بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== '''مفهومشناسی''' == | == '''مفهومشناسی''' == | ||
حکومتهای شیعه در ایران، مجموعهای از نظامهای سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیبهایی توسط دولتهای دیگری تا امروز تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، منظور از حکومت شیعی تنها دولتهای شیعه دوازده امامی یا اثنیعَشَری نیست،<ref> | حکومتهای شیعه در ایران، مجموعهای از نظامهای سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیبهایی توسط دولتهای دیگری تا امروز تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، منظور از حکومت شیعی تنها دولتهای شیعه دوازده امامی یا اثنیعَشَری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87?q=%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص۹۵-۹۴.]</ref> بلکه دولتهای دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان)<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش.، ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۷-۸۶.</ref> نیز در طول تاریخ تشکیل شدهاند. وجه مشترک همه این حکومتها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهرهگیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظامهای رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C کشاورز و بوسعیدی، «دولتهای شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۴-۱۷۱.]</ref> نقطه عطف این حکومتها، صفویه است که تشیع اثنیعشری را در ایران رسمی کرد<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> و ولایت فقیه بهعنوان اصلیترین رکن حکومتی نظام جمهوری اسلامی به صورت ساخت قدرت، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C بهشتی، حاجی هاشمی، «چگونگی شکل گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref> | ||
== زمینه شکلگیری <big>حکومتهای شیعه در ایران</big> == | == زمینه شکلگیری <big>حکومتهای شیعه در ایران</big> == | ||
=== '''پیدایش مذهب تشیع''' === | === '''پیدایش مذهب تشیع''' === | ||
قبل از شکلگیری حکومتهای شیعه در ایران، پیدایش مذهب تشیع مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. درباره زمان شکلگیری تشیع، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. بهطور کلی، این دیدگاهها در دو دسته جای میگیرند: | قبل از شکلگیری حکومتهای شیعه در ایران، پیدایش مذهب تشیع مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. درباره زمان شکلگیری تشیع، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. بهطور کلی، این دیدگاهها در دو دسته جای میگیرند: | ||
# '''شکلگیری تدریجی:''' بر اساس این دیدگاه، تشیع بهتدریج و در جریان رویدادهای مهم | # '''شکلگیری تدریجی:''' بر اساس این دیدگاه، تشیع یک نقطهٔ آغاز مشخص و واحدی ندارد، بلکه بهتدریج و در جریان رویدادهای مهم سدهٔ نخست هجری پدید آمد. ریشهٔ این جریان به دوران زندگی پیامبر بازمیگردد، زمانی که گروهی از یاران، امام علی را بیشتر از دیگران دوست داشتند. پس از درگذشت پیامبر، مسئلهٔ جانشینی این گرایش را پررنگتر کرد. سپس رویدادهایی مانند جنگ جمل، نبرد صفین و بهویژه حادثهٔ عاشورا، هر کدام به هویتیابی جداگانهتر شیعیان انجامید. در این دیدگاه، تشیع دستکم تا پایان سدهٔ نخست هجری هنوز یک مذهب با نظام عقیدتی مشخص نبود، بلکه عمدتاً گرایشی سیاسی–عاطفی در درون جامعهٔ اسلامی به شمار میرفت.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۴-۱۹.</ref> | ||
# '''شکلگیری به | # '''شکلگیری بهعنوان اعتقاد به نص:''' دستهٔ دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را بهطور مشخص و با نص صریح بهعنوان جانشین خود تعیین کرده است. بر اساس این دیدگاه، آنچه تشیع را از یک گرایش سیاسی–عاطفی به یک مذهب با مبانی کلامی مشخص تبدیل کرد، شکلگیری نظریهٔ نص بود. این تحول عقیدتی عمدتاً در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری رخ داد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴-۳۲.</ref> | ||
=== '''گرایش ایرانیان به تشیع''' === | === '''گرایش ایرانیان به تشیع''' === | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
# '''نقش دولتهای محلی شیعه:''' پیش از صفویه، دولتهای شیعهای مانند علویان طبرستان، آل بویه و سربداران در مناطق مختلف ایران شکل گرفتند. این دولتها هرچند فراگیر نبودند، اما بسترهای فرهنگی و نهادی را برای گسترش تدریجی تشیع در ایران فراهم کردند. به دنبال، این روند تدریجی، هنگامی که صفویان در سده دهم هجری به قدرت رسیدند، تشیع در بسیاری از مناطق ایران ریشه دوانده بود. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، این جریان را به اوج خود رساندند و نخستین حکومت فراگیر شیعه در تاریخ ایران را بنیان نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.]</ref> | # '''نقش دولتهای محلی شیعه:''' پیش از صفویه، دولتهای شیعهای مانند علویان طبرستان، آل بویه و سربداران در مناطق مختلف ایران شکل گرفتند. این دولتها هرچند فراگیر نبودند، اما بسترهای فرهنگی و نهادی را برای گسترش تدریجی تشیع در ایران فراهم کردند. به دنبال، این روند تدریجی، هنگامی که صفویان در سده دهم هجری به قدرت رسیدند، تشیع در بسیاری از مناطق ایران ریشه دوانده بود. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، این جریان را به اوج خود رساندند و نخستین حکومت فراگیر شیعه در تاریخ ایران را بنیان نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86?q=%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعهگرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص۸۱.]</ref> | ||
== '''نخستین حکومتهای محلی و منطقهای پیش از صفویه''' | == '''نخستین حکومتهای محلی و منطقهای پیش از صفویه''' == | ||
پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولتهای محلی و منطقهای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومتها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشهدار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> در جدول زیر، مهمترین این دولتها بر اساس گزارش منابع پژوهشی و بهترتیب تاریخی معرفی شدهاند: | |||
پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولتهای محلی و منطقهای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومتها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشهدار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> در جدول زیر، مهمترین این دولتها بر اساس گزارش منابع پژوهشی و بهترتیب تاریخی معرفی شدهاند: | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+ | |+ | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۱: | ||
| valign="top" |'''سال انقراض''' | | valign="top" |'''سال انقراض''' | ||
| valign="top" |'''عوامل ضعف و فروپاشی''' | | valign="top" |'''عوامل ضعف و فروپاشی''' | ||
|'''دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی''' | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''علویان طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳-۵۳.</ref> | | valign="top" |'''علویان طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳-۵۳.</ref> | ||
| خط ۶۴: | خط ۵۷: | ||
توطئهچینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان. | توطئهچینی و اقدامات خلافت عباسی علیه علویان طبرستان. | ||
|تحقق آرمان تشکیل حکومت شیعی به عنوان نخستین تجربهٔ حکومتی علویان در ایران، مقابله با دستگاه خلافت عباسی و حکومتهای همجوار، دستیابی به حکومت با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم (نوآوری در مشروعیت سیاسی)، تعیین والیان شهرها با رضایت مردم، گسترش دعوت به سرزمینهای مجاور، ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانهها و خانقاهها، ترویج فقه شیعی زیدی، ساخت و تعمیر بارگاه ائمه و حاکمان علوی، گسترش علم و دانش، ایجاد پایگاهی امن برای سادات، ایجاد امنیت برای جامعهٔ طبرستان، گسترش اسلام و تشیع در منطقه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?q=%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C%20%D9%88%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D9%86&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref> | | valign="top" |'''آل مسافر'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲-۷۹.</ref> | ||
| valign="top" |دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان | | valign="top" |دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان | ||
| valign="top" | | | valign="top" |۳۰۴ق | ||
| valign="top" |سلسلهای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه تقسیم میشود: | | valign="top" |سلسلهای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند. خاندان آل مسافر به دو شاخه تقسیم میشود: | ||
شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد؛ | شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد؛ | ||
| خط ۷۵: | خط ۶۹: | ||
شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم) | شاخه آذربایجان: ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد در سال ۳۳۰ق تا ابوالهیجاء بن ابراهیم (نامعلوم) | ||
| valign="top" |تشیع اسماعیلی | | valign="top" |تشیع اسماعیلی | ||
| valign="top" | | | valign="top" |نامعلوم | ||
| valign="top" |دوپاره شدن حکومت آنان به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه؛ | | valign="top" |دوپاره شدن حکومت آنان به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه؛ | ||
ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین رعایا؛ | ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خویش یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در بین رعایا؛ | ||
منازعات پیوسته آل مسافر با حکومتهای همزمان و مجاور خویش نظیر غزنویان، سلجوقیان و آل بویه. | منازعات پیوسته آل مسافر با حکومتهای همزمان و مجاور خویش نظیر غزنویان، سلجوقیان و آل بویه. | ||
|ضرب سکه با نشانههای اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی)، حضور و گسترش زیدیان در مناطق تحت حاکمیت، بروز و ظهور حرکتها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در مناطق تحت حاکمیت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%86-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?q=%D8%A2%D9%84%20%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''آل بویه'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷-۱۰۰.</ref> | | valign="top" |'''آل بویه'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷-۱۰۰.</ref> | ||
| خط ۹۲: | خط ۸۷: | ||
ظهور قدرتهای نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه؛ | ظهور قدرتهای نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه؛ | ||
ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوتهای قومی، فرهنگی و اختلاف در میان سپاهیان. | ناتوانی آل بویه از حل اختلافات و تفاوتهای قومی، فرهنگی و اختلاف در میان سپاهیان. | ||
|کنترل و تسلط بر بغداد و خلافت عباسی توسط امیران شیعه، ایجاد تشکیلات اداری منظم (وزارت، دیوانها، قضاوت، حسبه و نقابت)، سازماندهی سپاه با شیوههای نوین نبرد، رشد و گسترش علوم (پزشکی، نجوم، ریاضیات، ادبیات)،شکوفایی هنر و معماری (معماری، خوشنویسی، منسوجات، فلزکاری).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87?q=%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%20%D9%88%20%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref>، ساخت و تجدید بنای مشاهد متبرکه (عتبات عالیات)، ایجاد کتابخانهها و مراکز علمی، رسمیت یافتن عزاداری<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%85%DB%8C%D9%82-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C?q=%D8%AC%D8%B4%D9%86%20%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%B1%20%D9%88%20%D8%A7%D8%B0%D8%A7%D9%86%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref>، و برگزاری مراسم در ایام محرم (نهادسازی مذهبی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%DA%A9-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%20%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref>، برگزاری جشن عید غدیر به صورت رسمی، رواج گفتن حی علی خیر العمل در اذان، رواج استفاده از مهر (تربت) در نماز، توجه به علویان و احیای منصب نقابت، وقف و نذورات برای امور مذهبی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۰-۱۲۲.]</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''باوندان اِسپَهبدیه طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴-۱۳۰.</ref> | | valign="top" |'''باوندان اِسپَهبدیه طبرستان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴-۱۳۰.</ref> | ||
| خط ۱۰۲: | خط ۹۸: | ||
| valign="top" |اختلافات داخلی در مسائل جانشینی و نقشآفرینی امرا در منازعات این دوران؛ | | valign="top" |اختلافات داخلی در مسائل جانشینی و نقشآفرینی امرا در منازعات این دوران؛ | ||
روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومتهای سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت. | روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومتهای سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت. | ||
|تبلیغ، ترویج و گسترش مذهب امامیه در طبرستان، ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی مازندران، حمایت از علمای شیعه و سادات و علویان، توجه به بقاع متبرک شیعیان (عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد عبدالعظیم)، ارتباط و همکاری با شیعیان دیگر مناطق (از جمله اسماعیلیان).<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲-۱۴۵.</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''اسماعیلیه نزاری ایران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.</ref> | | valign="top" |'''اسماعیلیه نزاری ایران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.</ref> | ||
| خط ۱۱۵: | خط ۱۱۲: | ||
همزمانی آنان با حکومتهای سلجوقیان، خوارزمشاهیان؛ | همزمانی آنان با حکومتهای سلجوقیان، خوارزمشاهیان؛ | ||
رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود. | رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود. | ||
|استمرار سلسله امامت نزاری<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref>، ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع (معماری بینظیر نظامی)، جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان، فعالیت گسترده در علوم (ادبیات، فلسفه، کلام، نجوم)، ایجاد کتابخانههای مجهز و مراکز پژوهشی، استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی، ایجاد انسجام و یکپارچگی کمنظیر در میان جامعهٔ نزاری (مردمان کوهستانی، روستائیان و اقلیت شهرنشین)، ادامهٔ حیات اسماعیلیه در قالب گروهها و حلقههای صوفیان پس از سقوط.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B2%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA?q=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''سربداران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷-۱۷۲.</ref> | | valign="top" |'''سربداران'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷-۱۷۲.</ref> | ||
| خط ۱۲۸: | خط ۱۲۶: | ||
درگیری سربداران با حکومتهای آل کرت و مغولان؛ | درگیری سربداران با حکومتهای آل کرت و مغولان؛ | ||
آرمانگرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدرت. | آرمانگرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدرت. | ||
|گسترش مذهب تشیع در خراسان و سرزمینهای مجاور، ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی، انجام اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی، تفکر بیگانهستیزی (الگویی برای قیامهای بعدی)، احیای آموزههای شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان، رفتار مناسب حاکمان با مردم، تأثیرگذاری بر قیامهای بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی و انقلاب اسلامی ایران.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D9%88-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C?q=%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''مرعشیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲-۲۰۲.</ref> | | valign="top" |'''مرعشیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲-۲۰۲.</ref> | ||
| خط ۱۴۰: | خط ۱۳۹: | ||
مالاندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان؛ | مالاندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان؛ | ||
حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان. | حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان. | ||
|گسترش و رشد شیعه امامیه در طبرستان، عمران و آبادی بناهای عامالمنفعه (حمام، بازار، مسجد)، گسترش شعائر شیعی (برگزاری مراسم عزاداری امام حسین)، تأثیرگذاری بر قیامهای دیگر شیعی (آل کیا در گیلان)، تأثیر اندیشههای سیاسی‑اجتماعی بر تشکیل دولت صفویه.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱-۱۹۳؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''آل کیا'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵-۲۱۵.</ref> | | valign="top" |'''آل کیا'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵-۲۱۵.</ref> | ||
| خط ۱۵۰: | خط ۱۵۰: | ||
| valign="top" |اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی؛ | | valign="top" |اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی؛ | ||
تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصا اقدامات تندروانه خاناحمد در رویارویی با صفویان. | تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصا اقدامات تندروانه خاناحمد در رویارویی با صفویان. | ||
|تشکیل حکومت شیعی در شرق گیلان به پایتختی لاهیجان، گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه، ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان، همچنین انجام آداب و رسوم اجتماعی مانند جشنها، عزاداریها، مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸-۲۲۵.</ref> | |||
|- | |- | ||
| valign="top" |'''مشعشعیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.</ref> | | valign="top" |'''مشعشعیان'''<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵-۲۲۹.</ref> | ||
| خط ۱۶۱: | خط ۱۶۲: | ||
| valign="top" |پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان؛ | | valign="top" |پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان؛ | ||
اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی. | اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی. | ||
|ایجاد حکومت مستقل شیعه به مرکزیت هویزه (خوزستان)، جنبش اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیلهای اعراب خوزستان، رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان بهویژه هویزه، ساخت مدارس، کتابخانهها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B9%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C?q=%D9%85%D8%B4%D8%B9%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، ۱۳۹۸ش، ص۶۷۴-۶۶۹.]</ref> | |||
|} | |||
|} | |||
== دوران صفویه == | |||
<ref group="دیدگاه">این دوران باید مستقل از حکومت های نخستین و محلی گزارش شود. همان مطالبی که قبلا بود نیاز است با تکمله هایی که در جدول بالا آمده و برخی نکاتی که در دیدگاه های قبلی بود. | |||
قبلا اینگونه تذکر داده شده بود: | |||
'''همانطور که در راهنمایی قبلی دکتر فصیحی آمده بود؛ ابتدا باید به تأسیس حکومت و بعد به رسمیت یافتن مذهب وارد شد. این بند خیلی ورود دفعی به عوامل و نشانه هاست. در واقع شما باید محورهای جدول بالا را برای صفویه هم بیاورید حالا چه به شکل جدول و چه به شکل دیگری.'''</ref> | |||
{| class="wikitable" | |||
|+ | |||
| valign="top" |'''حکومتها''' | |||
| valign="top" |'''جغرافیای سیاسی''' | |||
| valign="top" |'''سال تأسیس''' | |||
| valign="top" |'''زمینه شکلگیری''' | |||
| valign="top" |'''حاکمان''' | |||
| valign="top" |'''وضعیت تشیع''' | |||
| valign="top" |'''سال انقراض''' | |||
| valign="top" |'''عوامل ضعف و فروپاشی''' | |||
|'''دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی''' | |||
|- | |- | ||
!صفویان<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref> | |||
| valign="top" |آذربایجان و بخشهایی از مرکز و شمال غرب ایران | | valign="top" |آذربایجان و بخشهایی از مرکز و شمال غرب ایران | ||
| valign="top" |۹۰۷ق. | | valign="top" |۹۰۷ق. | ||
| خط ۱۷۴: | خط ۱۹۶: | ||
رواج رفاهطلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول؛ | رواج رفاهطلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول؛ | ||
جنگها منازعات مستمر صفویان و دولتهای اطراف مانند ازبکان، عثمانیها، گورکانیان هند و روسها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید. | جنگها منازعات مستمر صفویان و دولتهای اطراف مانند ازبکان، عثمانیها، گورکانیان هند و روسها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید. | ||
|رسمی کردن مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران، اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرتهای رقیب (عثمانیان و ازبکان)، شکلگیری هویت جدید به معنای ایران مسلمان شیعهٔ فارسیزبان، دیپلماسی و روابط خارجی مستقل، کاهش قدرت قزلباشها و تبدیل گرایشهای شیعی سیاسی به گرایشهای اعتقادی و فقاهتی، شکوفایی علوم شیعی و ظهور مکتب اصفهان (فلسفه، ادبیات، معماری)، تجلی شعائر شیعی در معماری (تزئینات مساجد، منارهها، کتیبهها)، شکوفایی هنرهای مبتنی بر تشیع (تعزیه، قالیبافی، نساجی، سفالگری، فلزکاری، خوشنویسی)، حمایت از علمای بزرگ (شیخ بهایی، ملاصدرا، میرفندرسکی، علامه مجلسی)، تجدید حیات علمی ایران، ساخت مدارس، مساجد، پلها، قصرها، محلات و کاروانسراها، استفاده از ریاضیات در معماری (نسبتهای هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه)، تدوین متون فقهی و حدیثی، احیای نماز جمعه (به صورت وجوب یا استحباب)، توجه به سنت وقف، ساخت و گسترش اماکن دینی (بهویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?q=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref> | |||
|} | |} | ||
== '''دوران گذار و تثبیت قدرت علما''' == | == '''دوران گذار و تثبیت قدرت علما''' == | ||
| خط ۲۶۴: | خط ۲۷۹: | ||
| | | | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|- | |- | ||
| valign="top" |جمهوری اسلامی ایران | | valign="top" |جمهوری اسلامی ایران | ||
