آب: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آب؛'''}} مایهٔ زندگی.

آب، از منابع اصلی محیط زیست جانداران است و زندگی و سلامت انسان‌ها، جانوران و گیاهان به‌وجود آن بستگی دارد. آب در فرهنگ‌های مختلف بشر، در شکل‌دهی به باورها، نگرش‌ها، کنش‌ها، ادبیات، هنر، معماری و جلوه‌های تمدنی و زیبایی‌شناختی نیز نقش‌آفرین بوده است. آب در فرهنگ ایرانیان، مظهر حیات و نماد پاکی محسوب می‌شود و جلوه‌های قدسی و نمادین آن به کنش، نگرش، فرهنگ عامه، ادبیات و آداب و رسوم مذهبی و آیین‌های ملی و دینی ایرانیان، هویت ویژه و متمایز بخشیده است. در فرهنگ شیعی، آب یادآور تشنگی شهیدان کربلا و نشان فداکاری «ابوالفضل العباس» است و بر مبنای آن سقاخانه‌های زیادی در سراسر ایران تأسیس شده و مردم هنگام نوشیدن آب، بر امام حسین [[صلوات]] می‌فرستند.

واژهٔ فارسی «آب»، مایع شفاف معنا شده که مزه، بو و رنگ ندارد. این واژه در اوستا به‌شکل «آپ»، در فارسی باستان «آپی» و در لهجه‌های امروزی فارسی به‌صورت «آف»، «آو» و «اَو» ثبت شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/آب دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ آب.]</ref>آب را در عربی، «ماء» می‌گویند که در قرآن و روایات اسلامی زیاد به کار رفته است. آب در ادبیات عرفانی و فلسفی دانشمندان قدیم، یکی از عناصر چهارگانهٔ تشکیل دهندهٔ طبیعت (آب، خاک، باد و آتش) و مبنای تعریف همه پدیده‌های طبیعی بوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/359948/fa ناظم و دیگران، «عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش)، الگویی ایرانی برای طراحی پارک شهری»، 1399ش، ص209.]</ref>

مفهوم آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، علاوه‌بر منظر تجربی و کاربردهای عملی آن، در سبک زندگی مؤمنانه نقش اساسی و هویت‌بخش دارد و باورهایی مانند قداست آب زمزم<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۳۴۹.</ref> و اعمالی مانند وضو، غسل، پاکیزگی، شست‌وشوی اموات، آب‌ریختن دنبال مسافر،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/771596/text/مشخصه-های-اب-در-فرهنگ-ایرانی-و-تاثیر-ان-بر-شکل-گیری-فضای-زیست نقی‌زاده، «مشخصه‌های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.]</ref> نخوردن آب در ماه [[رمضان]]<ref>یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۴۱–۵۴۳.</ref> و ساخت سقاخانه‌ها، آب انبارها وجلوه‌های هنری و نمادین آن در معماری<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-مناسبت-های-مذهبی-79/219794-معماری-سقاخانه-های-ایران «معماری سقاخانه‌های ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> را شکل می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/771596/text/مشخصه-های-اب-در-فرهنگ-ایرانی-و-تاثیر-ان-بر-شکل-گیری-فضای-زیست نقی‌زاده، «مشخصه‌های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.]</ref>

آب، همیشه در زندگی ایرانیان علاوه‌بر کاربرد طبیعی، اهمیت و نقش معنوی و نمادین داشته است. در ایران باستان، «آناهیتا»، ایزد بانوی آب و فرشتهٔ نگهبان چشمه‌ها و باران تصور می‌شده و مورد احترام بوده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85054118/گلابریزان-آب-ها-آئینی-برای-پاسداشت-مایه-حیات-در-کرمانشاه «گلاب‌ریزان آب‌ها، آیینی برای پاسداشت مایه حیات در کرمانشاه»، خبرگزای ایرنا.]</ref> این باور به اوستا نیز راه یافته و «آبان یشت» در ستایش تجلی معنوی آب، مظهر زایش نو و تولد ثانویه است و آب، «زهدان» عالم تصور می‌شده است که در آن همه امکانات بالقوه وجود دارد. در باور ایرانیان پیش از اسلام، به نقش و ارزش آب در پاکی جسم و طهارت توجه ویژه شده و آنها، آب را پس از آتش، مقدس‌ترین عنصر می‌دانستند.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.</ref> آب در بعد معناشناسی و نمادین در فرهنگ ایرانی در دورهٔ اسلامی تحول پیدا کرد و در خدمت مفاهیم بنیادین دینی مانند توحید و آفرینندگی خدا قرار گرفت و در توسعهٔ تمدن و فرهنگ اسلامی و ایرانی تأثیر گذاشت.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

=== الف) در آموزه‌های دینی ===

در قرآن، ۹۹ بار به کلمهٔ آب اشاره شده و انسان به تفکر دربارة آب و شکرگزاری بر این نعمت بزرگ فراخوانده شده است. آب به‌عنوان برکت خداوند معرفی شده است که زندگی می‌بخشد و زندگی را حفظ می‌کند و بشر و زمین را پاکیزه می‌کند. همچنین آب در قرآن با ارزش‌ترین آفریدهٔ خدا بعد از انسان است که زندگی موجودات زنده به آن بستگی دارد.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.</ref> [[پیامبر اسلام]] نیز آب را در دنیا و آخرت، برترین آشامیدنی معرفی کرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج66، ص451-454.</ref>

=== ب) در سبک زندگی ایرانی ===

==== ۱. هنگام نوشیدن آب ====

از جلوه‌های قدسی و نمادین آب در سبک زندگی مؤمنانه (سبک زندگی حسینی)، فرستادن صلوات هنگام نوشیدن آب گوارا بر امام حسین و یادکردن از تشنگی وی در روز [[عاشورا]] است. این کنش مذهبی در میان [[شیعیان]] جهان به یک نماد هویت‌بخش تبدیل شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/92081912468/ثواب-سلام-بر-حسین-گفتن-پس-از-نوشیدن-آب مرادی، «ثواب سلام بر حسین گفتن پس از نوشیدن آب»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

# آب در اعمال عبادی و هنگام نیایش نیز معنای قدسی و نمادین دارد. برای مثال، کاربرد آب در وضو و غسل نه تنها جسم را از آلودگی‌ها پاک می‌کند بلکه سمبل پاک کردن روح از گناه و نزدیک شدن به خدا است.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

# تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری می‌شود و آرامش لازم را برای نمازگزاران ایجاد می‌کند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

=== ب) سبک‌های معماری اسلامی و ایرانی ===

==== ۱. مساجد ====

آب در طراحی و معماری [[مساجد]]، که محل عبادت و ارتباط زمین با آسمان دانسته می‌شود، حضور قدسی، نمادین و اثرگذار دارد و به گونه‌ای جانمایی می‌شود که در ایجاد معنی و حس عرفانی نقش مهم دارد. وضوخانه، حوض آب، فوارهٔ آب، سنگاب، آب‌نمای مرکزی و پایاب، از قسمت‌های مهم مساجد است<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وب‌سایت شهر معمار.]</ref> که مکان، تناسب، مساحت، طراحی و قرینه‌یابی‌های آنها به‌صورتی جانمایی و اجرا می‌شود که در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد بوده و معنای مورد نظر را به انسان منتقل کند. برای مثال، حوض آب در یک مسجد، با قرار گرفتن در وسط حیاط مرکزگرای مسجد، نقش مرکز معنوی مسجد را داشته، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی بهشت کمک می‌کند. همچنین شکل مربع یا مستطیل حوض نماد زمین بوده که به‌وسیله آب درون حوض و بازتاب آسمان و ایوان در آن، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان می‌دهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در اماکن مقدس مانند حرم‌ها و مساجد دیده می‌شود در معنای قدسیِ خود، نماد چرخش کُره‌ها و منظومه‌ها به‌دور نقطهٔ هستی‌بخش جهان و بازنمایی مفهوم توحید است<ref>آل‌ابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> همچنین فواره به‌دلیل جوشنده بودن آن، به چشمه‌ای جوشان تشبیه شده که همانند نور دایره‌های هم‌مرکز و پشت‌سرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان می‌آورد.<ref>طوسی و امامی‌فر، «نمادشناسی و نشانه‌شناسی عناصر باغ‌های ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref>

سقاخانه‌ها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی «عباس» برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد عزت، آزادگی، [[ایثار]] و جوانمردی است. سقاخانه‌ها به‌صورت معمول، در مرکز محله‌ها و در جوار مسجدها، حسینیه‌ها و تکایا و در مسیر گذرهای اصلی قرار دارد و تاریخ حماسی و ارزش‌های معنوی را زنده می‌کند.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در سقاخانه‌ها کتیبه‌هایی نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و شهادت «ابوالفضل العباس» نوشته شده است.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref>