امید اجتماعی

امید اجتماعی؛ باور و احساس جمعی افراد جامعه نسبت به امکان دستیابی به آینده‌ای بهتر.

امید اجتماعی یکی از نیازهای اساسی، نشانه‌های پویایی و از شاخص‌های مهم توسعه جوامع به شمار می‌رود. این پدیده فراتر از یک ویژگی صرفاً فردی، به‌عنوان یک جریان فکری و نیروی محرک عمل کرده و افراد یک جامعه را برای غلبه بر چالش‌ها و ساختن آینده‌ای بهتر به یکدیگر پیوند می‌دهد. برخورداری از امید در سطح جمعی، باعث افزایش همبستگی، انسجام و تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌ها شده و انگیزه حرکت و نشاط را فراهم می‌سازد، در حالی که فقدان آن جامعه را به سمت انزوا، ایستایی و از هم گسیختگی سوق می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

ریشه لغوی مفهوم امید، طبق برخی دیدگاه‌ها، به واژه یونانی “Keu” به معنای انحنا بازمی‌گردد. این دیدگاه، امید را با انتظار انسان برای نقطه عطف یا تغییر در وضعیت موجود مرتبط می‌داند. اسنایدر، امید را ظرفیت یافتن مسیرها به سوی اهداف و داشتن انگیزه برای پیمودن آن‌ها تعریف می‌کند.

امید اجتماعی، احساسی جمعی و ارزیابی مقایسه‌ای از آینده است که بر پایه تجارب گذشته و پنداشت‌های مشترک افراد از شرایط حال بنا می‌شود. این نوع امید، به معنای باور جمعی به قابلیت‌ها و انتظارات مثبت در جامعه است که افراد را به سوی تغییرات مثبت و افزایش همبستگی اجتماعی سوق می‌دهد. امید اجتماعی، با بهبود شرایط و اعتماد به نهادهای اجتماعی برای حل مسائل کلان، به عنوان نیروی محرکه پیشرفت و تاب‌آوری جامعه عمل می‌کند.

تفاوت امید فردی و امید اجتماعی

• امید فردی: عمدتاً تحت تأثیر عوامل شخصی مانند ژنتیک، وضعیت خانوادگی، جنسیت، تحصیلات و سن شکل می‌گیرد. این نوع امید به باورها، انتظارات و اهداف شخصی هر فرد مرتبط است.
• امید اجتماعی: نوعی احساس جمعی است که محصول شناخت و درک متقابل افراد جامعه از شرایط پیرامون خود می‌باشد. این امید در یک ساختار فرهنگی، شناختی و تاریخی شکل می‌گیرد و به باور مشترک اکثریت افراد جامعه درباره امکان دستیابی به اهداف جمعی و بهبود شرایط کلی جامعه مربوط می‌شود.

رویکردهای جامعه‌شناختی به امید

امید اجتماعی، مفهومی پیچیده و چندبعدی است که در جامعه‌شناسی، نه فقط به عنوان یک احساس شخصی، بلکه به عنوان پدیده‌ای اجتماعی که از روابط و ساختارهای جامعه نشأت می‌گیرد، مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای درک بهتر این مفهوم، لازم است رویکردهای نظری متفاوتی که به عوامل شکل‌دهنده و پویایی امید اجتماعی می‌پردازند، مرور شوند. جدول زیر، این رویکردها و اجزای مهم آن‌ها را به اختصار شرح می‌دهد.

رویکردهای جامعه‌شناختی به امید اجتماعی

رویکرد نظری	جامعه‌شناسان کلیدی	مفاهیم و عوامل کلیدی	ارتباط با امید اجتماعی
رضایت از زندگی	ویلیام گراهام سامنر	رضایت از زندگی، شادی	رضایت بیشتر ← امید به زندگی بالاتر ← امید اجتماعی بیشتر
امنیت اجتماعی	تالکوت پارسونز، آنتونی گیدنز	نظم اجتماعی، انسجام، ترس، بی‌اعتمادی، امنیت هستی‌شناختی (تداوم و نظم رویدادها)	کاهش امنیت ← افزایش ترس و بی‌اعتمادی ← کاهش امید اجتماعی امنیت هستی‌شناختی ← بسترساز امید به آینده
اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی	رابرت دی پاتنام، رونالد اینگلهارت، فرانسیس فوکویاما، جیمز اس کلمن	اعتماد، مشارکت، همکاری، سرمایه اجتماعی	اعتماد ← تسهیل دستیابی به اهداف (که اساس امید است) ← ارتقای امید اجتماعی
احساس بی‌قدرتی و بیگانگی	ماکس وبر، جورج زیمل، ملوین سیمن	احساس عدم کنترل بر رخدادها، نظام‌های سیاسی-اقتصادی، بیگانگی اجتماعی	احساس بی‌قدرتی و بیگانگی ← ناامیدی فردی و اجتماعی ← کاهش امید اجتماعی

عوامل مؤثر بر امید اجتماعی

عوامل مؤثر بر امید اجتماعی در پنج دسته‌ی اصلی معرفی شده است:  

1. عوامل اجتماعی: شامل سرمایه اجتماعی و میزان نابرابری‌هاست. روابط بین‌فردی قوی، اعتماد متقابل و همبستگی اجتماعی موجب افزایش امید می‌شود، در حالی که نابرابری اقتصادی و اجتماعی با کاهش اعتماد عمومی و احساس ناامیدی همراه است.  
2. عوامل اقتصادی: وضعیت شغلی، سطح درآمد و ثبات اقتصادی از مؤلفه‌های مهم‌اند. اشتغال پایدار و درآمد مناسب حس امنیت و امید به آینده را تقویت می‌کند، در حالی که بیکاری و فقر به ناامیدی منجر می‌شود.  
3. عوامل فرهنگی: ارزش‌های فرهنگی، همکاری، مشارکت اجتماعی و فرهنگ مثبت‌اندیشی نقش کلیدی دارند. جوامعی با فرهنگ همبستگی و احترام متقابل معمولاً از سطح بالاتری از امید اجتماعی برخوردارند.  
4. عوامل فردی: سن، جنسیت و تجارب شخصی می‌توانند بر میزان امید تأثیر بگذارند. جوانان به دلیل آرمان‌گرایی و انرژی بیشتر، امید بالاتری دارند و زنان نیز به دلیل نقش‌های اجتماعی و خانوادگی، اغلب نسبت به تغییرات مثبت باورمندترند.
5. عوامل شناختی: عوامل شناختی به نحوه درک و تفسیر افراد از وضعیت حال و آینده جامعه مربوط است. امید اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که افراد بر اساس شناخت مشترک از شرایط اجتماعی، بتوانند اهدافی برای آینده تصور کنند و راهبردهایی برای دستیابی به آن‌ها در ذهن خود ترسیم نمایند. در صورتی که این راهبردها معقول و دست‌یافتنی ادراک شوند، انگیزه جمعی برای حرکت به سوی اهداف تقویت می‌شود.

پیامدهای کاهش امید اجتماعی

کاهش امید اجتماعی پیامدهای متعددی در سطح جامعه به همراه دارد. از مهم‌ترین نشانه‌ها و پیامدهای آن می‌توان به افزایش افسردگی در جامعه، گسترش بیکاری ساختاری و گسترده، کاهش اطمینان افراد به موفقیت راهبردهای اخلاقی و قانونی برای رسیدن به اهداف، افزایش میل به مهاجرت، بالا بودن میزان نارضایتی شغلی و همچنین شکل‌گیری بیگانگی نقش در میان افراد جامعه اشاره کرد. این عوامل نشان‌دهنده تضعیف انگیزه و کاهش احساس امکان دستیابی به اهداف در سطح اجتماعی هستند.

پیامدهای افزایش امید اجتماعی

در مقابل، افزایش امید اجتماعی موجب تقویت شناخت و نگرش مشترک در میان افراد جامعه می‌شود و به آن‌ها کمک می‌کند تا اهداف مشخصی را در ذهن خود تعریف کنند. در چنین شرایطی افراد قادر خواهند بود برای رسیدن به اهداف خود راهبردهایی تعیین کنند که به صورت معقول آن‌ها را به مقصد هدایت کند. شکل‌گیری این راهبردها سبب افزایش انگیزه در افراد شده و آن‌ها را به سمت تلاش برای تحقق اهداف فردی و اجتماعی سوق می‌دهد.

جریان امید اجتماعی در ایران

امید اجتماعی در ایران به دلیل واقعیت‌های عینی و شرایط پرفرازونشیب کنونی جامعه به یک «پروبلماتیک» و دغدغه اساسی تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که پیمایش‌ها نشان می‌دهد میانگین امید اجتماعی در بین ایرانیان برای ۱۰ سال آینده، منفی و رو به کاهش ارزیابی شده است. بر اساس پژوهش‌های انجام شده عوامل کاهش امید اجتماعی ریشه در مسائلی نظیر غلبه امر سیاسی بر امر اجتماعی، رواج «پیشگویی‌های ناکام» و امیدهای بی‌پاسخ از سوی نیروهای سیاسی، کم‌کاری نخبگان علمی/فکری، نهادهای مدنی و نخبگان دولتی، و همچنین فقدان «شرایط شناسایی» (عدم به رسمیت شناختن سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی گروه‌هایی مانند زنان، سمن‌ها و فعالان محیط زیست) دارد.

در نقطه مقابل، عوامل افزایش امید اجتماعی شامل تبدیل امیدهای فردی به یک امر مشترک از طریق مشارکت و گفت‌وگوی آزاد و دموکراتیک، تقویت «تخیل اجتماعی» و «ظرفیت آرزومندی» برای تصور آینده‌ه‌ای مطلوب، فاصله گرفتن از امیدهای محال و ایدئولوژیک به نفع «بهبودباوری فعال» (حل تدریجی مشکلات با گام‌های کوچک و دولت فروتن)، و تقویت نهادهای سیاسیِ پاسخگو است. برای تحقق این امیدورزی اجتماعی، وجود عاملیت و تعهد گروهی ضروری است؛ همان‌طور که اریکا چنووث در بررسی بیش از ۳۲۰ جنبش مردمی (که حداقل ۱۰۰۰ مشارکت‌کننده داشته‌اند) در بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۲۰۰۶ میلادی در قالب «قانون ۳/۵ درصد» نشان داده است، اگر تنها ۳/۵ درصد از جمعیت یک جامعه به‌صورت فعالانه متعهد به تغییر باشند، آن تغییر به سوی آینده‌ای بهتر پرهیزناپذیر خواهد بود.

منابع

• «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «امید و نشاط اجتماعی»، وب‌سایت فرهنگ‌شناسی. تاریخ بازدید ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• حجت‌پناه، حسین، «پدیده‌شناسی امید اجتماعی»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
• عظیمی، علیرضا و دیگران، «تبیین عوامل تأثبرگذار بر امید اجتماعی در بین شهروندان تهرانی»، دوفصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، شماره ۲۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.