بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۵۰: | خط ۵۰: | ||
=== اسماعیلیه نزاری ایران === | === اسماعیلیه نزاری ایران === | ||
حکومت اسماعیلیه نزاری ایران از سال ۴۸۸ق در قلعه کوهستانی الموت، واقع در منطقهٔ الموت (از توابع استان قزوین) تأسیس شد.اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفه هشتم فاطمیان مصر رخ داد و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳۸۸ و ۳۹۲-۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶-۹۴.</ref> ۷ نفر از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکنالدین خورشاه (۶۵۴ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق بنا بر دلایلی مانند نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت | حکومت اسماعیلیه نزاری ایران از سال ۴۸۸ق در قلعه کوهستانی الموت، واقع در منطقهٔ الموت (از توابع استان قزوین) تأسیس شد. اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفه هشتم فاطمیان مصر رخ داد و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳۸۸ و ۳۹۲-۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶-۹۴.</ref> ۷ نفر از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکنالدین خورشاه (۶۵۴ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق بنا بر دلایلی مانند نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، تبلیغات همهجانبه اهلسنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیتهای بزرگ سیاسی، نظامی و مذهبی، همزمانی آنان با حکومتهای سلجوقیان، خوارزمشاهیان و رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود منقرض شد و پس از آن به صورت مخفیانه به حیات خود ادامه داد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲-۱۵۳.</ref> | ||
در این دوره، استمرار سلسله امامت نزاری<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> همراه با ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع و معماری بینظیر نظامی، زمینهساز جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان گردید. آنان با ایجاد انسجام و یکپارچگی کمنظیر در میان جامعهٔ نزاری، توانستند اسماعیلیه را در قالب گروهها و حلقههای صوفیان پس از سقوط نیز ادامه دهند. همچنین فعالیت گسترده در علوم ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، ایجاد کتابخانههای مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی از دیگر دستاوردهای مهم ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B2%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA?q=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref> | در این دوره، استمرار سلسله امامت نزاری<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> همراه با ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع و معماری بینظیر نظامی، زمینهساز جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان گردید. آنان با ایجاد انسجام و یکپارچگی کمنظیر در میان جامعهٔ نزاری، توانستند اسماعیلیه را در قالب گروهها و حلقههای صوفیان پس از سقوط نیز ادامه دهند. همچنین فعالیت گسترده در علوم ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، ایجاد کتابخانههای مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی از دیگر دستاوردهای مهم ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B2%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA?q=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref> | ||
| خط ۹۲: | خط ۹۲: | ||
دلایل مهم در ضعف و فروپاشی حکومت صفویان شامل نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، توطئهچینی و رقابتهای میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنیها و چرکسیها، تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، رواج رفاهطلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، جنگها منازعات مستمر صفویان و دولتهای اطراف مانند ازبکان، عثمانیها، گورکانیان هند و روسها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید میباشد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref> | دلایل مهم در ضعف و فروپاشی حکومت صفویان شامل نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، توطئهچینی و رقابتهای میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنیها و چرکسیها، تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، رواج رفاهطلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، جنگها منازعات مستمر صفویان و دولتهای اطراف مانند ازبکان، عثمانیها، گورکانیان هند و روسها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید میباشد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲-۲۴۵.</ref> | ||
=== دستاوردها | === دستاوردها === | ||
# '''دستاوردهای سیاسی:''' رسمی کردن مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران، اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرتهای رقیب (عثمانیان و ازبکان)، شکلگیری هویت جدید به معنای ایران مسلمان شیعهٔ فارسیزبان، دیپلماسی و روابط خارجی مستقل، کاهش قدرت قزلباشها و تبدیل گرایشهای شیعی سیاسی به گرایشهای اعتقادی و فقاهتی. | # '''دستاوردهای سیاسی:''' رسمی کردن مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران، اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرتهای رقیب (عثمانیان و ازبکان)، شکلگیری هویت جدید به معنای ایران مسلمان شیعهٔ فارسیزبان، دیپلماسی و روابط خارجی مستقل، کاهش قدرت قزلباشها و تبدیل گرایشهای شیعی سیاسی به گرایشهای اعتقادی و فقاهتی. | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۳: | ||
==== افشاریه ==== | ==== افشاریه ==== | ||
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغانها پیرو اهلسنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار (حک:۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او | پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغانها پیرو اهلسنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار(حک:۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او تلاش میکرد مذهب شیعه بهعنوان فرقهای جدید در جهان تسنن به نام مذهب جعفری به رسمت شناخته شود،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتحالله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> اما تلاش او بینتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاههای عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشهدار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF?q=%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%A7%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%A7%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%20%D8%B2%D9%86%D8%AF&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | ||
=== دوره نقشآفرینی و اثر گذاریهای سیاسی و اجتماعی === | === دوره نقشآفرینی و اثر گذاریهای سیاسی و اجتماعی === | ||
| خط ۱۲۷: | خط ۱۲۷: | ||
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. عواملی مانند نارضایتی از سیاستهای سکولار و وابسته به غرب در دوره پهلوی، رهبری سید روحالله خمینی از سال ۱۳۴۲ش به بعد، تظاهرات سراسری و اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ش، خروج محمدرضا پهلوی در دی ۱۳۵۷ش، همهپرسی جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ش با رأی بیش از ۹۸٪ مردم.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> این تحول تاریخی را رقم زدند. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه بهعنوان مبنای حکومتداری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی مانند رهبری، ریاست جمهوری، قوای سهگانه شامل مجریه، مقننه، قضائیه، مجلس خبرگان، شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران،۱۳۶۰-۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴-۹۸. </ref> و قوانین اساسی نافذ گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه در تمام عرصه های اجتماعی ورود کرد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومتداری دینی در جهان معاصر به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> | با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. عواملی مانند نارضایتی از سیاستهای سکولار و وابسته به غرب در دوره پهلوی، رهبری سید روحالله خمینی از سال ۱۳۴۲ش به بعد، تظاهرات سراسری و اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ش، خروج محمدرضا پهلوی در دی ۱۳۵۷ش، همهپرسی جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ش با رأی بیش از ۹۸٪ مردم.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> این تحول تاریخی را رقم زدند. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه بهعنوان مبنای حکومتداری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی مانند رهبری، ریاست جمهوری، قوای سهگانه شامل مجریه، مقننه، قضائیه، مجلس خبرگان، شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران،۱۳۶۰-۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴-۹۸. </ref> و قوانین اساسی نافذ گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه در تمام عرصه های اجتماعی ورود کرد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومتداری دینی در جهان معاصر به شمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?q=%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C%20%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%20%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%20%D8%A8%D8%B1%20%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%20%D9%88%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%20%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%8C%20%D9%88%20%D9%86%D9%82%D8%B4%20%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%20(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AA%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%88%20%D9%88%20%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref> | ||
=== دستاوردها | === دستاوردها === | ||
جمهوری اسلامی ایران از زمان استقرار خود تاکنون، در حوزههای فرهنگی، علمی، آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی و نظامی و همچنین در تعامل با پیروان ادیان الهی، مجموعهای از دستاوردها را گزارش کرده است؛ از جمله: | جمهوری اسلامی ایران از زمان استقرار خود تاکنون، در حوزههای فرهنگی، علمی، آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی و نظامی و همچنین در تعامل با پیروان ادیان الهی، مجموعهای از دستاوردها را گزارش کرده است؛ از جمله: | ||
