| خط ۵۹: | خط ۵۹: | ||
=== زمینههای خانوادگی === | === زمینههای خانوادگی === | ||
به گزارش منابع مختلف، خاندان سید علی خامنهای از دیرباز در حوزههای علمیه و عرصه مبارزات سیاسی–اجتماعی حضور داشتهاند؛ برای مثال جد اعلای وی، سید حسین خامنهای، از فقها و مدرسان حوزه نجف و از طرفداران مشروطه بود. عموی او، سید محمد خامنهای، شاگرد آخوند خراسانی و از رجال مشروطهخواه به شمار میرفت. پدر ایشان، سید جواد خامنهای نیز از مجتهدان و شاگردان نائینی و اصفهانی بود و سالها در مشهد به تدریس و امامت جماعت اشتغال داشت. وی پس از انقلاب اسلامی نیز با وجود موقعیت فرزندانش، زندگی زاهدانهای را ادامه داد. مادر خامنهای، بانو میردامادی، بانویی متشرع و همگام با فرزندان مبارز خود در جریان مبارزه با رژیم پهلوی بود. جد مادری او، سید هاشم نجفآبادی (میردامادی)، از شاگردان آخوند خراسانی و از ائمه جماعت مسجد گوهرشاد بود که بهدلیل اعتراض به کشتار مسجد گوهرشاد به سمنان تبعید شد | به گزارش منابع مختلف، خاندان سید علی خامنهای از دیرباز در حوزههای علمیه و عرصه مبارزات سیاسی–اجتماعی حضور داشتهاند؛ برای مثال جد اعلای وی، سید حسین خامنهای، از فقها و مدرسان حوزه نجف و از طرفداران مشروطه بود. عموی او، سید محمد خامنهای، شاگرد آخوند خراسانی و از رجال مشروطهخواه به شمار میرفت. پدر ایشان، سید جواد خامنهای نیز از مجتهدان و شاگردان نائینی و اصفهانی بود و سالها در مشهد به تدریس و امامت جماعت اشتغال داشت. وی پس از انقلاب اسلامی نیز با وجود موقعیت فرزندانش، زندگی زاهدانهای را ادامه داد. مادر خامنهای، بانو میردامادی، بانویی متشرع و همگام با فرزندان مبارز خود در جریان مبارزه با رژیم پهلوی بود. جد مادری او، سید هاشم نجفآبادی (میردامادی)، از شاگردان آخوند خراسانی و از ائمه جماعت مسجد گوهرشاد بود که بهدلیل اعتراض به کشتار مسجد گوهرشاد به سمنان تبعید شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/10533 ولایتی، «آیت الله سید علی خامنهای»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
=== فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام === | === فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام === | ||
* سیدعلی خامنهای در دورهای متولد شد که جهان اسلام در گیرودار تحولاتی عمیق بود و اندیشههای سیدجمالالدین اسدآبادی پس از چند دهه، شبکهای از جریانهای فکری و سیاسی را در سراسر سرزمینهای اسلامی پدید آورده بود. به نظر محققان این فضا، زمینهای را فراهم آورد که بخش مهمی از مبارزان نسل بعدی ایران، در معرض گفتمانی قرار گیرند که محورهای اصلی آن پیشتر در مصر، شبهقاره هند و دیگر مناطق جهان اسلام صورتبندی شده بود.<ref>[https://yousefieshkevari.com/2019/02/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88/ یوسفی اشکوری، «آموزههای سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وبسایت یوسفی اشکوری.]</ref> | * سیدعلی خامنهای در دورهای متولد شد که جهان اسلام در گیرودار تحولاتی عمیق بود و اندیشههای سیدجمالالدین اسدآبادی پس از چند دهه، شبکهای از جریانهای فکری و سیاسی را در سراسر سرزمینهای اسلامی پدید آورده بود. به نظر محققان این فضا، زمینهای را فراهم آورد که بخش مهمی از مبارزان نسل بعدی ایران، در معرض گفتمانی قرار گیرند که محورهای اصلی آن پیشتر در مصر، شبهقاره هند و دیگر مناطق جهان اسلام صورتبندی شده بود.<ref>[https://yousefieshkevari.com/2019/02/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88/ یوسفی اشکوری، «آموزههای سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وبسایت یوسفی اشکوری.]</ref> | ||
* مرور تاریخی جنبشهای اسلامی در مصر، شامات، شمال آفریقا، | * مرور تاریخی جنبشهای اسلامی در مصر، شامات، شمال آفریقا، شبهقارۀ هند و آسیای میانه نشان میدهد که این جریانها در شکلگیری خود از افکار و آموزههای سیدجمالالدین تأثیر پذیرفته بودند. به نظر پژوهشگران تأثیر او در دو مسیر متفاوت دنبال شد؛ مسیر نخست به جریان احیاگری و اصلاحطلبی دینی انجامید که شخصیتهایی مانند محمد عبده و محمد اقبال لاهوری در آن جای میگیرند. مسیر دوم به جریان سازمانیافتهای منتهی شد که حسنالبنا، بنیانگذار اخوانالمسلمین در مصر، نمایندۀ اصلی آن به شمار میرود.<ref>[https://yousefieshkevari.com/2019/02/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88/ یوسفی اشکوری، «آموزههای سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وبسایت یوسفی اشکوری.]</ref> | ||
* مضمون اصلی این اندیشهها در سه حوزه قابل شناسایی است | * مضمون اصلی این اندیشهها در سه حوزه قابل شناسایی است: نخست، رویارویی با سلطۀ سیاسی غرب که در آن دوره با عنوان استعمار شناخته میشد. دوم، بازگشت به قرآن و سنت بهعنوان چارچوب اصلی برای بازسازی جوامع اسلامی. سوم، تأکید بر وحدت میان مسلمانان بهعنوان راهبردی برای مقابله با عقبماندگی و سلطۀ خارجی. این سه محور بعدها در گفتمان مبارزاتی ایران نیز بازتولید شد.<ref>[https://yousefieshkevari.com/2019/02/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88/ یوسفی اشکوری، «آموزههای سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وبسایت یوسفی اشکوری.]</ref> | ||
* در ایران، حلقه اتصال میان این میراث فکری و نسل مبارزان بعدی، سیدمجتبی نواب صفوی بود | * در ایران، حلقه اتصال میان این میراث فکری و نسل مبارزان بعدی، سیدمجتبی نواب صفوی بود که در سفر به مصر با رهبران اخوانالمسلمین دیدار کرد و از افکار حسنالبنا تأثیر پذیرفت. خود سیدعلی خامنهای بعدها تأکید کرد که نخستین جرقههای انقلابیگری در او، توسط نواب صفوی ایجاد شده و نواب صفوی نیز به نوبه خود از اخوانالمسلمین تأثیر پذیرفته بود.<ref>[https://shouba.ir/%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1%d9%be%d8%b0%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8%db%8c%d9%88%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2/ حسینزاده، «درباره تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوانالمسلمین؛ فرآوردههای فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وبسایت شعوبا،.]</ref> | ||
* این ارتباط، زمینهای برای آشنایی نسل مبارزان ایران با جریانهای اسلامی خارج از مرزهای مذهبی و جغرافیایی فراهم کرد. نواب صفوی در بازگشت از مصر، در سوریه نیز با رهبران اخوان دیدار داشت و در آن دوره، بر ضرورت همکاری میان نیروهای شیعه و سنی تأکید کرد. | * این ارتباط، زمینهای برای آشنایی نسل مبارزان ایران با جریانهای اسلامی خارج از مرزهای مذهبی و جغرافیایی فراهم کرد. نواب صفوی در بازگشت از مصر، در سوریه نیز با رهبران اخوان دیدار داشت و در آن دوره، بر ضرورت همکاری میان نیروهای شیعه و سنی تأکید کرد. | ||
* در | * در دهۀ چهل شمسی، بهدلیل کمبود منابعی که بتواند نیازهای فکری جوانان مبارز را پاسخ دهد، ترجمۀ آثار متفکران اخوانی بهویژه سید قطب در میان حوزویان انقلابی آغاز شد. در ۱۳۳۸ش نخستین ترجمهها از آثار سیدقطب منتشر شد. در ۱۳۴۵ش کتابی از سیدقطب با عنوان «آینده در قلمرو اسلام» توسط سیدعلی خامنهای ترجمه شد. مترجم در مقدمۀ کتاب، با اشاره به اختلاف نظر در برخی موارد، بر توافق در اساس مطلب تأکید کرده بود.<ref>[https://shouba.ir/%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1%d9%be%d8%b0%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8%db%8c%d9%88%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2/ حسینزاده، «درباره تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوانالمسلمین؛ فرآوردههای فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وبسایت شعوبا،.]</ref> | ||
* سال ۱۳۴۵ش همچنین با اعدام سیدقطب در مصر همزمان بود. این رویداد در میان مبارزان ایرانی بازتاب یافت و | * سال ۱۳۴۵ش همچنین با اعدام سیدقطب در مصر همزمان بود. این رویداد در میان مبارزان ایرانی بازتاب یافت و نشاندهندۀ همذاتپنداری آنان با جریانهای اسلامی در دیگر کشورها بود. دو سال بعد، در ۱۳۴۸ش سیدعلی خامنهای ترجمۀ تفسیر سیدقطب را آغاز کرد و بخشی از آن را در زندان به انجام رساند. | ||
* تأثیرپذیری از جریان اخوانالمسلمین در ایران با رویکردی گزینشی و نقادانه همراه بود.<ref>[https://shouba.ir/%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1%d9%be%d8%b0%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8%db%8c%d9%88%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2/ حسینزاده، «درباره تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوانالمسلمین؛ فرآوردههای فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وبسایت شعوبا،.]</ref> سیدعلی خامنهای در | * تأثیرپذیری از جریان اخوانالمسلمین در ایران با رویکردی گزینشی و نقادانه همراه بود.<ref>[https://shouba.ir/%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1%d9%be%d8%b0%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8%db%8c%d9%88%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2/ حسینزاده، «درباره تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوانالمسلمین؛ فرآوردههای فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وبسایت شعوبا،.]</ref> سیدعلی خامنهای در مقدمۀ آثار ترجمهشده، به اختلافنظرهای خود با نویسندگان اشاره کرده است. همزمان، متفکران ایرانی مانند محمدحسین طباطبایی و مرتضی مطهری در حال تولید دستگاه فکری مستقلی بودند که بعدها سیدعلی خامنهای آن را از حیث عمق و قوت، برتر از اندیشههای متفکران اخوانی ارزیابی کرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2212 «بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنفرانس جهانی اهلبیت علیهم السلام،» وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.] </ref> | ||
=== فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران === | === فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران === | ||
سلطۀ سیاسی بیگانگان؛ از دیدگاه تحلیلگران، حکومت پهلوی بهدلیل سلطنت موروثی و ساختار دیکتاتوری امنیتی، وابستگی کامل به قدرتهای خارجی بهویژه آمریکا و انگلیس داشت و کشور در مجامع جهانی فاقد استقلال رأی و شخصیت بود. این سلطۀ خارجی، هرگونه تلاش برای حاکمیت ملی و مردمسالاری را بهطور نظامند سرکوب میکرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4259 «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> | |||
محرومیت اقتصادی و شکاف عمیق طبقاتی؛ بر اساس تحلیلهای موجود، اقتصاد کشور در آن دوره بهطور کامل وابسته و مصرفمحور بود و حتی نیازمندیهای پایهای از خارج وارد میشد. دهها هزار روستا از امکانات اولیه محروم بودند، ثروت ملی توسط حاکمان و بیگانگان غارت میشد و شکاف طبقاتی در | محرومیت اقتصادی و شکاف عمیق طبقاتی؛ بر اساس تحلیلهای موجود، اقتصاد کشور در آن دوره بهطور کامل وابسته و مصرفمحور بود و حتی نیازمندیهای پایهای از خارج وارد میشد. دهها هزار روستا از امکانات اولیه محروم بودند، ثروت ملی توسط حاکمان و بیگانگان غارت میشد و شکاف طبقاتی در بالاترین درجه خود قرار داشت.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4259 «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> | ||
عقبماندگی علمی و ابتذال فرهنگی؛ تحلیلگران بر این باورند که از لحاظ علمی، کشور | عقبماندگی علمی و ابتذال فرهنگی؛ تحلیلگران بر این باورند که از لحاظ علمی، کشور بهطور تقرینی فاقد تولید دانش جدید بود و دانشگاهها تنها یکدهم وضعیت پس از پیروزی انقلاب اسلامی دانشجو داشتند. از لحاظ فرهنگی، تبلیغات رسمی به سمت ترویج فحشا و هرزگی و بیهویتی جوانان هدایت میشد و فضای غفلت و ابتذال بر جامعه حاکم بود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4259 «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> | ||
سرکوب سیاسی؛ از نگاه پژوهشگران، دولت پهلوی یک دیکتاتوری امنیتی سخت و سیاه به شمار میرفت به گونهای که حتی خواندن یک | سرکوب سیاسی؛ از نگاه پژوهشگران، دولت پهلوی یک دیکتاتوری امنیتی سخت و سیاه به شمار میرفت به گونهای که حتی خواندن یک اعلامیۀ انتقادی در فضاهای عمومی ممکن نبود. مبارزان سیاسی در زندانها شکنجه میشدند و هیچ فضایی برای نقد، اصلاح یا اعتراض مسالمتآمیز وجود نداشت.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4259 «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> | ||
بیتوجهی ساختاری به بحرانها و مناطق محروم؛ به اعتقاد تحلیلگران، در حوادثی مانند زلزلۀ فردوس، نهادهای دولتی کمکهای ناچیزی ارائه میدادند و شهرها و روستاهای محروم بهویژه در سیستان و بلوچستان و بوشهر | بیتوجهی ساختاری به بحرانها و مناطق محروم؛ به اعتقاد تحلیلگران، در حوادثی مانند زلزلۀ فردوس، نهادهای دولتی کمکهای ناچیزی ارائه میدادند و شهرها و روستاهای محروم بهویژه در سیستان و بلوچستان و بوشهر بهطور مصنوعی در محرومیت نگه داشته میشدند. این بیتوجهی، بخشی از الگوی حکمرانی مبتنی بر تبعیض بود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4259 «وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> | ||
== فعالیتها پیش از انقلاب اسلامی == | == فعالیتها پیش از انقلاب اسلامی == | ||
