سید محمد مجاهد: تفاوت میان نسخه‌ها

سید محمد مجاهد از سادات طباطبایی است و نسب او به ابراهیم طباطبا، فرزند اسماعیل دیباج، فرزند ابراهیم غمر، فرزند حسن مثنی، فرزند امام حسن مجتبی بازمی‌گردد.<ref>نقیب‌زاده، هدیه لآل عبا فی نسب آل طباطبا، ۱۳۳۱ق، ص17.</ref>

در دوره زعامت سید محمد طباطبایی مجاهد، مرحله دوم جنگ‌های ایران و روسیه آغاز شد و روحانیت به رهبری او نقش فعالی در بسیج نیروها ایفا کرد. دوره سلطنت فتحعلی شاه، که بخشی از آن هم‌زمان با زندگی سید محمد مجاهد بود، یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ ایران و جهان به شمار می‌رود. در این دوره ایران نیز به‌سبب موقعیت راهبردی، در کانون توجه و رقابت این قدرت‌های بزرگ قرار داشت.<ref>نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، 1391ش، ج۱، ص۷۷. </ref> پس از شکست ایران در جنگ‌های اول با روسیه (۱۲۲۸ق)، عهدنامه گلستان امضا شد و بخش‌هایی از خاک ایران به روسیه واگذار شد و ادعای ایران بر برخی مناطق کنار گذاشته شد.<ref>هوشنگ، تاریخ روابط خارجی ایران، 1386ش، ص۲۲۳.</ref>

پس از عهدنامه گلستان، به‌دلیل نامشخص بودن مرزها، اختلافات میان ایران و روسیه دوباره شدت گرفت و تلاش‌های عباس میرزا برای حل آن بی‌نتیجه ماند. روس‌ها نیز در جریان جنگ ایران و عثمانی بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال کردند و کوشش‌های فتحعلی شاه برای بازپس‌گیری مسالمت‌آمیز این مناطق با مخالفت روسیه روبه‌رو شد. در سال ۱۲۴۱ق، روس‌ها نسبت به مردم مناطق اشغالی ستم کردند؛ محصولات کشاورزی آنان را ضبط کردند، کودکان را به مدارس مسیحی فرستادند و به مساجد اهانت کردند. این اخبار به تهران رسید و اهالی مناطق اشغالی با ارسال نامه‌ای از سید محمد مجاهد درخواست یاری کردند.<ref>شفیع بروجردی، الروضه البهیه فی الاجازه الشفیعیه، 1392ش.</ref> عباس میرزا نیز سید مجاهد را از وضعیت آگاه ساخت و از او کمک خواست تا همانند دوره اول جنگ، با جلب حمایت مرجعیت شیعه، شاه را به مقابله با تجاوزات روس‌ها وادار کند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، سلاطین قاجاریه، 1353ش، ج۱، ص۳۵۷.</ref>

پس از صدور فتوای جهاد، سید مجاهد به همراه جمعی از علما و طلاب به ایران مهاجرت کرد و به تهران رفت و علما را به پایتخت دعوت کرد تا در جنگ با روسیه متحد شوند. سپس سید مجاهد و عده‌ای از علمای برجسته، از جمله محمد جعفر استرآبادی، ملا محمد تقی برغانی، میرزا عبدالوهاب قزوینی و دیگران، به تبریز مهاجرت کردند تا با تحریک مردم آذربایجان، حمایت و همگرایی علما را نشان دهند و مردم را به فداکاری در راه دفاع از کشور ترغیب کنند.<ref>رضا قلیخان، روضه الصفا، 1385ش، ج۸، ص۶۴۲.</ref> حضور مستقیم او در جبهه، دلیل اصلی شهرتش به «مجاهد» بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref>

این اقدام باعث شد نیروهای مردمی در کنار سپاه ایران به میدان آیند و روحیه‌ای تازه در جبهه‌ها ایجاد شود؛ بسیاری از گزارش‌ها، موفقیت‌های ابتدایی ایران در مقابله با روسیه را ناشی از همین انگیزش دینی و حضور فعال علما، به‌ویژه سید مجاهد، می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، نشریه حوزه، 1380ش.]</ref>

با آغاز نبرد، سپاه ایران با حمایت علما و فرماندهی عباس میرزا موفق شد بسیاری از مناطق اشغالی را بازپس گیرد و مردم برخی شهرها نیز به آن‌ها پیوستند. با این حال، به‌دلیل فرمان ناگهانی عباس میرزا مبنی بر عقب‌ کشاندن شاهزادگان از خط مقدم، فرار برخی فرماندهان و اختلافات داخلی، انسجام سپاه از بین رفت و مناطق آزادشده یکی پس از دیگری سقوط کرد.<ref>جمال‌زاده، تاریخ روابط روس و ایران، 1404ش، ص۲۵۱. </ref>

در ادامه جنگ، میان دربار قاجار، به‌ویژه عباس میرزا، و سید مجاهد اختلافاتی ایجاد شد. این اختلافات مربوط به نحوه مدیریت جنگ و برخی تصمیمات نظامی، از جمله قلعه شوشی بود. سید محمد مجاهد عملکرد فرماندهان را ناشی از سهل‌انگاری یا ملاحظات سیاسی می‌دانست، در حالی که درباریان نفوذ او در میان مردم را تهدیدی برای موقعیت خود ارزیابی می‌کردند و با تبلیغات منفی او را عامل ناکامی‌ها معرفی نمودند. همچنین برخی عناصر آشوبگر به تحریک دربار، شرایطی ایجاد کردند که سید محمد مجاهد در معرض بی‌احترامی و فشار قرار گرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، 1380ش.]</ref>

در نهایت، فتحعلی شاه قاجار که از ابتدا تمایل چندانی به ادامه جنگ نداشت، به تهران بازگشت و عباس میرزا را در برابر روس‌ها تنها گذاشت.<ref>جمال‌زاده، تاریخ روابط روس و ایران، 1404ش، ص۲۵۱. </ref> در این زمان، انگلیس که منافعش در خطر بود، وارد میانجی‌گری شد و در نتیجه، عهدنامه ترکمانچای امضا شد که طی آن دولت ایران امتیازات گسترده‌ای به حکومت تزاری روسیه واگذار کرد.<ref>نجفی و حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، ۱۳۸۸، ص۱۰4 – ۱۰3.</ref>