاملات دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدهٔ آمریکا اطلاق می‌شود که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون در اشکال مختلف مستقیم و غیرمستقیم، رسمی و غیررسمی و در سطوح گوناگون از مذاکرات کارشناسی تا تماس‌های مقامات عالی دو کشور جریان داشته است. ماهیت این مذاکرات به‌طور عمده معطوف به موضوعات اختلاف‌برانگیز دوجانبه از جمله برنامه هسته‌ای ایران، تحریم‌های اقتصادی، مسائل منطقه‌ای و امنیتی و موارد مرتبط با اعتمادسازی متقابل بوده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/707390-مذاکرات-ایران-آمریکا-بوش-پدر «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref> کارشناسان ویژگی بارز این تعاملات را وجود بی‌اعتمادی عمیق تاریخی میان دو طرف، نوسان میان تنش و گفت‌وگو و تأثیرپذیری شدید از تحولات داخلی هر دو کشور و رویدادهای بین‌المللی توصیف کرده‌اند. این مذاکرات اغلب با میانجی‌گری کشورهای ثالث و نوعا غیر مستقیم و در فضایی از تهدیدات طرف آمریکایی، اما با هدف دستیابی به توافقات محدود یا چارچوب‌هایی برای مدیریت بحران‌های فیمابین صورت پذیرفته است.<ref>؛[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/768266-مذاکرات-ایران-آمریکا-در-مسقط-فعلا-به-پایان-رسید-عراقچی-برای-ادامه-گفتگوها-اتفاق-نظر-وجود-دارد-اما-پیام-حضور-فرمانده-سنتکام-در-مذاکرات-چه-بود «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلاً به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما… | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>

روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی از سه دوره متمایز عبور کرد: دورۀ روابط تشریفاتی که نخستین سفیر آمریکا در [[دوم اسفند]] ۱۲۶۱ش وارد ایران شد، دورۀ گسترش نفوذ از ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۲ش و دورۀ تسلط همه‌جانبه از ۱۳۳۳ تا ۱۳۵۷ش.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/روابط-ایران-و-امریكا-از-آرتور-تا-ترامپ- بهرامی، «روابط ایران و آمریکا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref> نقطه عطف این روابط را می‌توان اولتیماتوم اتمی ترومن به استالین در [[اول فروردین]] ۱۳۲۵ش برای تخلیه [[آذربایجان]] دانست که نخستین گام جدی آمریکا در جابه‌جایی تسلط سیاسی، نظامی و اقتصادی به جای [[انگلستان]] در ایران بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش که با دخالت [[سازمان سیا]] انجام شد، دورۀ تسلط همه‌جانبه آمریکا بر ایران آغاز گردید. در این دوره، ایران به [[پیمان بغداد]] (بعداً سنتو) پیوست، مستشاران نظامی آمریکایی در ارتش و [[ساواک]] مستقر شدند و ایستگاه‌های شنود برای رصد تحولات [[شوروی]] در شمال ایران تأسیس گردید.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/157774/روابط-ایران-و-امریكا-از-آرتور-تا-ترامپ- بهرامی، «روابط ایران و آمریکا از آرتور تا ترامپ»، وب‌روزنامۀ اعتماد.]</ref>

در دوره‌ای از روابط میان سران دو کشور، تماس تلفنی [[جرج بوش]] با دفتر ریاست‌جمهوری ایران یکی از مشهورترین تعاملات گزارش شده است. بر اساس خاطرات و [[خطبه‌ نماز جمعه|خطبه‌های نماز جمعه]] علی اکبر هاشمی رفسنجانی، در این واقعه فرد دیگری با جعل هویت رئیس‌جمهور با بوش گفتگو کرده بود. علاوه بر این مورد، انجام مذاکرات محرمانه متعدد میان نمایندگان طرفین در این بازه زمانی، در نهایت منجر به آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان گردید.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/707390-مذاکرات-ایران-آمریکا-بوش-پدر «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

در دورۀ ریاست جمهوری [[سید محمد خاتمی]] و [[بیل کلینتون]]، فضایی از تنش‌زدایی و امید به بهبود روابط ایران و آمریکا شکل گرفت. دولت آمریکا با ابراز تأسف از مداخلات گذشته از جمله کودتای ۲۸ مرداد، کاهش تحریم‌ها و قراردادن نام [[سازمان مجاهدین خلق]] (منافقین) در لیست گروه‌های تروریستی، گام‌هایی برای جلب اعتماد ایران برداشت. با این حال، ایران به‌دلیل بی‌اعتمادی عمیق به صداقت آمریکا، پاسخ مثبتی به این اقدامات نداد. این روند نیمه‌کاره سرانجام با روی کار آمدن [[جورج دبلیو بوش]] و اتخاذ راهبرد تغییر رژیم ایران، به‌کلی متوقف شد.<ref>[https://ensafnews.com/192349/تاریخ-مذاکرات-ایران-و-آمریکا-از-خاتمی-ت/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وب‌سایت انصاف نیوز.]</ref>

در دورۀ ریاست جمهوری [[محمود احمدی‌نژاد]] و جورج دبلیو بوش، برنامه هسته‌ای ایران به کانون اصلی مناقشه تبدیل شد و روابط دو کشور به شدت رو به تیرگی نهاد. با وجود این، نیازهای امنیتی مشترک در [[عراق]]، دو طرف را به چند دور مذاکره مستقیم در بغداد کشاند که با خط قرمز صریح ایران مبنی بر محدودیت گفت‌وگوها به موضوع امنیت عراق همراه بود. با این حال، این مذاکرات به دلیل رفتار متناقض آمریکا که از یک‌سو پای میز مذاکره می‌نشست و از سوی دیگر به کنسولگری ایران در اربیل یورش می‌برد و نیز پافشاری واشینگتن بر تأمین یک‌جانبه اهداف خود، بدون دستاورد ملموسی به بن‌بست رسید. این دوران مصادف با تشدید تحریم‌ها و تصویب [[قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران]] بود.<ref>[https://ensafnews.com/192349/تاریخ-مذاکرات-ایران-و-آمریکا-از-خاتمی-ت/ «تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا: از خاتمی تا کنون؟»، وب‌سایت انصاف نیوز]؛[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/707390-مذاکرات-ایران-آمریکا-بوش-پدر «مروری بر مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا پس از انقلاب؛ ماجرای تماس تلفنی بوش پدر با آیت‌الله هاشمی چه بود؟»، اعتماد آنلاین.]</ref>

پس از شروع ریاست جمهوری ترامپ و اظهارات رسمی او درباره مذاکره جامع با ایران، علیرغم مخالفت‌هایی که در ابتدای دولت مسعود پزشکیان برای مذاکره مجدد وجود داشت اما مقامات ایران در پی نامه ترامپ و عقب‌نشینی ظاهری آمریکا از موضوعات موشکی و منطقه‌ای، مذاکرات غیرمستقیمی را در عمان صرفاً بر محور موضوع هسته‌ای آغاز کرد. به‌گفته مقامات ایرانی، هدف ایران خنثی‌سازی فریب افکار عمومی و کنترل رژیم صهیونیستی بود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2049122/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%AF «چرا ایران وارد مذاکرات شد؟»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref> با میانجی‌گری عمان پنج دور مذاکره، سه دور در [[مسقط]]، دو دور در رم، برگزار شد. هیئت‌های ایران به ریاست [[سید عباس عراقچی]] و آمریکا به سرپرستی ویتکاف با وساطت بدر البوسعیدی پیام‌ها را تبادل کردند. محور گفتگوها بازگشت به تعهدات هسته‌ای و رفع تحریم‌ها بود، اما با حملهٔ رژیم صهیونیستی به [[تأسیسات هسته‌ای ایران]] در [[خرداد]] 1404ش، شروع [[جنگ دوازه روزه اسرائیل با ایران]] و [[حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران]]، مذاکرات متوقف شد.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1050861/وزیر-خارجه-عمان-مذاکرات-ایران-و-آمریکا-دوستانه-بود-از-همکاری-شان-برای-رسیدن-به-صلح-سپاسگزارم «وزیر خارجه عمان: مذاکرات ایران و آمریکا «دوستانه» بود / از همکاری شان برای رسیدن به صلح سپاسگزارم»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref><ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/768266-مذاکرات-ایران-آمریکا-در-مسقط-فعلا-به-پایان-رسید-عراقچی-برای-ادامه-گفتگوها-اتفاق-نظر-وجود-دارد-اما-پیام-حضور-فرمانده-سنتکام-در-مذاکرات-چه-بود «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط فعلاً به پایان رسید | عراقچی: برای ادامه گفتگوها اتفاق نظر وجود دارد اما… | پیام حضور فرمانده سنتکام در مذاکرات چه بود؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> غربی بعدها فاش کردند این مذاکرات فریب دیپلماتیک و پوششی برای آمادگی اسرائیل جهت حمله به ایران و ترور فرماندهان و دانشمندان هسته‌ای بوده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1311608/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%B4%D8%AF «ایران از مذاکرات با آمریکا خارج شد؟»، خبرگزاری تابناک.]</ref>

بهمن 1404ش با درخواست‌های همراه با تهدید ترامپ و وساطت کشورهای منطقه، دور دیگری از مذاکرات شروع شد. مقامات ایرانی بازگشت به میز را مشروط به احترام متقابل و کنار گذاشتن زیاده‌خواهی و محدود به مسائل هسته‌ای دانستند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404111005381/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87 «عراقچی: برای مذاکرات عادلانه و منصفانه آماده‌ایم؛ هرگز درباره مسائل دفاعی مذاکره نمی‌کنیم»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> مذاکرات در [[۱۷ بهمن]] ۱۴۰۴ش در مسقط<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1138666/پایان-مذاکرات-ایران-امریکا-در-عمان-عراقچی-شروع-خوبی-بود-تفاهم-برای-ادامه-مذاکرات-وزیر-خارجه-عمان-مذاکرات-جدی-بود «پایان مذاکرات ایران - آمریکا در عمان / عراقچی: شروع خوبی بود ؛ تفاهم برای ادامه مذاکرات / وزیر خارجه عمان: مذاکرات، جدی بود»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> و دور دوم در [[۲۸ بهمن]]<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2183412/پایان-دور-دوم-مذاکرات-هسته-ای-ایران-و-آمریکا-در-ژنو-هنوز-نتیجه «پایان دور دوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو / هنوز نتیجه ملموسی به دست نیامده است / آیا دور سوم به زودی برگزار خواهد شد؟»، خبر آنلاین]</ref> و دور سوم در [[۷ اسفند]] ۱۴۰۴ش در ژنو برگزار شد که در آن ایران بر [[حق غنی‌سازی هسته‌ای]] در ازای لغو تحریم‌ها تأکید کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86088460/مرحله-دوم-از-دور-سوم-مذاکرات-هسته-ای-در-ژنو-به-پایان-رسید «مرحله دوم از دور سوم مذاکرات هسته‌ای در ژنو به پایان رسید + فیلم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این مذاکرات نیز به دلیل حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در تاریخ [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، که منجر به ترور و شهادت برخی مقامات ایرانی همچون آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی شد، متوقف گشت.<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-سیاسی-3/1757175-پاسخ-ایران-به-متجاوزان-حمله-دشمن-به-نقاطی-از-کشور-اعلام-روز-عزای-عمومی-در-پی-شهادت-رهبر-انقلاب-تشکیل-شورای-رهبری-به-زودی «پاسخ ایران به متجاوزان و حمله دشمن به نقاطی از کشور/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی در پی شهادت رهبر انقلاب/ تشکیل شورای رهبری به زودی»، خبرگزاری کار ایران.]</ref> وزیر خارجه ایران این اقدام را بمباران میز مذاکره و خیانت ترامپ به دیپلماسی نامید که عملاً به معنای پایان قطعی گفتگوها بود.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/279492/%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF «ترامپ به دیپلماسی و مردم آمریکا خیانت کرد»، وب‌سایت نور نیوز.]</ref>

کارشناسان مسائل بین‌الملل بر این باورند که سابقهٔ مداخلات آمریکا در ایران به [[دوره قاجار|دورۀ قاجار]] و سپس کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش بازمی‌گردد،<ref>[https://nahad.tums.ac.ir/news/کودتای-۲۸-مرداد؛-درسی-تاریخی-برای-امروز-ایران «کودتای ۲۸ مرداد؛ درسی تاریخی برای امروز ایران»، وب‌سایت دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری.]</ref> اما نقطهٔ عطف این منازعه، پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش است. به‌اعتقاد پژوهشگران، آمریکا پیش از انقلاب نیز با تحمیل قراردادهایی مانند [[کاپیتولاسیون]]، خوی سلطه‌جویانهٔ خود را آشکار ساخته بود. از نگاه آنان، انقلاب اسلامی ایران با شعار استقلال‌طلبی و استکبارستیزی، نظم مورد نظر آمریکا در منطقه خاورمیانه را به چالش کشید و این کشور را از جایگاه ژاندارم منطقه به عاملی مقاوم در برابر هژمونی آمریکا تبدیل کرد.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردی یا تاکتیکی»، 1386ش، ص61-79.</ref>

از دیدگاه تحلیلگران، تضاد ارزشی میان دو کشور عمیق‌ترین لایه منازعه را تشکیل می‌دهد. بر اساس این دیدگاه، آمریکا به‌عنوان نماد نظام [[لیبرال-دموکراسی]] غربی و جمهوری اسلامی به‌عنوان الگوی [[حکومت اسلامی]] مبتنی بر [[ولایت فقیه]]، دو پارادایم متضاد از ادارۀ جامعه و جهان‌بینی را نمایندگی می‌کنند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=61729 «منازعه تمدنی ما و آمریکا»، وب‌سایت دیگران.]</ref> پژوهشگران معتقدند که رهبران انقلاب اسلامی با الهام از آیات قرآن مبنی بر عدم رضایت [[یهود]] و [[نصارا]] از مسلمانان مگر با تبعیت از آیین آنان،<ref>سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۰.</ref> ماهیت این دشمنی را ریشه‌ای و هستی‌شناختی توصیف کرده‌اند. از این منظر، دشمنی آمریکا تا زمانی که آمریکا از روش استکبار و استعماری خود یا جمهوری اسلامی از هویت اسلامی و اصول انقلابی خود دست نکشد، پایدار خواهد ماند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1344007/چرا-دشمنی-آمریکا-با-جمهوری-اسلامی-ریشه-ای-و-اصولی-است «چرا دشمنی آمریکا با جمهوری اسلامی، ریشه‌ای و اصولی است؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

به اعتقاد صاحب‌نظران، موقعیت ژئوپلیتیک ایران در منطقهٔ حساس [[خلیج فارس]] و [[خاورمیانه]]، همراه با منابع عظیم انرژی، آن را به کشوری راهبردی تبدیل کرده است.<ref>عباسی سمنانی، «موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مناسبات قدرت منطقه‌ای و جهان»، 1392ش، ص96.</ref> از نگاه آنان، آمریکا به‌عنوان قدرتی با راهبردهای بلندمدت در منطقه، همواره به دنبال مهار ایران و جلوگیری از شکل‌گیری قدرت منطقه‌ای مستقل بوده است. پژوهشگران فهرست بلندی از اقدامات خصمانهٔ آمریکا از جمله تحریک [[صدام حسین]] به [[جنگ عراق با ایران]]، سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران توسط ناو آمریکایی وینسنس در [[12 تیرماه]] ۱۳۶۷ش که به کشته‌شدن ۲۹۰ سرنشین انجامید و ترور قاسم سلیمانی توسط نیروهای آمریکایی در [[13 دی‌ماه]] ۱۳۹۸ش را شواهدی بر عمق این دشمنی می‌دانند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/5610904/بازخوانی-جنایت‌های-آمریکا-علیه-ملت-ایران-از-کودتای-۲۸-مرداد-تا-جنگ-تحمیلی-۱۲-روزه «بازخوانی جنایت‌های آمریکا علیه ملت ایران؛ از کودتای ۲۸ مرداد تا جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1494ش.]</ref> به‌باور آنها، آنچه آمریکا را در تقابل با ایران مصمم می‌سازد، نه تنها برنامه هسته‌ای یا مسائل منطقه‌ای، بلکه ماهیت مستقل و الهام‌بخش انقلاب اسلامی برای سایر ملت‌های منطقه است.<ref>حبیبی، «ایران و آمریکا؛ تقابل راهبردی یا تاکتیکی»، 1386ش، ص61-79.</ref>

* '''استقرار ساختارهای مالی و نظامی وابسته:''' بر اساس اسناد مالی دورۀ قاجار و [[پهلوی اول]]، تحلیل‌گران معتقدند حضور مستشارانی چون آرتور میلسپو، فراتر از اصلاحات اداری، با هدف ادغام نظام مالی ایران در بلوک غرب انجام شد. مدارک تاریخی نشان می‌دهد این حضور با امتیازاتی نظیر معافیت‌های مالیاتی گسترده همراه بود که از دیدگاه ملی‌گرایان، زیربنای وابستگی اقتصادی ایران در قرن بیستم را بنا نهاد.<ref>[https://irdc.ir/files/fa/news/1397/2/19/8659_369.pdf «بدعهدی آمریکا»، 1395ش، ص11-12.]</ref>

* '''تفاوت در رویکرد و اهداف مذاکره:''' آمریکا به دنبال پیروزی تبلیغاتی و تحمیل ارادۀ خود است، در حالی که ایران خواهان توافقی عادلانه، متوازن و مبتنی بر احترام متقابل برای حفظ منافع ملی خود می‌باشد.

* «ایران از مذاکرات با آمریکا خارج شد؟»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1404ش.

* «ترامپ به دیپلماسی و مردم آمریکا خیانت کرد»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1404ش.

* «چرا ایران وارد مذاکرات شد؟»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1404ش.

* «عراقچی: برای مذاکرات عادلانه و منصفانه آماده‌ایم؛ هرگز درباره مسائل دفاعی مذاکره نمی‌کنیم»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1404ش.