جزیره خارک: تفاوت میان نسخه‌ها

نام جزیره خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشته‌های استرابون از آن با نام «ایکارهیا» یا «ایکاریوس» و در آثار بطلمیوس با عنوان «آراکیا» یاد شده است. همچنین جغرافی‌نویسان دورۀ اسلامی از جمله جیهانی و ابن‌حوقل در آثار خود از نام خارک ذکر به میان آورده‌اند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر «خاری» یا «ساکن الخاری» یا «میرمحمد» استفاده می‌شده و بومیان منطقه نیز نام «خارگ» را برای این جزیره به کار برده‌اند. جلال آل احمد معتقد است که واژۀ خارک برگرفته از «خرمای نارس» است.<ref>سعیدی‌نیا و لعبت‌فر،  «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99.</ref> برخی گفته‌اند که این منطقه به‌دلیل وجود بوته‌های خارمانند، «خار» نامیده شده و پسوند «گ» نیز نشان‌دهندۀ مکان است. بر پایه روایت دیگر، در زبان پهلوی واژۀ «خار» به‌معنای مکان بلند است که این معنا با ویژگی جغرافیایی جزیره یعنی صخره‌ای مرتفع در آب‌های خلیج فارس،همخوانی دارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404122513082/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D8%AA «جزیره خارگ، نماد مقاومت ایران کجاست؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

برپایۀ یافته‌های باستان‌شناختی، جزیره خارک از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در قلمرو ایلامیان قرار داشته است. جغرافی‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری، خارک را جزیره‌ای آباد با کشتزارها و نخلستان‌ها توصیف کرده‌اند که از توابع گناوه بوده، مرکز حکومتی محسوب می‌شده و از نظر صید مروارید از جمله مروارید «در یتیم» اهمیت داشته است. این جزیره تا پیش از صفویان جزو قلمرو حکومت‌های محلی جنوب ایران بود. در سدۀ دهم هجری پرتغالی‌ها خارک را تصرف کردند اما بعد نیروهای عرب محلی آنان را بیرون راندند. در دوره شاه سلیمان صفوی، هلندی‌ها در ۱۶۸۴م خارک را تصرف کردند. در ۱۷۵۳م در دوره کریم‌خان زند، هلندی‌ها دوباره در جزیره استقرار یافتند تا اینکه میرمهنا آنان را بیرون کرد و نیروهای زندیه جزیره را تصرف کردند.حکومت‌های ایران دو بار؛ یک بار کریم‌خان زند و بار دیگر فتحعلی‌شاه قاجار، خارک را به فرانسه واگذار کردند اما این امر محقق نشد. بریتانیا در ۱۸۳۸م و سپس در ۱۸۵۶م خارک را اشغال کرد و در جریان جنگ جهانی اول نیز جزیره تا پایان جنگ در تصرف انگلستان بود. جزیره خارک از ۱۳۱۲ تا ۱۳۲۷ش در دورۀ پهلوی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شد. در ۱۳۳۷ش به‌دلیل عمق مناسب سواحل، به‌عنوان پایانۀ صدور نفت خام برگزیده و در ۱۳۴۴ش به بندری بزرگ برای صدور نفت تبدیل شد.<ref>[http://mehrnews.com/news/6781497/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AB%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C%DA%A9-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%88 «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

جزیره خارک به‌دلیل قرارگیری در مسیر کشتیرانی منطقه، از موقعیت راهبردی برخوردار است. این جزیره از دیرباز به‌عنوان محلی برای تبادلات تجاری و پایگاهی نظامی شناخته می‌شد و شواهد باستان‌شناختی و متون تاریخی از حضور تمدن‌های کهن و نقش آن در مسیرهای دریایی منطقه‌ای حکایت دارند. در اواسط قرن نوزدهم میلادی، اتحاد جامعه محلی موجب اخراج نیروهای اشغالگر هلندی شد و این رویداد به‌عنوان الگویی از همبستگی مذاهب اسلامی در دفاع از سرزمین ثبت شده است. در تاریخ معاصر این جزیره به‌عنوان بزرگ‌ترین پایانۀ صادرات نفت ایران، شریان اصلی صادرات نفت کشور محسوب می‌شود<ref>[http://mehrnews.com/news/6781497/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AB%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C%DA%A9-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%88 «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر.]</ref> و به نظر کارشناسان هرگونه تهدید علیه آن می‌تواند امنیت مسیرهای کشتیرانی در خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/955919/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%DA%A9%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%86%D9%87-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF «جزیره خارک کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref> به نظر تحلیلگران این جزیره از نظر ژئوپلیتیکی برای امنیت انرژی جهان حیاتی است؛ زیرا هرگونه حمله به تأسیسات خارک می‌تواند روزانه ۱٫۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت را از عرضۀ جهانی حذف کند که معادل ۳ تا ۴ درصد تجارت دریایی نفت خام جهان است و به گفتۀ تحلیلگران، می‌تواند قیمت نفت را در شرایط امروزی تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش داده و اقتصادهای آسیایی را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد.<ref>[https://parsi.euronews.com/business/2026/03/16/why-kharg-island-is-vital-to-iran-and-the-global-economy «چرا جزیره خارک برای ایران و اقتصاد جهان حیاتی است؟»، وب‌سایت یورو نیوز.]</ref>

بر اساس سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن، جمعیت جزیرۀ خارک از ۶۴۷ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۸۳۵۳ نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافت که بیش از ۱۳ برابر شدن جمعیت را نشان می‌دهد. نرخ رشد جمعیت در دوره ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ حدود ۷۵ درصد و در دوره ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ حدود ۳۵ درصد بوده است. بر اساس سرشماری ۱۳۸۵ش، جمعیت این جزیره ۸۸۰۰ نفر گزارش شده<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236744/%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%A9 طرفداری، «خارک»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> و جمعیت کنونی خارک نیز حدود ۸۰۰۰ نفر برآورد می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404122513082/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D8%AA «جزیره خارگ، نماد مقاومت ایران کجاست؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> درحال‌حاضر بیشتر ساکنان جزیره خارک را مهندسین و نیرو‌های شاغل در شرکت‌های نفتی تشکیل می‌دهد اما جزیره ساکنین بومی زیادی نیز دارد.‌<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1025809/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF «روز ملی جزیره خارگ»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در گذشته معاش ساکنان این جزیره بیشتر از راه دریانوردی، ماهیگیری، تجارت و صید، به‌ویژه صید مروارید مشهور خارک بوده است.<ref>[http://ghiasabadi.com/khark.html مردای غیاث‌آبادی، «یادداشت‌های خارک: سمت‌نما و تخته‌نردهای سنگی نویافته»، وب‌سایت پژوهش‌های ایران.]</ref>