بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
همبستگی اجتماعی؛ | همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه. | ||
'''همبستگی اجتماعی''' | '''همبستگی اجتماعی''' به معنای وجود پیوندها، ظرفیتها و احساسات مشترکی است که اعضای یک جامعه را به یکدیگر متصل کرده و زمینهساز انسجام، ثبات و همکاری برای رسیدن به خیر عمومی میشود. این مفهوم نه تنها ابعاد ساختاری و اقتصادی، بلکه ریشههای عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. | ||
== تعریف و مفهومشناسی == | == تعریف و مفهومشناسی == | ||
همبستگی اجتماعی حقیقتی است که به ظرفیت یک جامعه برای تأمین رفاه همه اعضا، کاهش نابرابری و جلوگیری از شکافهای مخرب اشاره دارد.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> | همبستگی اجتماعی حقیقتی است که به ظرفیت یک جامعه برای تأمین رفاه همه اعضا، کاهش نابرابری و جلوگیری از شکافهای مخرب اشاره دارد.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> در حالی که در جامعهشناسی کلاسیک غرب، همبستگی اغلب به عنوان امری اعتباری و ناشی از قرارداد یا نیازهای اقتصادی نگریسته میشود، در دیدگاههای اسلامی، این مفهوم بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. بر این اساس، اصلیترین عامل پیونددهنده انسانها، دین الهی و ایمان به خدای واحد است که پیوندی استوارتر از قراردادهای اعتباری ایجاد میکند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۰.</ref> | ||
در حالی که در جامعهشناسی کلاسیک غرب، همبستگی اغلب به عنوان امری اعتباری و ناشی از قرارداد یا نیازهای اقتصادی نگریسته میشود، در دیدگاههای اسلامی، این مفهوم بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. بر این اساس، اصلیترین عامل پیونددهنده انسانها، دین الهی و ایمان به خدای واحد است که پیوندی استوارتر از قراردادهای اعتباری ایجاد میکند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۰.</ref> | |||
== نظریههای کلاسیک و اندیشمندان مسلمان == | == نظریههای کلاسیک و اندیشمندان مسلمان == | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۶: | ||
== همبستگی در مکتب اهل بیت و اندیشه معاصر == | == همبستگی در مکتب اهل بیت و اندیشه معاصر == | ||
=== کلام امام علی و امام رضا === | |||
* '''محوریت عدالت:''' از دیدگاه علی بن ابی طالب، همبستگی اجتماعی بدون اجرای عدالت پایدار نخواهد بود. عدالت باعث تالیف قلوب و استحکام پیوند میان مردم و حاکمان میشود.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۷.</ref> | |||
* '''متغیرهای اخلاقی:''' در سیره علیبن موسی الرضا، متغیرهایی چون «تواضع»، «مدارا» و «کمک به همنوع» به عنوان بسترهای اصلی همبستگی معرفی شدهاند. اخلاق اجتماعی در این الگو، ضامن امنیت و صلح پایدار است.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، ص ۱.</ref> | |||
=== اندیشه سید روحلله خمینی === | |||
سید روحالله خمینی دین مبین اسلام و ولایت فقیه را کانون اصلی همبستگی جامعه میدانستند. ایشان بر عرصههایی چون «وحدت بر محور اسلام»، «دشمنشناسی مشترک» و «مشارکت در مناسک جمعی» به عنوان عوامل تولید قدرت جمعی تأکید داشتند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۲۸.</ref> همچنین ایشان حاکمیت قانون و تبعیت از نهادهای قانونی را ملاک ثبات اجتماعی معرفی میکردند.<ref>مصطفایی، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، ص ۱۳۷.</ref> | |||
=== | === سید حسین طباطبایی === | ||
در اندیشه [[سید محمدحسین طباطبایی|علامه طباطبایی]]، نقطه عزیمت تحلیل همبستگی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به خدمت میگیرد (استخدام) که این امر منجر به تشکیل جامعه و ضرورت وجود ریاست میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ص ۲۲۰.</ref> علامه معتقد است که فطرت از یکسو به تشکیل اجتماع دعوت میکند و از سوی دیگر به دلیل تفاوت استعدادها، جامعه را به سمت اختلاف و بهرهکشی سوق میدهد؛ لذا انسجام پایدار تنها در سایه دین و نبوت به عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ص ۱۸۷.</ref> | در اندیشه [[سید محمدحسین طباطبایی|علامه طباطبایی]]، نقطه عزیمت تحلیل همبستگی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به خدمت میگیرد (استخدام) که این امر منجر به تشکیل جامعه و ضرورت وجود ریاست میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ص ۲۲۰.</ref> علامه معتقد است که فطرت از یکسو به تشکیل اجتماع دعوت میکند و از سوی دیگر به دلیل تفاوت استعدادها، جامعه را به سمت اختلاف و بهرهکشی سوق میدهد؛ لذا انسجام پایدار تنها در سایه دین و نبوت به عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ص ۱۸۷.</ref> | ||
| خط ۳۹: | خط ۳۶: | ||
=== دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | === دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | ||
[[محمدعلی شاهآبادی| | [[محمدعلی شاهآبادی|شاهآبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه «خیط نبوت و ولایت» (انسجام عمودی) و «خیط اخوت» (انسجام افقی) تبیین میکند. وی معتقد است اسلام دین اجتماعی است و خطرناکترین عامل انحطاط جامعه، «انفصام خیط اخوت» (گسست پیوند برادری) و پیوند با اجانب است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | ||
نظریه انسجام ایشان بر دو رکن اساسی استوار است: | نظریه انسجام ایشان بر دو رکن اساسی استوار است: | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۴: | ||
شاهآبادی انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام، از صفر به «عدد» تبدیل شده و قدرت مییابد.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref> وی راهکارهای عملی برای نهادینهسازی انسجام را در مواردی چون اتحاد علما، تمرکز بیتالمال، مصرف کالای وطنی و ایجاد سازوکار حل منازعه در مساجد میجوید.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | شاهآبادی انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام، از صفر به «عدد» تبدیل شده و قدرت مییابد.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref> وی راهکارهای عملی برای نهادینهسازی انسجام را در مواردی چون اتحاد علما، تمرکز بیتالمال، مصرف کالای وطنی و ایجاد سازوکار حل منازعه در مساجد میجوید.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | ||
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | == نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | ||
=== آموزش عالی و دانشگاه === | === آموزش عالی و دانشگاه === | ||
دانشگاهها با ترویج «شهروندی اجتماعی»، افراد را از منفعتگرایی فردی به سمت مصالح عمومی سوق میدهند. نهاد آموزش عالی از طریق تولید اجماع درباره قراردادهای اجتماعی، نقش بازتولیدکننده اخلاق جمعی را ایفا میکند.<ref>عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۴۵.</ref><ref>کریمی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref> | دانشگاهها با ترویج «شهروندی اجتماعی»، افراد را از منفعتگرایی فردی به سمت مصالح عمومی سوق میدهند. نهاد آموزش عالی از طریق تولید اجماع درباره قراردادهای اجتماعی، نقش بازتولیدکننده اخلاق جمعی را ایفا میکند.<ref>عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۴۵.</ref><ref>کریمی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref> | ||
| خط ۷۷: | خط ۶۴: | ||
== عوامل واگرایی و تضعیف == | == عوامل واگرایی و تضعیف == | ||
* '''بیعدالتی اجتماعی:''' اصلیترین عامل گسست پیوندهای جمعی.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref> | * '''بیعدالتی اجتماعی:''' اصلیترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref> | ||
* '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | * '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | ||
* '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | * '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | ||
== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | == منابع == | ||
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷. | * امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷. | ||
| خط ۹۹: | خط ۸۱: | ||
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴. | * زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴. | ||
* سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹. | * سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹. | ||
* شاهآبادی، محمدعلی، «شذرات المعارف»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰. | |||
* طباطبایی، سید محمدحسین، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰. | |||
* طباطبایی، سید محمدحسین، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲. | |||
* عبداله زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''نگرشهای نو در جغرافیای انسانی''، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵. | * عبداله زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''نگرشهای نو در جغرافیای انسانی''، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵. | ||
* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات راهبردی فرهنگ''، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲. | * عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات راهبردی فرهنگ''، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲. | ||
