سید محمد مجاهد: تفاوت میان نسخه‌ها

در دوره زعامت سید محمد طباطبایی مجاهد، مرحله دوم [[جنگ‌های ایران و روسیه]] آغاز شد و روحانیت به رهبری او نقش فعالی در بسیج نیروها ایفا کرد. دوره سلطنت [[فتحعلی‌شاه]]، که بخشی از آن هم‌زمان با زندگی سید محمد مجاهد بود، یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ ایران و جهان به شمار می‌رود. در این دوره ایران نیز به‌سبب موقعیت راهبردی، در کانون توجه و رقابت این قدرت‌های بزرگ قرار داشت.<ref>نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۷۷. </ref> پس از شکست ایران در جنگ‌های اول با روسیه (۱۲۲۸ق)، [[عهدنامه گلستان]] امضا شد و بخش‌هایی از خاک ایران به روسیه واگذار شد و ادعای ایران بر برخی مناطق کنار گذاشته شد.<ref>هوشنگ، تاریخ روابط خارجی ایران، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۳.</ref>

پس از عهدنامه گلستان، به‌دلیل نامشخص بودن مرزها، اختلافات میان ایران و روسیه دوباره شدت گرفت و تلاش‌های [[عباس میرزا]] برای حل آن بی‌نتیجه ماند. روس‌ها نیز در جریان جنگ ایران و عثمانی بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال کردند و کوشش‌های فتحعلی‌شاه برای بازپس‌گیری مسالمت‌آمیز این مناطق با مخالفت روسیه روبه‌رو شد. در سال ۱۲۴۱ق، روس‌ها نسبت به مردم مناطق اشغالی ستم کردند؛ محصولات کشاورزی آنان را ضبط کردند، کودکان را به مدارس مسیحی فرستادند و به مساجد اهانت کردند. این اخبار به تهران رسید و اهالی مناطق اشغالی با ارسال نامه‌ای از سید محمد مجاهد درخواست یاری کردند.<ref>شفیع بروجردی، الروضه البهیه فی الاجازه الشفیعیه، ۱۳۹۲ش.</ref> عباس میرزا نیز سید مجاهد را از وضعیت آگاه ساخت و از او کمک خواست تا همانند دوره اول جنگ، با جلب حمایت مرجعیت شیعه، شاه را به مقابله با تجاوزات روس‌ها وادار کند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، سلاطین قاجاریه، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۵۷.</ref>

در این شرایط، سید مجاهد دیگر علما را از اوضاع آگاه ساخت و همه در صدور [[فتوا]] برای جهاد علیه روسیه اتفاق نظر یافتند. سپس با نامه‌هایی به فتحعلی‌شاه خواستار مقابله با ظلم و تعدی روس‌ها شد و هشدار داد که در صورت بی‌عملی شاه، خود اقدام خواهد کرد.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref>

پس از صدور فتوای جهاد، سید مجاهد به همراه جمعی از علما و طلاب به ایران مهاجرت کرد و به تهران رفت و علما را به پایتخت دعوت کرد تا در جنگ با روسیه متحد شوند. سپس سید مجاهد و عده‌ای از علمای برجسته، از جمله [[محمدجعفر استرآبادی]]، [[محمدتقی برغانی]] و [[میرزا عبدالوهاب قزوینی]]، به تبریز مهاجرت کردند تا با تحریک مردم آذربایجان، حمایت و همگرایی علما را نشان دهند و مردم را به فداکاری در راه دفاع از کشور ترغیب کنند.<ref>رضا قلیخان، روضه الصفا، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۶۴۲.</ref> حضور مستقیم او در جبهه، دلیل اصلی شهرتش به «مجاهد» بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳.</ref> این اقدام باعث شد نیروهای مردمی در کنار سپاه ایران به میدان آیند و روحیه‌ای تازه در جبهه‌ها ایجاد شود؛ بسیاری از گزارش‌ها، موفقیت‌های ابتدایی ایران در مقابله با روسیه را ناشی از همین انگیزش دینی و حضور فعال علما، به‌ویژه سید مجاهد، می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، نشریه حوزه، ۱۳۸۰ش.]</ref>

در ادامه جنگ، میان دربار قاجار، به‌ویژه عباس میرزا و سید مجاهد اختلافاتی ایجاد شد. این اختلافات مربوط به نحوه مدیریت جنگ و برخی تصمیمات نظامی، از جمله [[قلعه شوشی]] بود. سید محمد مجاهد عملکرد فرماندهان را ناشی از سهل‌انگاری یا ملاحظات سیاسی می‌دانست، در حالی که درباریان نفوذ او در میان مردم را تهدیدی برای موقعیت خود ارزیابی می‌کردند و با تبلیغات منفی او را عامل ناکامی‌ها معرفی نمودند. همچنین برخی عناصر آشوبگر به تحریک دربار، شرایطی ایجاد کردند که سید محمد مجاهد در معرض بی‌احترامی و فشار قرار گرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/84072/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 ذاکری، «جنگ ایران و روس و نقش علما»، ۱۳۸۰ش.]</ref>

در نهایت، فتحعلی‌شاه قاجار که از ابتدا تمایل چندانی به ادامه جنگ نداشت، به تهران بازگشت و عباس میرزا را در برابر روس‌ها تنها گذاشت.<ref>جمال‌زاده، تاریخ روابط روس و ایران، ۱۴۰۴ش، ص۲۵۱. </ref> در این زمان، انگلیس که منافعش در خطر بود، وارد میانجی‌گری شد و در نتیجه، [[عهدنامه ترکمانچای]] امضا شد که طی آن دولت ایران امتیازات گسترده‌ای به حکومت تزاری روسیه واگذار کرد.<ref>نجفی و حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، ۱۳۸۸، ص۱۰۴ – ۱۰۳</ref>

سید محمد مجاهد که در طول جنگ دوم ایران و روسیه در تبریز مستقر بود، قبل از اتمام جنگ به‌دلیل ابتلا به بیماری سوءهاضمه ناچار به ترک تبریز شد و به قزوین سفر کرد. وی در مسیر، در قزوین با بی‌احترامی و آزار برخی افراد روبه‌رو شد و سرانجام در [[۱۳ جمادی‌الثانی]] ۱۲۴۲ق بر اثر همان بیماری درگذشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6383/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF «سید محمد مجاهد»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> طبق وصیت او، پیکرش به کربلا منتقل و در آنجا به خاک سپرده شد. محل دفن او در ناحیه بین‌الحرمین و در نزدیکی مدرسه‌ای منسوب به او قرار داشت. این مدرسه در سال ۱۴۰۰ق تخریب شد، اما مزار او با گنبدی کوچک همچنان باقی است.<ref>[https://www.mk.iq/karbala/sci/$4543 «آية‌الله السيد محمد المجاهد»، الموقع الإلكتروني مكتبة التراث الكربلائي.]</ref>