تجزیه ایران

تجزیه ایران؛ پروژه‌ای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.

تجزیه ایران به‌عنوان پروژه‌ای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرت‌های خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از دوران قاجار و تحمیل قراردادهای نابرابر، تا دوره پهلوی و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران، و سپس طرح‌های آشکار و پنهان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلۀ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن، و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیه‌طلبانه به‌ویژه در دوران معاصر، نشان می‌دهد که چگونه این پروژه علی‌رغم تداوم و بازتولید در قالب‌های جدید، به‌واسطۀ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.

تاریخچۀ تجزیۀ ایران

ایران کنونی تنها بخش کوچکی از سرزمین پهناوری است که در تاریخ با نام ایران بزرگ شناخته می‌شد. در دورۀ قاجار، بر اثر بی‌کفایتی پادشاهان و دسیسه‌های بیگانه، حدود ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از خاک ایران، شامل مناطقی در قفقاز، ‏ورارود (ماوراءالنهر) ، افغانستان و بخش‌هایی از بلوچستان جدا شد. همچنین بر اساس قرارداد ۱۹۰۷، بریتانیا و روسیۀ تزاری ایران را به مناطق نفوذ خود تقسیم کردند. در دورۀ پهلوی نیز بخش‌هایی نظیر بحرین، کوه آرارات کوچک و دهکدۀ فیروزه از ایران جدا شدند. پس از جنگ جهانی دوم، جیمز برنز، وزیر خارجۀ وقت آمریکا، طرحی برای تجزیۀ ایران به هفت کشور بر پایۀ قومیت‌ها ارائه داد که با آغاز جنگ سرد ناکام ماند.

جدول ۱: معاهدات مرزی و تجزیه سرزمینی ایران

نام معاهده	تاریخ انعقاد	طرفین درگیر	موضوع و پیامد سرزمینی
صلح زهاب	۱۶۳۹ م. / ۱۰۴۹ ق.	ایران و عثمانی	تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت بغداد و بصره به امپراتوری عثمانی.
ارزروم اول	۱۸۲۱ م. / ۱۲۳۷ ق.	ایران و عثمانی	بازگشت به مرزهای سابق و تثبیت وضعیت سرزمینی پیشین بین دو کشور.
عهدنامه گلستان	۱۸۱۳ م. / ۱۲۲۸ ق.	ایران و روسیه	واگذاری بخش‌های وسیعی از قفقاز (شامل داغستان، گرجستان و مناطقی از جمهوری آذربایجان کنونی) به امپراتوری روسیه.
عهدنامه ترکمانچای	۱۸۲۸ م. / ۱۲۴۳ ق.	ایران و روسیه	واگذاری خانات ایروان و نخجوان به روسیه و تعیین رود ارس به عنوان مرز دائمی در شمال غرب.
ارزروم دوم	۱۸۴۷ م. / ۱۲۶۳ ق.	ایران و عثمانی	چشم‌پوشی ایران از سلیمانیه و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در اروندرود.
معاهده پاریس	۱۸۵۷ م. / ۱۲۷۳ ق.	ایران و بریتانیا	جدایی هرات و بخش‌هایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی بریتانیا به جنوب ایران.
پیمان آخال	۱۸۸۱ م. / ۱۲۹۹ ق.	ایران و روسیه	جدایی ترکمنستان و بخش‌های پهناوری از ماوراءالنهر (ورارود) از فلات ایران.
پروتکل اسلامبول	۱۹۱۳ م. / ۱۳۳۱ ق.	ایران، عثمانی، روس، انگلیس	تعیین مرزهای غربی با میانجی‌گری روس و انگلیس؛ واگذاری حاکمیت بخش‌هایی از اروندرود به عثمانی.
عهدنامه مرزی ۱۹۳۷	۱۹۳۷ م. / ۱۳۱۶ ش.	ایران و عراق	تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ در مناطق محدود و واگذاری حاکمیت بخش عمده رود به عراق.
قرارداد الجزایر	۱۹۷۵ م. / ۱۳۵۴ ش.	ایران و عراق	تثبیت مرز زمینی و تعیین خط تالوگ (عمیق‌ترین نقطه رودخانه) به عنوان مرز آبی اروندرود.

جدول ۲: مساحت سرزمین‌های جداشده از فلات ایران در قرون اخیر

حوزه جغرافیایی	مناطق و نواحی جداشده	مساحت از دست‌رفته (کیلومتر مربع)	عامل جدایی / معاهده مربوطه
حوزه قفقاز	آران، شروان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و اینگوش	۲۶۳,۷۰۰	معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه
حوزه ورارود (ماوراءالنهر)	ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، بخش‌هایی از قزاقستان و قرقیزستان	۱,۲۲۶,۵۰۰	پیمان آخال با امپراتوری روسیه
حوزه ایران شرقی	هرات، افغانستان و بخش‌هایی از مکران و بلوچستان	۹۷۵,۲۲۵	معاهده پاریس و مداخلات امپراتوری بریتانیا
حوزه جنوب خلیج فارس	امارات، بحرین، قطر و عمان	۴۰۵,۲۸۷	مداخلات و سیاست‌های منطقه‌ای بریتانیا
مجموع تخمینی	کل سرزمین‌های جداشده	حدود ۳,۵۰۰,۰۰۰

عوامل تجزیه ایران

ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملی‌شدن نقشه‌های تجزیه‌طلبانۀ قدرت‌های جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران به‌یغما رفته است. ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانه‌ای، از دیگر عوامل زمینه‌ساز تجزیه به‌شمار می‌روند. افزون بر این، تحریم‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسوده‌کردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

موانع تجزیه ایران

انسجام ملی و بافت درهم‌تنیدۀ جامعۀ ایرانی از مهم‌ترین موانع در برابر طرح‌های تجزیه‌طلبانه به‌شمار می‌آیند. اقوام گوناگون ایرانی طی قرن‌ها در کنار یکدیگر زیسته و از طریق پیوندهای فرهنگی و ازدواج‌های بین‌قومی، جامعه‌ای یکپارچه ساخته‌اند که تفکیک آن ناممکن است. افزون بر این پیوندهای عمیق معنوی و مذهبی، به‌ویژه محبت به اهل‌بیت، روحی واحد را در کالبد ملت ایران دمیده است. حضور علمای آگاه و اقتدار حکومت مرکزی نیز در طول تاریخ به‌عنوان سدی در برابر نفوذ بیگانگان و حفظ تمامیت ارضی عمل کرده است.

اقدامات تجزیه‌طلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موضوع تجزیه‌طلبی به‌عنوان یکی از محورهای فشار و بی‌ثبات‌سازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروه‌های مسلح داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله کردستان، خوزستان، ترکمن‌صحرا و بلوچستان، گروه‌ها و جریان‌هایی با گرایش‌های قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهره‌برداری قدرت‌های خارجی برخوردار بودند. در خوزستان، ایجاد سازمان خلق عرب بخش‌هایی از این توطئه بود. این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیری‌های مسلحانه، تصرف پادگان‌ها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکل‌گیری گروه‌های سازمان‌یافته، از جلوه‌های این دوره به‌شمار می‌آید. با این حال، این جریان‌ها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی، و نیز عدم همراهی گسترده بدنه اجتماعی اقوام ایرانی، به اهداف تجزیه‌طلبانه خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد. تهاجم صدام به ایران نیز ادامۀ همین پروژۀ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت، اما با مقاومت همه‌جانبۀ ملت ناکام ماند.

نقشه‌های دشمنان در سال‌های اخیر

در سال‌های اخیر، اندیشکده‌های آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیۀ ایران را با شدت بیشتری پیگیری می‌کنند. دشمنان تلاش کردند در جریان اغتشاشات، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبهه‌ای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.

همزمان با جنگ میان ایران و محور آمریکا و اسرائیل در اسفند ماه ۱۴۰۴ش، شاهد فعال شدن مجدد گروه‌های تجزیه‌طلب در مناطق مرزی ایران هستیم. این گروه‌ها که گفته می‌شود از حمایت سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به‌ویژه موساد، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلاف‌هایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران اعلام کرده‌اند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرت‌های منطقه‌ای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر می‌شود.

گروهک‌های تجزیه‌طلب کرد، بلوچ و سایرین، با بهره‌گیری از حمایت‌های خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرت‌های خارجی است. با وجود تلاش برای نمایش اتحاد، سابقه خشونت و جنایت این گروه‌ها، از جمله کشتار مردم بی‌گناه در سال‌های گذشته و حمایت علنی آن‌ها از حملات اسرائیل، نشان می‌دهد که اقدامات آن‌ها در راستای منافع ملی ایران نیست، بلکه تکرار الگوی شکست‌خورده‌ای است که با هوشیاری نیروهای امنیتی و اطلاعاتی کشور و ضربات موشکی به مقرهایشان در خارج مرزها، ناکام خواهد ماند.

منابع

• «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
• «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• رنجبر درخشیلر، جواد، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
• صلاح، مهدی، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۳ش.
• میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۸۸ش.
• نقدی‌پور، محمود، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش.
• هوشنگی، حمید، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
• ولایتی، علی‌اکبر، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۱ش.
• یوسفی، فائزه‌سادات، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.