پرش به محتوا

حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
خط ۱۷۳: خط ۱۷۳:


=== '''جمهوری اسلامی ایران''' ===
=== '''جمهوری اسلامی ایران''' ===
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی ادغام گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه رکن اصلی سیاست و حقوق شد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.<ref name=":0" /> تفاوت اساسی جمهوری اسلامی با حکومت صفویه در چند مسئله بود:
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی ادغام گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه رکن اصلی سیاست و حقوق شد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> تفاوت اساسی جمهوری اسلامی با حکومت صفویه در چند مسئله بود:
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+
|+
!
| valign="top" |ویژگی دولت‌ها
!
| valign="top" |صفویه
!
| valign="top" |جمهوری اسلامی
|-
|-
|
| valign="top" |مبنای مشروعیت
|
| valign="top" |ترکیبی از قدرت نظامی، صوفی‌گری و نسب علوی
|
| valign="top" |نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری)
|-
|-
|
| valign="top" |نقش علما
|
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان  اداره می‌شد
|
| valign="top" |خود علما به طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده  گرفتند
|-
|-
|
| valign="top" |ساختار سیاسی
|
| valign="top" |سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی
|
| valign="top" |نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی
|-
|-
|
| valign="top" |قوانین
|
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم
|
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی
|}
|}
در دوران معاصر، با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ خورشیدی و استقرار نظام جمهوری اسلامی، شاهد ادغام کامل فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی حکومت بودیم. این تحول، نظریه «ولایت فقیه» را به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخت و پیوندی عمیق میان دین و دولت را رقم زد. در این نظام، دین نه تنها هدایت‌گر معنوی جامعه، بلکه ارکان اصلی ساختار سیاسی و حقوقی را نیز تشکیل می‌دهد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref>
== '''دستاوردهای حکومت‌های شیعه''' <ref group="دیدگاه">چرا جمهوری اسلامی را نیاورده اید؟</ref> ==
== '''دستاوردهای حکومت‌های شیعه''' <ref group="دیدگاه">چرا جمهوری اسلامی را نیاورده اید؟</ref> ==
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
خط ۲۳۷: خط ۲۳۵:
| valign="top" |'''صفویان'''
| valign="top" |'''صفویان'''
| valign="top" |اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای  مذهب تشیع در میان جغرافیای سیاسی عثمانیان و ازبکان، دیپلماسی و روابط خارجی،  مکان‌یابی مذهب تشیع در پیدایش و تکوین هویت سیاسی و فرهنگی جدید ایران با عنوان  مسلمان شیعه ایرانی فارسی زبان، توجه و  رشد و گسترش به علم و دانش‌های شیعی و فهم مدنیت ایرانی، ایجاد مدارسو  بسترهای مناسب برای آموزش، رسیدن به پدیده‌ای به نام «مکتب» در رشته‌های علمی  مثل مکتب فلسفه اصفهان، مکتب-سبک-ادبی اصفهان و مکتب معماری اصفهان، تجلی شعائر شیعی  در منابع و متون ادبی و علمی شهر اصفهان به‌عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن شیعی  صفوی، اغعتلای هنرهای مبتنی بر آموزه‌های تشیع مانند هنر نمایش جهت برپایی تعزیه  و نمایش‌های محلی در سوگواری امام حسین، ، تجلی شعائر شیعی در معماری به‌ویژه در  تزئینات، تجلی هنر شیعی در قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری، نقاشی و به‌ویژه  خوشنویسی در کتیبه‌های مساجد و مناره‌ها و آثار با طرح و نقش‌های برگرفته از  حکمت متعالیه هنر شیعی، حمایت از علمای شیعه همچون شیخ بهایی، ملاصدرا،  میرفندرسکی، علامه مجلسی و فراهم کردن زمینه رشد دانش‌های شیعی با دعوت از علمای  شیعه سایر مناطق جهان اسلام و حمایت از علمای ایرانی و واگذاری مشاغل و امور مهم  به آنان، کاهش قدرت قزلباش‌ها از راه گسترش اندیشه‌های شیعی و تبدیل گرایش‌های  شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی، قرار گرفتن مهندسی فرهنگی در اختیار  علما، تخصص در گرایش‌های مختلف علمی و گسترش علوم گوناگون مبتنی بر معارف معنوی  تشیع، تجدید حیات علمی ایران و برپایی شهرها، مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات  و کاروانسراها، استفاده از علم ریاضی در معماری این عصر به‌عنوان جوانب وجودی  وحدت و تصویری از کثرت به سوی وحدت، توجه به آموزه‌ها و شعائر مذهبی شیعی مانند  تحریر متون فقهی و حدیثی، وجوب یا استحباب نماز جمعه، مراسم سوگواری و جشن‌های  مذهبی، توجه به سنت وقف، قرار دادن مذهب تشیع به‌عنوان رکن اساسی در نظام سیاسی  و قضایی، توجه به اماکن مذهبی به‌ویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات، ساخت و ساز  و گسترش اماکن دینی و مزین نمودن آنها به نمادها و شعائر شیعی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref>
| valign="top" |اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای  مذهب تشیع در میان جغرافیای سیاسی عثمانیان و ازبکان، دیپلماسی و روابط خارجی،  مکان‌یابی مذهب تشیع در پیدایش و تکوین هویت سیاسی و فرهنگی جدید ایران با عنوان  مسلمان شیعه ایرانی فارسی زبان، توجه و  رشد و گسترش به علم و دانش‌های شیعی و فهم مدنیت ایرانی، ایجاد مدارسو  بسترهای مناسب برای آموزش، رسیدن به پدیده‌ای به نام «مکتب» در رشته‌های علمی  مثل مکتب فلسفه اصفهان، مکتب-سبک-ادبی اصفهان و مکتب معماری اصفهان، تجلی شعائر شیعی  در منابع و متون ادبی و علمی شهر اصفهان به‌عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن شیعی  صفوی، اغعتلای هنرهای مبتنی بر آموزه‌های تشیع مانند هنر نمایش جهت برپایی تعزیه  و نمایش‌های محلی در سوگواری امام حسین، ، تجلی شعائر شیعی در معماری به‌ویژه در  تزئینات، تجلی هنر شیعی در قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری، نقاشی و به‌ویژه  خوشنویسی در کتیبه‌های مساجد و مناره‌ها و آثار با طرح و نقش‌های برگرفته از  حکمت متعالیه هنر شیعی، حمایت از علمای شیعه همچون شیخ بهایی، ملاصدرا،  میرفندرسکی، علامه مجلسی و فراهم کردن زمینه رشد دانش‌های شیعی با دعوت از علمای  شیعه سایر مناطق جهان اسلام و حمایت از علمای ایرانی و واگذاری مشاغل و امور مهم  به آنان، کاهش قدرت قزلباش‌ها از راه گسترش اندیشه‌های شیعی و تبدیل گرایش‌های  شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی، قرار گرفتن مهندسی فرهنگی در اختیار  علما، تخصص در گرایش‌های مختلف علمی و گسترش علوم گوناگون مبتنی بر معارف معنوی  تشیع، تجدید حیات علمی ایران و برپایی شهرها، مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات  و کاروانسراها، استفاده از علم ریاضی در معماری این عصر به‌عنوان جوانب وجودی  وحدت و تصویری از کثرت به سوی وحدت، توجه به آموزه‌ها و شعائر مذهبی شیعی مانند  تحریر متون فقهی و حدیثی، وجوب یا استحباب نماز جمعه، مراسم سوگواری و جشن‌های  مذهبی، توجه به سنت وقف، قرار دادن مذهب تشیع به‌عنوان رکن اساسی در نظام سیاسی  و قضایی، توجه به اماکن مذهبی به‌ویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات، ساخت و ساز  و گسترش اماکن دینی و مزین نمودن آنها به نمادها و شعائر شیعی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref>
|-
| valign="top" |جمهوری اسلامی ایران
| valign="top" |جمهوری اسلامی ایران از پیروزی انقلاب تا امروز، دستاوردهای چشمگیری در عرصه‌های فرهنگی، علمی و آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، ارتباط با سایر پیروان ادیان الهی و غیره کسب کرده است. ارتقا ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های نانو، بیوتکنولوژی، پزشکی و شیمی، خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، سلول‌های بنیادین و داروهای نوترکیب، ایجاد زیرساخت‌های پایداری در انرژی، حمل‌ونقل، ارتباطات، بهداشت و آموزش، ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، قرار گرفتن بیش از ۵۵٪ جمعیت کشور در سن فعالیت، تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهدی برای پیشرفت کشور، حفظ ایران با تکیه بر هویت اسلامی و شیعی خود و استقلال سیاسی از هرگونه سلطه قدرت‌های بزرگ، حامی اصلی مسلمانان، مستضعفان و گروه‌های مقاومت در منطقه، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در خاورمیانه، زمینه‌سازیی خودکفایی کامل نظامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، دست یافتن به توانمندی بالا  در صنایع موشکی، پهپادی، پدافند هوایی بومی و جنگ‌های نامتقارن، و بازدارندگی قدرتمند، ثبات و امنیت داخلی و خارجی، مساعدت با پیروان سایر مذاهب اسلامی و ادیان الهی‌، شامل زردشتیان و کلیمیان و مسیحیان‌ در انجام مراسم دینی در حدود قانون‌، عمل به احوال شخصیه و تعلیمات دینی برابر آیین خود، ایجاد تشکل‌های دینی و فرهنگی و اجتماعی و رفاهی‌، نمایندگی در مجلس شورای اسلامی‌، و حقوق اجتماعی، و دستاوردهای دیگر...
|}
|}
|
|
|}
|}
== '''تأثیرات ژئوپلیتیک شیعه''' <ref group="دیدگاه">خارج از موضوع است. شما شیعه را با حکومت های شیعه یکسان گرفته اید.</ref> ==
جایگاه ایران به‌عنوان مرکز تشیع در جهان اسلام تأثیرات شگرفی مانند هویت‌یابی و خودآگاهی، رشد و ارتقای سطح فکری و بینش سیاسی و همچنین گسترش فعالیت شیعیان با هدف دست‌یابی به حقوق سیاسی و اجتماعی در قالب جنبش‌ها و احزاب شیعی، بر کشورهای مسلمان جهان و علی الخصوص شیعیان آنها داشته است.<ref>گلچین، «انقلاب اسلامی ایران و پیامد‌های آن بر ژئوپلیتیک تشیع در عربستان سعودی و یمن»، ۱۳۹۴ش، ص۲۳۰.</ref>
=== '''چالش‌ها''' ===
مفهوم ژئوپلیتیک شیعه چالش‌هایی را می‌تواند در برابر انقلاب اسلامی ایجاد کند.
==== '''چالش‌های منطقه‌ای''' ====
انحراف انقلاب‌های منطقه و تقویت مدل اسلام ترکیه
خطر تجزیه عراق، تشدید فرقه‌گرایی و تضعیف جبهه مقاومت در منطقه
تغییرماهیتِ جنگ‌های منطقه و یا شکل‌گیری جنگ درون تمدنی.<ref>حشمتی‌جدید، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، ۱۳۹۳ش، بدون صفحه.</ref>
==== '''چالش‌های فرامنطقه‌ای و بین‌المللی''' ====
ایجاد مانع بر سر راه تشکیل امت واحده اسلامی در قالب اشاعه فرهنگ ایران هراسی و شیعه هراسی
گروه‌های افراطی شیعه در اروپا
تنزل دادن انقلاب اسلامی به انقلابی فرقه‌گرا
به حاشیه رفتن مسئله اول جهان اسلام (مسئله فلسطین و مقابله با رژیم صهیونیستی).<ref>حشمتی‌جدید، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، ۱۳۹۳ش، بدون صفحه.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ ۲۲ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۰۵

حکومت‌های شیعه در ایران؛ تشکیل دولت‌های شیعی از گرایش‌های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.[دیدگاه ۱]

با ظهور اسلام، اندیشه‌ای پیشرفته و نوین پدید آمد که نه تنها شبه‌جزیره عربستان، بلکه سرزمین‌های دیگر از جمله ایران را نیز تحت تأثیر قرار داد. هرچند ایران در زمان خلیفه دوم از راه جنگ فتح شد، اما گسترش اسلام در میان ایرانیان بیشتر جنبه داوطلبانه داشت. در آن دوره، دین زرتشت دیگر پاسخگوی نیازهای روحی و اجتماعی مردم نبود. از این رو، آنان به تدریج با آموزه‌های اسلام آشنا شدند و به ویژه با راهنمایی امامان شیعه، تعالیم اصیل این دین را پذیرفتند. همچنین باور به خدای یگانه و آشنایی پیشین ایرانیان با ادیان الهی، نقش مهمی در گرایش آنان به تشیع ایفا کرد. نخستین نشانه‌های حضور سیاسی تشیع در ایران، در دولت علویان طبرستان دیده می‌شود. این دولت الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه شد؛ از جمله خاندان مسافر، آل بویه، باوندیان اسپهبدیه و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون سربداران، مرعشیان و خاندان کیا نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی مانند مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از افول صفویان، دولت قاجار اگرچه قدرت نظامی و تمرکز صفویان را نداشت، اما نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. نقطه عطف نهایی در این تاریخ طولانی، پیروزی انقلاب اسلامی  در سال ۱۳۵۷ش و تأسیس جمهوری اسلامی ایران بود. برای نخستین بار در تاریخ، اندیشه «حکومت شیعه» که پیشتر بیشتر جنبه نظری و آرمانی داشت، به صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت. جنبه‌های گوناگون دولت‌های شیعه از جمله تاریخ سیاسی، زمینه‌های شکل‌گیری، علل پیروزی و زوال، و همچنین تحولات فرهنگی، اجتماعی و مذهبی نقش نیرومندی در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی و اجتماعی تشیع در قلمرو خود ایفا کردند.

مفهوم‌شناسی

حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیب‌هایی توسط دولت‌های دیگری تا امروز تداوم یافته است. منظور از حکومت شیعی تنها دولت‌های شیعه دوازده امامی یا اثنی‌عَشَری نیست[۱]، بلکه دولت‌های دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان)[۲] و زیدیان[۳] نیز در طول تاریخ تشکیل شده‌اند. وجه مشترک همه این حکومت‌ها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.[4]  نقطه عطف این حکومت‌ها، صفویه است که تشیع اثنی‌عشری را در ایران رسمی کرد[5] و جمهوری اسلامی نیز با نظریه ولایت فقیه الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.[6][۴]

پیدایی و دیگرگونی تشیع [دیدگاه ۲]

درباره زمان شکل‌گیری تشیع، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. به طور کلی، این دیدگاه‌ها در دو دسته جای می‌گیرند:

  1. شکل‌گیری تدریجی: بر اساس این دیدگاه، تشیع به تدریج و در جریان رویدادهای مهم سده نخست هجری پدید آمد. برخی می‌گویند ریشه آن به دوران زندگی پیامبر بازمی‌گردد، زمانی که گروهی از یاران پیامبر، علی را بیشتر از دیگران دوست داشتند. برخی دیگر معتقدند تشیع پس از درگذشت پیامبر و بر سر مسئله جانشینی او شکل گرفت. همچنین رویدادهایی مانند جنگ جمل، نبرد صفین و به ویژه حادثه عاشورا، هر کدام باعث شد که شیعیان هویت جداگانه‌تری برای خود پیدا کنند.[۵]
  2. شکل‌گیری به عنوان یک مذهب مستقل: دسته دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع در سده نخست هجری هنوز به صورت یک مذهب جداگانه با عقاید ویژه شناخته نمی‌شد. از نظر آنان، تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را به طور مشخص به‌عنوان جانشین خود تعیین کرده است. به این باور، در اصطلاح نص می‌گویند.[۶]

گرایش ایرانیان به تشیع

گرایش ایرانیان به تشیع یک فرایند تدریجی بود که در نهایت به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه و سپس حکومت رسمی صفوی انجامید.[۷] این گرایش را می‌توان در دو دسته علت بررسی کرد:

علت‌های فرهنگی و اجتماعی

ایرانیان از همان سده‌های نخست اسلامی، به تدریج به تشیع روی آوردند. مهم‌ترین دلایل این گرایش عبارت بودند از: شعار عدالت و برابری توسط امام علی و دیگر امامان، رفتار محترمانه آنان با ایرانیان (در مقابل تبعیض امویان)، و مظلومیت شیعیان که همدردی ایرانیان را برمی‌انگیخت. همچنین آشنایی ایرانیان با صحابه شیعه و دریافت روایت‌های تاریخی از امامان، نقش مهمی در این فرایند داشت.[۸]

علت‌های سیاسی و تاریخی

چند رویداد سیاسی مهم، گرایش ایرانیان به تشیع را شتاب بخشید:

  1. هجرت علویان و سادات به ایران: از سده دوم هجری به بعد، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این خاندان‌های محترم در شهرهای ایران، زمینه آشنایی مردم با آموزه‌های شیعی را فراهم کرد.
  2. هجرت امام رضا به ایران: حضور هشت ساله امام رضا در مرو و رفت‌وآمد ایشان در شهرهایی مانند نیشابور، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع گذاشت. حدیث معروف سلسلةالذهب که امام در نیشابور ایراد کرد، نامه‌های ایشان به افراد مختلف، و مناظره‌های علمی در دربار مأمون، همه به آشنایی ایرانیان با تشیع انجامید.[۹]
  3. نقش دولت‌های محلی شیعه: پیش از صفویه، دولت‌های شیعه‌ای مانند علویان طبرستان، آل بویه و سربداران در مناطق مختلف ایران شکل گرفتند. این دولت‌ها هرچند فراگیر نبودند، اما بسترهای فرهنگی و نهادی را برای گسترش تدریجی تشیع در ایران فراهم کردند. به دنبال، این روند تدریجی، هنگامی که صفویان در سده دهم هجری به قدرت رسیدند، تشیع در بسیاری از مناطق ایران ریشه دوانده بود. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، این جریان را به اوج خود رساندند و نخستین حکومت فراگیر شیعه در تاریخ ایران را بنیان نهادند.[۱۰]

نخستین حکومت‌های محلی و منطقه‌ای پیش از صفویه

پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در گوشه و کنار ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند.[1] در جدول زیر، مهم‌ترین این دولت‌ها به ترتیب تاریخی معرفی شده‌اند:

حکومت‌ها جغرافیای سیاسی سال تأسیس زمینه شکل‌گیری حاکمان وضعیت تشیع سال انقراض عوامل ضعف و فروپاشی
علویان طبرستان[۱۱] شمال ایران ۲۵۰قمری مهاجرت و ورود سادات و علویان به ایران ۴ نفر از حسن بن زید معروف به داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر ۳۱۶ق تشیع زیدی قرن ۱۰ق ۱) عدم پی‌ریزی تشکیلات منسجم حکومتی به‌ویژه ضعف تشکیلات نظامی علویان طبرستان، ۲) اختلافات داخلی و تحریکات حکام محلی در این اختلافات، ۳) گسترش حاکمیت علویان بدون ارزیابی از موقعیت دشمنانشان، ۴) توطئه‌چینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان.
آل مسافر[۱۲] دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه تقسیم می‌شود: ۱) شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و ۲) شاخه دیلم به رهبری وهسودان بن محمد محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل مسافر

۱) شاخه دیلم: ۹ نفر از وهسودان بن محمد ۳۳۰ق تا مسافر ۴۵۴ق

۲) شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم)

تشیع اسماعیلی ۱) دوپاره شدن حکومت آنان به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ۲) ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین رعایا، ۳) منازعات پیوسته آل مسافر با حکومت‌های همزمان و مجاور خویش نظیر غزنویان، سلجوقیان و آل بویه.
آل بویه[۱۳] بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام ۳۲۱ق با ضعف و انحطاط خلافت عباسی در قرن سوم و چهارم، امیران محلی و خاندان‎های حکومتگر داعیه استقلال یافتند و  علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان دولت آل بویه را پایه‌گذاری کرد.[۱۴] ۷ نفر امیران بویه‌ای در فارس(۴۴۷-۳۲۲ق)، ۶ نفر امیران بویه‌ای در اصفهان و ری و همدان(۴۱۴-۳۳۵ق)، ۱۰ نفر امیران بویه‌ای در عراق (۴۴۷-۳۳۴ق) ابتدا تشیع زیدی و سپسپ تشیع اثنی‌عَشَری.[۱۵] ۴۴۷ق ۱) ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق در بین آنها، ۲) روی‌کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ۳) ظهور قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه، ۴) ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی، فرهنگی و اختلاف در میان سپاهیان.
باوندان اِسپَهبدیه طبرستان[۱۶] سرزمین فریم (فرّیم، پِریم یا قارِن) در کنار شهریارکوه در شرق سلسه‌کوه‌های طبرستان ۴۶۶ق قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی پدید آورد و سخت موضع گرفت. پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج نیرو یافتند و پاره‌هایی از طبرستان را به تصرف در آوردند. ۸ نفر از حسام‌الدوله شهریار پسر قارن در سال ۴۶۶ق تا شمس‌الملوک رستم ۶۰۶ق تشیع اثنی‌عَشَری ۶۰۶ق ۱) اختلافات داخلی در مسائل جانشینی  و نقش‌آفرینی امرا در منازعات این دوران، ۲) روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت.
اسماعیلیه نزاری ایران[۱۷] ایران، شام ۴۸۸ق اختلاف بر سر جانشینی مستنصر خلیفه هشتم فاطمیان مصر و به دنبال آن حسن صباح آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران است.[۱۸] ۷ نفر از حسن صباح در سال ۴۸۳ق تا رکن‌الدین خورشاه ۶۵۴ق تشیع اسماعیلی، باطنیه ۶۵۴ ق توسط مغولان و ادامه حیات به صورت مخفیانه ۱) نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، ۲) بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، ۳) تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی، نظامی و مذهبی، ۴)  همزمانی آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ۵) رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود.
سربداران[۱۹] خراسان، جرجان (گرگان)، قومس (کومش )، مازندران، جوین و اسفراین ۷۳۶ق ۱) حضور شیخی صوفی قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی[۲۰] و ۲) رخداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق.[۲۱] ۱۱ نفر از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله در سال ۷۳۸ق تا خواجه علی مؤید ۷۸۳ق تشیع اثنی‌عَشَری ۷۸۸ق ۱) عدم ایجاد هماهنگی و نظمی یکنواخت در ارکان حکومتی، ۲) اختلاف در اعتقاد سربداران به تشیع امامی، تشیع اثنی‌عَشَری انقلابی با تکیه بر تصوف و تشیع فقاهتی، ۳) نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی و روحانیون انقلابی صوفی، ۴) درگیری سربداران با حکومت‌های آل کرت و مغولان، ۵) آرمان‌گرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدرت.
مرعشیان[۲۲] طبرستان، قزوین ۷۶۰ق شکست حاکمان محلی توسط سیدقوام‌الدین مرعشی با بهره از پشتوانه محکم مذهبی و محبوبیت خود و تأسبس جکومت در آمل و سپس  تمام مناطق طبرستان و نواحی اطراف آن.[۲۳] 14 نفر از سید قوام‌الدین در سال ۷۶۰ق تا سلطان مراد (تاریخ نامعلوم) تشیع اثنی‌عَشَری حکومت مستقل آنها تا سال ۷۹۵ق و به‌عنوان حکومت دست‌نشانده تا ۱۰۰۵ق. ۱) مبارزه با حکام محلی نیرو، ۲) نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، ۳) مال‌اندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان، ۴) حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان.
آل کیا[۲۴] بخش وسیعی از گیلان ۷۶۹ق کنترل شرق گیلان از ۷۶۷ق  توسط سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی پایه‌گذاری حکومت آل کیا در لاهیجان.[۲۵] ۱۷ نفر از امیرکیا در سال ۷۶۰ق تا خان‌احمد ۱۰۰۰ق تشیع زیدی ۱۰۰۰ق ۱) اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی، ۲) تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصاْ اقدامات تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان.
مشعشعیان[۲۶] خوزستان ۸۴۵ق با واسطه رهبری و ادعای مهدویت سیدمحمد بن فلاح مشعشعی حکومت مستقل شیعه به مرکزیت هویزه را تأسیس کردند.[۲۷] ۱) دوران استقلال (۸۴۵ - ۹۱۴ق):

۴ نفر از سیدمحمد بن فلاح در سال ۸۴۵ق تا  سیدعلی بن محسن(فیاض) ۹۱۴ق

۲) دوران وابستگی (۹۱۴-۱۱۷۶ق): ۲۳ نفر از سیدفلاح بن محسن در سال ۹۱۴ق تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله ۱۱۷۶ق.[۲۸]

شیعه ۹۱۴ق ۱) پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان، ۲) اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی.
صفویان[۲۹] آذربایجان و بخش‌هایی از مرکز و شمال غرب ایران ۹۰۷ق. پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان، پیروزی نظامی شاه اسماعیل (۹۰۷ ق).[۳۰] ۱۲ نفر از شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷ق تا شاه عباس سوم ۱۱۴۸ق تشیع اثنی‌عَشَری ۱۱۳۵ق ۱) نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، ۲) توطئه‌چینی و رقابت‌های میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنی‌ها و چرکسی‌ها، ۳) تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، ۴) رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، ۵) جنگ‌ها و منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان، عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید.

دوران گذار و تثبیت قدرت علما [دیدگاه ۳]

۱. دوره ضعف و افول

افشاریه

پس از سقوط صفویه به دست افاغنه (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغان‌ها پیرو مذهب سنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار (حک:۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او پیشنهاد داد که مذهب جعفری یعنی شیعه، به‌عنوان پنجمین مذهب رسمی اهل‌سنت شناخته شود، اما این تلاش او بی‌نتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاه‌های عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.[۳۱]

۲. دوره نقش‌آفرینی و اثر گذاری‌های سیاسی و اجتماعی

زندیه

در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق) و به‌خصوص در دوره کریم‌خان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. در زمان کریم‌خان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام شیراز را منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علما در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.[۳۲]

قاجار

بخشی از قاجار در این مرحله تاریخی قرار دارد که از نظر نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی شیعه بسیار مهم است. در این دوره، دو جریان فکری مهم در میان علما رخ داد. پیروزی مکتب اصولی بر مکتب اخباری. این پیروزی باعث شد که سازمان روحانیت بر پایه نظام مرجعیت شکل بگیرد. علما از استقلال مالی و سیاسی نسبی برخوردار شدند.[۳۳]

۳. دوره مبارزه و تقابل با حکومت وقت

قاجار

بخش دیگر از دوره قاجار نیز در این مرحله قرار دارد که در این مرحله، تشیع و علما به‌عنوان یک نیروی مستقل سیاسی-اجتماعی ظاهر شدند، بی‌آنکه حکومتی در دست داشته باشند. نقش علما در جنبش‌های اجتماعی این دوره بسیار برجسته بود:

  1. جنبش تحریم تنباکو (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی توانستند مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلیس بسیج کنند و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کنند.
  2. انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند. هرچند پس از پیروزی مشروطه، به تدریج از نفوذ مستقیم آنان کاسته شد.[۳۴]

پهلوی

در دوره پهلوی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ش)، رابطه دین و دولت به کلی دگرگون شد. رضاخان و پس از او محمدرضا پهلوی، سیاست سکولاریزاسیون (جدایی دین از سیاست) را در پیش گرفتند. آنان ابتدا از اسلام برای تثبیت قدرت خود استفاده ابزاری کردند، اما سپس به مبارزه شدید با روحانیت برخاستند. در این دوره، روحانیت از قدرت سیاسی حاکم فاصله گرفت و رابطه میان دین و دولت به تقابل و تضاد کامل انجامید. نقطه عطف این تقابل، ظهور سیدروح‌الله خمینی در سال ۱۳۴۱ش بود. او نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، پارادایم سکولار حاکم را شکست داد و زمینه را برای انقلاب اسلامی فراهم کرد.[۳۵]

دوران پیوند کامل دین و دولت

جمهوری اسلامی ایران

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی ادغام گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه رکن اصلی سیاست و حقوق شد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.[۳۶] تفاوت اساسی جمهوری اسلامی با حکومت صفویه در چند مسئله بود:

ویژگی دولت‌ها صفویه جمهوری اسلامی
مبنای مشروعیت ترکیبی از قدرت نظامی، صوفی‌گری و نسب علوی نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری)
نقش علما علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد خود علما به طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
ساختار سیاسی سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی
قوانین قوانین عرفی و شرعی در کنار هم قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی

دستاوردهای حکومت‌های شیعه [دیدگاه ۴]

حکومت‌ها دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی
علویان طبرستان تحقق آرمان‌ تشکیل حکومت شیعی، مقابله با دستگاه خلافت عباسی و حکومت‌های همجوار، دستیابی به حکومت با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم، تعیین والیان شهرها با رضایت مردم و گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور شامل دستاوردهای سیاسی است. تبلیغ و ترویج شعائر دینی، ساخت مسجد، گسترش زبان عربی به‌عنوان زبان دین، گسترش اسلام و تشیع، ترویج فقه شیعی زیدی، ساخت مدارس دینی، کتابخانه و خانقاه، تبلیغ شعارهای شیعی، گسترش علم و دانش، ساخت و تعمیر بارگاه ائمه و حاکمان علوی از جمله دستاوردهای فرهنگی است. همچنین دنیاگریزی و دوری از کاخ‌نشینی حاکمان علوی، دوری رهبران از چاپلوسی، ایجاد پایگاهی امن برای سادات و ظلم‌ستیزی، برقراری عدالت و برابری و ایجاد امنیت برای جامعه طبرستان نیز از دستاوردهای اجتماعی است.[۳۷]
آل مسافر اعتقادات آل مسافر از نوع اعتقادت شیعی اسماعیلی به‌ویژه قرمطی بوده است که سکه‌ی برجای مانده نشان‌دهنده این اعتقاد آل مسافر است. حضور زیدیان در مناطق تحت حاکمیت مسافریان، بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در مناطق تحت حاکمیت آنها.[۳۸]
آل بویه اقتصاد و نظام مالی مانند زمین‌داری، کشاورزی و اقتصاد تجاری، تشکیلات و نظام اداری مانند وزارت وزیران، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت، سپه شامل سازمان اداری و شیوه نبرد و جنگ‌افزارها، رشد و گسترش علوم مانند پزشکی، نجوم، ریاضیات، ادبیات، پروردگان دورة بویه، هنر و معماری مانند معماری، خوش‌نویسی، منسوجات (پیوند هنر و صنعت) و فلزکاری.[۳۹]

کنترل و تسلط بر بغداد و خلیفه عباسی توسط امیران شیعه (اثنی‌عشری)[۴۰]، ترویج شعائر شیعی مانند رسمیت یافتن عزاداری و برگزاری مراسم عزاداری در ایام محرّم[۴۱]، برگزاری جشن عید غدیر، گسترش زیارت قبور امامان شیعه و اقدام به تعمیر و تجدید بنای مشاهد متبرکه، گفتن فراز حی علی خیر العمل در اذان، منقبت و مدح اهل‌بیت و ائمه، توجه به علویان و احیای منصب نقابت، ترویج استفاده از مهر و تربت امام حسین در نماز، رواج متعه یا ازدواج موقت، حک کردن کتیبه‌ای به نام دوازده امام همراه با تحیات مرسوم در تخت جمشید، وصیت دفن در کنار مرقد ائمه بعد از مرگ، موقوفات و نذورات در مسائل مختلف.[۴۲]

باوندان اِسپَهبدیه طبرستان تبلیغ، ترویج و گسترش مذاهب امامیه در طبرستان، معادله و موازنه قدرت سیاسی در عرصه مذهبی در مازنداران، گذاشتن داغ «محمد» و «علی» بر دل سنیان مهاجم توسط حسام‌الدوله شهریار، حمایت باوندان اِسپَهبدیه از علمای شیعه، توجه آنان به سادات و علویان، ارتباط باوندان اِسپَهبدیه با شیعیان دیگر مناطق و حمایت از آنها، توجه به بقاع متبرک شیعیان مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد عبدالعظیم، مشهد مقابر قریش، مشهد فرزندان امام حسن، مشهد سلمان فارسی در مدائن، روابط آنان با شیعیان اسماعیلی.[۴۳]
اسماعیلیه نزاری ایران استمرار سلسله امامت نزاری از طریق شمس‌الدین، ادامه حیات اسماعیلیه در قالب گروه‌ها و حلقه‌های صوفیان[۴۴]، فعالیت گسترده در علوم گوناگون مانند ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، معماری بی‌نظیر قلاع خود، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و کانون‌های فعالیت فکری، عقلانی و علمی، زبان فارسی به‌عنوان زبان ادبیات دینی جمعی، از منظر اجتماعی، جامعه نزاریان ایران که بستر اصلی آن را مردمان نواحی کوهستانی، روستائیان و اقلیتی از شهرنشینان تشکیل می‎دادند انسجام و یکپارچگی کم‎نظیری از خود نشان دادند. جلب برخی از مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام مسلط زمانه به نام سلجوقیان.[۴۵]
سربداران گسترش مذهب تشیع در ایران به‌ویژه در خراسان و سرزمین‌های مجاور و حتی آفریقا، تشکیل قیام‌های متعدد همزمان با دولت سربداران یا در سال‌های بعد از فروپاشی با توجه به عمق نفوذ تفکر مذهبی سربداران مانند قیام شاه اسماعیل صفوی و تشکیل دولت شیعی صفوی در ایران و انقلاب معاصر ایران، تفکر بیگانه‌ستیزی سربداران، احیای آموزه‌های شیعی، رفتار مناسب حاکمان با مردمان و حمایت از قیام‌های همسو، انجام اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی، ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی، توجه به طبقات علمای شیعی و شاعران و نگارش کتاب و دانشمندان و فرهیختگان.[۴۶]
مرعشیان گسترش و رشد شیعه امامیه و محبوبیت سادات مرعشی در طبرستان، جلب دشمنان و مخالفان با عدالت و رأفت، گسترش شعائر شیعی مانند برگزاری مراسم عزاداری امام حسین و پاسداشت فضائل شهدای کربلا، عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مانند حمام، بازار و مسجد، تأثیر بسیار در به‌وجودآمدن قیام‌های دیگر شیعی از جمله آل کیا در گیلان، تشکیل دولت صفویان متأثر از اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی مرعشیان.[۴۷]
آل کیا حکومت به پایتختی لاهیجان بر شرق گیلان تا اوایل دولت صفویه، گرایش از مذهب زیدی به امامیه، ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان، نوازندگان، انجام آداب و رسوم اجتماعی مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها، مراسم دینی و مذهبی، مسابقات و سرگرمی‌ها با حفظ اصول ملی و بومی و مایه‌های اسلامی.[۴۸]
مشعشعیان ایجاد حكومت مستقل شيعه به مركزيت حويزه، حكمرانان آنان افرادی بزگوار، علم دوست، اهل فضل و دانش، جنبشی برخوردار از حمایت نظام قبیله‌ای اعراب منطقه خوزستان، سازگاری اصطلاح جنبش (نهضت) به حرکت اجتماعی یاران سیدمحمد بن فلاح، آغاز حرکت اجتماعی در براندازی مراجع قپرت سیاسی خوزستان و جنوب بین‌النهرین، رشد فرهنگي و شكوفايي علم و هنر در منطقه خوزستان عموما و حويزه خصوصاْ، ساخت مدارس، کتابخانه‌ها و ظهور مفسرين، فقها، حكما، ادبا و شعراء بزرگ.[۴۹]
صفویان اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان جغرافیای سیاسی عثمانیان و ازبکان، دیپلماسی و روابط خارجی، مکان‌یابی مذهب تشیع در پیدایش و تکوین هویت سیاسی و فرهنگی جدید ایران با عنوان مسلمان شیعه ایرانی فارسی زبان، توجه و رشد و گسترش به علم و دانش‌های شیعی و فهم مدنیت ایرانی، ایجاد مدارسو بسترهای مناسب برای آموزش، رسیدن به پدیده‌ای به نام «مکتب» در رشته‌های علمی مثل مکتب فلسفه اصفهان، مکتب-سبک-ادبی اصفهان و مکتب معماری اصفهان، تجلی شعائر شیعی در منابع و متون ادبی و علمی شهر اصفهان به‌عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن شیعی صفوی، اغعتلای هنرهای مبتنی بر آموزه‌های تشیع مانند هنر نمایش جهت برپایی تعزیه و نمایش‌های محلی در سوگواری امام حسین، ، تجلی شعائر شیعی در معماری به‌ویژه در تزئینات، تجلی هنر شیعی در قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری، نقاشی و به‌ویژه خوشنویسی در کتیبه‌های مساجد و مناره‌ها و آثار با طرح و نقش‌های برگرفته از حکمت متعالیه هنر شیعی، حمایت از علمای شیعه همچون شیخ بهایی، ملاصدرا، میرفندرسکی، علامه مجلسی و فراهم کردن زمینه رشد دانش‌های شیعی با دعوت از علمای شیعه سایر مناطق جهان اسلام و حمایت از علمای ایرانی و واگذاری مشاغل و امور مهم به آنان، کاهش قدرت قزلباش‌ها از راه گسترش اندیشه‌های شیعی و تبدیل گرایش‌های شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی، قرار گرفتن مهندسی فرهنگی در اختیار علما، تخصص در گرایش‌های مختلف علمی و گسترش علوم گوناگون مبتنی بر معارف معنوی تشیع، تجدید حیات علمی ایران و برپایی شهرها، مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها، استفاده از علم ریاضی در معماری این عصر به‌عنوان جوانب وجودی وحدت و تصویری از کثرت به سوی وحدت، توجه به آموزه‌ها و شعائر مذهبی شیعی مانند تحریر متون فقهی و حدیثی، وجوب یا استحباب نماز جمعه، مراسم سوگواری و جشن‌های مذهبی، توجه به سنت وقف، قرار دادن مذهب تشیع به‌عنوان رکن اساسی در نظام سیاسی و قضایی، توجه به اماکن مذهبی به‌ویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات، ساخت و ساز و گسترش اماکن دینی و مزین نمودن آنها به نمادها و شعائر شیعی.[۵۰]
جمهوری اسلامی ایران جمهوری اسلامی ایران از پیروزی انقلاب تا امروز، دستاوردهای چشمگیری در عرصه‌های فرهنگی، علمی و آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، ارتباط با سایر پیروان ادیان الهی و غیره کسب کرده است. ارتقا ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های نانو، بیوتکنولوژی، پزشکی و شیمی، خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، سلول‌های بنیادین و داروهای نوترکیب، ایجاد زیرساخت‌های پایداری در انرژی، حمل‌ونقل، ارتباطات، بهداشت و آموزش، ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، قرار گرفتن بیش از ۵۵٪ جمعیت کشور در سن فعالیت، تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهدی برای پیشرفت کشور، حفظ ایران با تکیه بر هویت اسلامی و شیعی خود و استقلال سیاسی از هرگونه سلطه قدرت‌های بزرگ، حامی اصلی مسلمانان، مستضعفان و گروه‌های مقاومت در منطقه، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در خاورمیانه، زمینه‌سازیی خودکفایی کامل نظامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، دست یافتن به توانمندی بالا در صنایع موشکی، پهپادی، پدافند هوایی بومی و جنگ‌های نامتقارن، و بازدارندگی قدرتمند، ثبات و امنیت داخلی و خارجی، مساعدت با پیروان سایر مذاهب اسلامی و ادیان الهی‌، شامل زردشتیان و کلیمیان و مسیحیان‌ در انجام مراسم دینی در حدود قانون‌، عمل به احوال شخصیه و تعلیمات دینی برابر آیین خود، ایجاد تشکل‌های دینی و فرهنگی و اجتماعی و رفاهی‌، نمایندگی در مجلس شورای اسلامی‌، و حقوق اجتماعی، و دستاوردهای دیگر...

پانویس

  1. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۳۹؛ کاظمی شاملو، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، ۱۳۹۶ش، ص۸.
  2. ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.
  3. ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.
  4. ↑ قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.
  5. ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۴-۱۹.
  6. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.
  7. ↑ حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰-۵۹.
  8. ↑ شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص۲۹-۱.
  9. ↑ حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۷۹-۶۵.
  10. ↑ حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.
  11. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳-۵۳.
  12. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.
  13. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷-۱۰۰.
  14. ↑ سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.
  15. ↑ جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵-۲۴.
  16. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴-۱۳۰.
  17. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.
  18. ↑ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۳۸۸ و ۳۹۲-۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶-۹۴.
  19. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷-۱۷۲.
  20. ↑ سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ۱۷۵.
  21. ↑ حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.
  22. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲-۲۰۲.
  23. ↑ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۶-۱۸۴.
  24. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵-۲۱۵.
  25. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.
  26. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.
  27. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.
  28. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.
  29. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.
  30. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.
  31. ↑ ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.
  32. ↑ ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.
  33. ↑ افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.
  34. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.
  35. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.
  36. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.
  37. ↑ نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.
  38. ↑ شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.
  39. ↑ یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل‌ بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.
  40. ↑ خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.
  41. ↑ منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.
  42. ↑ جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۰-۱۲۲.
  43. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲-۱۴۵.
  44. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.
  45. ↑ شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.
  46. ↑ پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.
  47. ↑ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱-۱۹۳؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.
  48. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸-۲۲۵.
  49. ↑ احمدی مقدم، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، ۱۳۹۸ش، ص۶۷۴-۶۶۹.
  50. ↑ جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ با سلام و احترام علاوه بر اصلاح نکات مندرج در متن این دو نکته کلی را مدنظر داشته باشید: 1- قلم متن را روان و عمومی کنید و از اصطلاحات عربی و تخصصی کمتری استفاده کنید. مخاطب ویکی عموم جامعه هستند و باید برای آنها قابل فهم باشد. 2- اشکالات نگارشی و ویرایشی متن را برطرف کنید، در موارد زیادی به جای ه از ة استفاده شده بود، در موارد زیادی فاصله های بین کلمات دو بار خورده است.
  2. ↑ این تفصیل نیازی نیست. خیلی فشرده و مختصر اصل شکلگیری تشیع را بگویید
  3. ↑ شما بیشتر وارد تحلیل وضعیت خود شیعه و موقعیت سیاسی آن شده اید نه حکومت های شیعه. در این مقطع صرفا باید این انگاره را تثبیت کنید که بعد از صفویه حکومت شیعی عملا نبوده ولی شیعه باز هم نقش آفرینی هایی در سطح سیاست و اجتماع داشته و به این نقش ها اشاره کنید و شدت و ضعف آن
  4. ↑ چرا جمهوری اسلامی را نیاورده اید؟

منابع

  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • احمدی مقدم، سیدمحمد، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
  • اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، مصحح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • افشارکهن، مژگان، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
  • الخیرالله، زعیم، «فرقه زیدیه (1) و ارتباط آنها با زید بن علی(ع)»، معرفت، ترجمه علیرضا اسعدی و عبدالکاظم کاظمی، سال۱۳، شماره۸۶، ۱۳۸۳ش.
  • ایزدی، حسین؛ پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
  • پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
  • جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
  • جعفری، علی‌اکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
  • جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
  • چلونگر، محمدعلی؛ شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
  • حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدة‌التواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
  • حشمتی‌جدید، حمیدرضا، «پنداشت ژئوپلیتیک شیعه و چالش‌های فراروی انقلاب اسلامی در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه رازی، دانشکده علوم اجتماعی و تربیتی، ۱۳۹۳ش.
  • خسروبیگی، هوشنگ؛ جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، پژوهشنامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
  • دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
  • رییس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکو‌ه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
  • سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
  • سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة ‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
  • سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
  • شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
  • قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
  • کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهرا سادات؛ بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
  • گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
  • گلچین، سعید، «انقلاب اسلامی ایران و پیامد‌های آن بر ژئوپلیتیک تشیع در عربستان سعودی و یمن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش.
  • مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.
  • مشکور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه‌چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
  • مفید، محمد بن ‌محمد، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، با مقدمه شیخ‌الاسلام زنجانی، قم، مکتبه الداوری، ۱۳۳۰ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • منتظرالقائم، اصغر؛ کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
  • مینوی، مجتبی، «باطنیه اسماعیلیه»، مطالعات اسلامی، سال۲، شماره۳، ۱۳۵۱ش.
  • نوروزی، فرشید؛ عابدی، عباس؛ فرامرزنسب، رضا؛ احمدی، مسلم، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
  • هاجسن، مارشال گ.س.، فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
  • یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل‌ بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=حکومت‌های_شیعه_در_ایران&oldid=27748»