آب: تفاوت میان نسخهها
ویرایش متن |
ویرایش متن |
||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
# تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری میشود و آرامش لازم را برای [[نمازگزار|نمازگزاران]] ایجاد میکند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.]</ref> | # تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری میشود و آرامش لازم را برای [[نمازگزار|نمازگزاران]] ایجاد میکند.<ref>[https://article.tebyan.net/307817/آب-در-معماری-ایرانی «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.]</ref> | ||
=== ب) | === ب) معماری === | ||
==== ۱. مسجد ==== | ==== ۱. مسجد ==== | ||
آب در طراحی و معماری [[مسجد]] و بهویزه [[مسجد جامع]]، به گونهای جانمایی میشود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقشآفرین باشد. [[وضوخانه]]، [[حوض آب]]، [[فواره آب|فوارهٔ آب]]، [[سنگاب]] و [[پایاب]]<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی میشوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی [[بهشت]] کمک میکند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان میدهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده میشود، نماد چرخش کُرهها و منظومهها بهدور نقطهٔ هستیبخش جهان و بازنمایی مفهوم [[توحید]] است<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> فواره به چشمهای جوشان تشبیه میشود که همانند نور دایرههای هممرکز و پشتسرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان میآورد.<ref>طوسی و امامیفر، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref> | آب در طراحی و معماری [[مسجد]] و بهویزه [[مسجد جامع]]، به گونهای جانمایی میشود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقشآفرین باشد. [[وضوخانه]]، [[حوض آب]]، [[فواره آب|فوارهٔ آب]]، [[سنگاب]] و [[پایاب]]<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی میشوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی [[بهشت]] کمک میکند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان میدهد.<ref>[https://civilica.com/doc/571946/ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.]</ref> فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده میشود، نماد چرخش کُرهها و منظومهها بهدور نقطهٔ هستیبخش جهان و بازنمایی مفهوم [[توحید]] است<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.</ref> فواره به چشمهای جوشان تشبیه میشود که همانند نور دایرههای هممرکز و پشتسرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان میآورد.<ref>طوسی و امامیفر، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.</ref> | ||
==== ۲. سقاخانه ==== | ==== ۲. سقاخانه ==== | ||
سقاخانهها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی [[حضرت عباس|عباس]] برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد [[عزت]]، [[آزادگی]]، [[ایثار]] و [[جوانمردی]] است. [[سقاخانه]] بهصورت معمول، در مرکز محلهها | سقاخانهها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی [[حضرت عباس|عباس]] برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد [[عزت]]، [[آزادگی]]، [[ایثار]] و [[جوانمردی]] است. [[سقاخانه]] بهصورت معمول، در مرکز محلهها یا در مسیر گذرهای اصلی و کنار [[مسجد]]، [[حسینیه]] و [[تکیه]] برپا میشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در سقاخانهها [[کتیبه|کتیبههایی]] نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و [[شهادت]] [[حضرت عباس|ابوالفضل العباس]] نوشته شده است.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | ||
==== ۳. آبانبار ==== | ==== ۳. آبانبار ==== | ||
آبانبار در بافت شهرها، بهویژه حاشیهٔ کویر و منطقههای کمآب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آبانبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دورههایی از تکامل را سپری کرده است؛ بهگونهای که از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ ایرانیان، ساختن آبانبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت میدانستند.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | [[آبانبار]] در بافت شهرها، بهویژه حاشیهٔ کویر و منطقههای کمآب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آبانبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دورههایی از تکامل را سپری کرده است؛ بهگونهای که از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ ایرانیان، ساختن آبانبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت میدانستند.<ref>خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.</ref> | ||
==== ۴. باغ ایرانی ==== | ==== ۴. باغ ایرانی ==== | ||
آب در باغ | آب در [[باغ ایرانی]]، نماد جانبخشی است و با حرکت یا سکون خود معناهای متفاوت را نشان میدهد؛ حرکت آب در باغ از سمت جوششگاه تا ورودی باغ است، در حالیکه مسیر حرکت انسان از باغ تا جوششگاه است و این مسیر حرکت بر خلاف جریان آب و به سمت سرچشمه در معماری باغ، نماد حرکت انسان به سمت سرچشمه پاکیها است.<ref>آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص8.</ref> | ||
==== ۵. انعکاس بنا در آب ==== | ==== ۵. انعکاس بنا در آب ==== | ||
برخی ساختمانها را در برابر استخرهای بزرگ آب بنا میکنند تا بازنمایی بنا در آب، زیبایی و شکوه آن را دوچندان کند. در [[کاخ چهلستون]]، این انعکاس بهزیبایی دیده میشود. عمارت موجود در [[باغ فین]] [[کاشان]] نیز بهتمامی در آب منعکس است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> به لحاظ معناشناسی، آب ثابت درون استخرها آیینهای است که از طریق بازنمایی تزئینات و زیباییهای بنا، درختان و گیاهان سبز، باغهای بهشتی را یادآوری میکند.<ref>اسحاقپور، مینیاتور ایرانی، رنگهای نو، آیینه و باغ، 1384ش، ص8.</ref> | |||
==== ۶. ساختن پل با طراحی ویژه ==== | ==== ۶. ساختن پل با طراحی ویژه ==== | ||
برخی پلها بر روی رودخانهها بهصورتی طراحی شده که جلوهای قدسی و عرفانی از آب ارائه میکند. از منظر کارشناسان، | برخی پلها بر روی رودخانهها بهصورتی طراحی شده که جلوهای قدسی و عرفانی از آب ارائه میکند. از منظر کارشناسان، [[سیوسهپل]] اصفهان بهلحاظ مکانی، طراحی، تزیین و عناصر زیباییشناختی و نمادین، در [[آرامش معنوی]] انسان نقشآفرین است<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و بهگونهای طراحی شده است که رهگذران را به توقف بر فراز [[زایندهرود]] و تأمل در گذر عمر، تشویق میکند و تداعیکنندهٔ معنای عرفانی شعر [[حافظ]] است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh268 حافظ، دیوان حافظ، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۵۳: | خط ۵۳: | ||
=== ج) صنایع دستی === | === ج) صنایع دستی === | ||
==== ۱. فرش دستباف ==== | ==== ۱. فرش دستباف ==== | ||
آب در صنایع دستی ایرانی | آب در [[صنایع دستی]] ایرانی ازجمله [[فرش دستباف]] نیز جلوهٔ نمادین پیدا کرده است. انعکاس آب چشمهسارها، حوضها و رودخانهها در [[فرش ایرانی]] بافته میشود و شرایط اقلیمی نسبتاً خشک و کمآب فلات ایران، فراوانی اساطیر و نمادهای مرتبط با آب، باران و باروری زمین در تمدن و فرهنگ ایرانی را بازنمایی میکند.<ref>پرهام، دستبافتههای عشایری و روستایی فارس، 1364ش، ج1، ص19.</ref> | ||
==== ۲. نگارگری ==== | ==== ۲. نگارگری ==== | ||
در هنر نگارگری | در هنر نگارگری یا [[مینیاتور]] ایرانی حضور نمادین آب چشمگیر است. آبهای مقدس و چشمههای اساطیری در آثار نگارگری بهعنوان مظهری از عالم مثال و دنیای بیعیب و نقص ظاهر میشوند. همچنین یکی از جنبههای معنوی و جلوهٔ نمادین آب در نگارگری، بازنمایی دنیای ملکوتی است که شفاف، پرنور و پاک بهتصویر کشیده میشود.<ref>سمیز، «آبهای نقرهای در پس زمینه»، 1388ش، ص10.</ref> | ||
== آب در ادبیات فارسی == | == آب در ادبیات فارسی == | ||
در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند آناهیتا و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در | در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند [[آناهیتا]] و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در [[زندگی]]، [[فرهنگ]]، [[تاریخ]]، اسطورهها و باورهای ایرانیان یاد کردهاند.<ref>کریمیان سردشتی، آب و آبشناسی در ادب پارسی، 1383ش، ص89-95.</ref> آب و ترکیبات لفظی آن به چندین معنی مجازی، کنایی و استعاری در کلام عارفان، ادیبان و شاعران ایرانی در دورههای مختلف تاریخی استعمال شده است؛ برای مثال، اشک یکی از معانی غیر حقیقی آب بوده و [[فردوسی]] چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/siavosh/sh16 فردوسی، شاهنامه، داستان سیاوش، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۱: | ||
== آب در فرهنگ عامه == | == آب در فرهنگ عامه == | ||
از جلوههای معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنشهای روزمرهٔ مردم جهت خاص میبخشد. برای نمونه: | از جلوههای معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنشهای روزمرهٔ مردم جهت خاص میبخشد. برای نمونه: | ||
# در برخی از نقاط ایران، وقتی | # در برخی از نقاط ایران، وقتی [[عروس]] را به خانهٔ [[داماد]] میبرند، به هر جوی [[آب روان]] که میرسند، عروس بخشی از [[جهیزیه|جهیزیهٔ]] خود را به آب هدیه میکند و سپس از آن میگذرد؛ در [[سیزدهبهدر]] نیز مردم سبزههای تازهدمیدهٔ نوروزی را به آب روان جویبارها میسپارند که در گذشته، تمثیلی از دادن هدیه به «آناهیتا»، ایزد آب بوده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93052915077/چرا-ایرانیان-باستان-آناهیتا-را-می-پرستیدند «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
# اعتقاد به نر و ماده بودن آب | # اعتقاد به نر و ماده بودن آب [[چشمه|چشمهها]]، [[رودخانه|رودها]] و [[قنات|قناتها]] بین مردم نقاط مختلف ایران رواج دارد. برای مثال مقنیها در [[اراک]] معتقدند اگر دست و پای آنها در آب قنات زبر شود و ترک بخورد آب نر است و اگر نرم بماند، ماده است. مردم در [[ایزدخواست]] در [[استان فارس]]، معتقدند آبی که در حال حرکت صدا نکند ماده است و آبی که موقع رفتن شرشر کند، نر است | ||
# در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار | # در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار تازه، پشتسر آنها آب میپاشند تا مسافر در پرتو روشنایی آب، سالم برگردد؛<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/02/23/1724290/اصفهان-آب-در-آئینه-فرهنگ-مردم-روستای-هونجان-شهرضا «اصفهان؛ آب در آیینۀ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
# امروزه هنگامی که آب بر روی زمین میریزد میگویند آب روشنایی است و آن را به فال نیک میگیرند؛ همچنین آبپاشیدن در ورودی خانه در [[نوروز]] و نیز آبآوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آبندیده در روز [[ | # امروزه هنگامی که آب بر روی زمین میریزد میگویند [[آب روشنایی است]] و آن را به [[فال نیک]] میگیرند؛ همچنین آبپاشیدن در ورودی خانه در [[نوروز]] و نیز آبآوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آبندیده در روز [[چهارشنبهسوری]]، [[خوشیمن]] دانسته میشود. | ||
# برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛ | # برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛ | ||
# بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر سنگ قبر آب میپاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref> | # بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر [[سنگ قبر]] آب میپاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.<ref>حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.</ref> | ||
== آب در ضربالمثلهای فارسی == | == آب در ضربالمثلهای فارسی == | ||
| خط ۱۰۶: | خط ۱۰۶: | ||
# «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایدهای ندارد.<ref>دهخدا، امثال و حکم، 1370ش، ج1 ص 36-39.</ref> | # «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایدهای ندارد.<ref>دهخدا، امثال و حکم، 1370ش، ج1 ص 36-39.</ref> | ||
== | == آبرو == | ||
بهدلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و منزلت اجتماعی انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح | بهدلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و [[منزلت اجتماعی]] انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح [[آبرو|آبروی]] مفهومسازی شده است؛ به کسی که در جامعه دارای احترام، اعتبار، حیثیت، شرف، عزت و منزلت است، «با آبرو» گفته میشود و آبروی کسی را ریختن بهمعنی رسوا کردن و بیاعتبار کردن وی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/آبروی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آبرو.]</ref> این ارتباط در سرودههای فارسی نیز بازتاب پیدا کرده و برای مثال نظیری نیشابوری سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/naziri/divan/ghazal/sh353 نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
| خط ۱۱۵: | خط ۱۱۵: | ||
== آب در فقه == | == آب در فقه == | ||
در [[فقه|فقه شیعه]] به موضوعات و مسائل مختلفی در ارتباط با آب، توجه شده است، ازجمله: نماز و روزه، خرید و فروش آب، عدم جواز استفادهٔ ابزاری از آب علیه رقیب سیاسی و دشمن نظامی و آداب نوشیدن آب. آب در فقه به دو دستهٔ مطلق و مضاف تقسیم میشود؛ [[آب مطلق]] آبی است که بدون قید و اضافه به چیزی، بتوان به آن آب گفت، مانند آبی که از آسمان میبارد یا از زمین میجوشد. آب مطلق، ذاتاً پاک هستند و میتواند چیزهای نجس را پاک کند؛ آب مضاف اگر از اصل پاک باشد و با نجسی برخورد نکرده باشد پاک است، اما پاککننده نیست.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237953/آب فضلی و دیگران، «آب»، دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | |||
== باغموزهٔ آب == | == باغموزهٔ آب == | ||
در منطقهٔ قلهک [[تهران]]، باغموزهٔ آب تأسیس کردهاند که بهطور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را | در منطقهٔ قلهک در [[تهران]]، [[باغموزه آب|باغموزهٔ آب]] تأسیس کردهاند که بهطور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را نمایش میدهد. این بنا شامل یک باغ و یک ساختمان آکواریومی است که آب در قالب آبنما در این باغ ظاهر میشود.<ref>[https://archacity.com/جایگاه-آب-در-معماری/ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۰۶
آب؛ مایهٔ زندگی.
آب، از منابع اصلی زیست جانداران است و زندگی و سلامت انسانها، جانوران و گیاهان بهوجود آن بستگی دارد. آب در فرهنگهای مختلف بشر، در شکلدهی به باورها، نگرشها، کنشها، ادبیات، هنر، معماری و جلوههای تمدنی و زیباییشناختی نیز نقشآفرین بوده است. آب در فرهنگ ایرانیان، مظهر حیات و نماد پاکی محسوب میشود و جلوههای قدسی و نمادین آن به کنش، نگرش، فرهنگ عامه، ادبیات و آداب و رسوم مذهبی و آیینهای ملی و دینی ایرانیان، هویت ویژه و متمایز بخشیده است. در فرهنگ شیعی، آب یادآور تشنگی شهیدان کربلا و نشان فداکاری ابوالفضل العباس است و بر مبنای آن سقاخانههای زیادی در سراسر ایران تأسیس شده و مردم هنگام نوشیدن آب، به یاد لبهای تشنه امام حسین در روز عاشورا، سلام بر حسین میگویند.
مفهومشناسی
واژهٔ فارسی آب، مایع شفاف معنا شده که مزه، بو و رنگ ندارد. این واژه در اوستا بهشکل آپ، در فارسی باستان آپی و در لهجههای امروزی فارسی بهصورت آف، آو و اَو ثبت شده است.[۱] آب را در عربی، ماء میگویند که در قرآن و روایات اسلامی زیاد به کار رفته است. آب در ادبیات عرفانی و فلسفی دانشمندان قدیم، یکی از عناصر چهارگانهٔ تشکیل دهندهٔ طبیعت (آب، خاک، باد و آتش) و مبنای تعریف همه پدیدههای طبیعی بوده است.[۲]
مفهوم آب در سبک زندگی دینی ایرانیان، نقشی هویتبخش دارد و باورهایی مانند قداست آب زمزم[۳] و اعمالی مانند وضو، غسل، پاکیزگی، شستوشوی اموات، آبریختن پشتسر مسافر،[۴] نخوردن آب در ماه رمضان[۵] و ساخت سقاخانهها، آبانبارها وجلوههای هنری و نمادین آن در معماری[۶] را شکل میدهد.[۷]
تاریخچه
آب، همیشه در زندگی ایرانیان علاوهبر کاربرد طبیعی، اهمیت و نقش معنوی و نمادین داشته است. در ایران باستان، آناهیتا، ایزد بانوی آب و فرشتهٔ نگهبان چشمهها و باران تصور میشده و مورد احترام بوده است.[۸] این باور به اوستا نیز راه یافته و آبانیشت در ستایش تجلی معنوی آب، مظهر زایش نو و تولد دوباره است و آب، «زهدان» عالم تصور میشده است که در آن همه امکانات بالقوه وجود دارد. در باور ایرانیان پیش از اسلام، به نقش و ارزش آب در پاکی جسم و طهارت توجه ویژه شده و آنها، آب را پس از آتش، مقدسترین عنصر میدانستند.[۹] آب در بعد معناشناسی و نمادین در فرهنگ ایرانی در دورهٔ اسلامی تحول پیدا کرد و در خدمت مفاهیم بنیادین دینی مانند توحید و آفرینندگی خدا قرار گرفت و در توسعهٔ تمدن و فرهنگ ایرانی تأثیر گذاشت.[۱۰]
اهمیت آب
در آموزههای دینی
در قرآن، ۹۹ بار به کلمهٔ آب اشاره شده و انسان به تفکر دربارة آب و شکرگزاری بر این نعمت فراخوانده شده است. آب بهعنوان برکت خداوند معرفی شده است که زندگی میبخشد و زندگی را حفظ میکند و بشر و زمین را پاکیزه میکند. همچنین آب در قرآن با ارزشترین آفریدهٔ خدا بعد از انسان است که زندگی موجودات زنده به آن بستگی دارد.[۱۱] پیامبر اسلام نیز آب را در دنیا و آخرت، برترین آشامیدنی معرفی کرده است.[۱۲]
در سبک زندگی ایرانی
به باور ایرانیان زندگی همه موجودات زنده از آب پدید آمده است و ادامهٔ آن نیز به آب بستگی دارد. در این نگرش، اصل و موجودیت نخستین آب از آسمان بوده که بر روی زمین استقرار یافته است و دنیای پیش از آفرینش آسمان و زمین نیز از آب بوده است. در فرهنگ ایرانیان آب اصل و بنیاد زندگی است، زیبایی طبیعت از آب است، غذای انسان به آب وابسته است و آب از ارکان بهداشتی انسان و نیز باروری گیاهان است. از اینرو، مردم ایران برای آب اهمیت و احترام قائلاند.[۱۳]
جلوههای قدسی آب
الف) کنشهای مؤمنانه
۱. هنگام نوشیدن
از جلوههای قدسی و نمادین آب در سبک زندگی شیعیان ایران، فرستادن صلوات هنگام نوشیدن آب گوارا بر امام حسین و یادکردن از تشنگی وی در روز عاشورا است. این کنش مذهبی میان تمام شیعیان جهان به یک نماد هویتبخش تبدیل شده است.[۱۴]
۲. هنگام عبادت
- آب در اعمال عبادی و هنگام نیایش نیز معنای قدسی و نمادین دارد. برای مثال، کاربرد آب در وضو و غسل نهتنها جسم را از آلودگیها پاک میکند بلکه نماد پاک کردن روح از گناه و نزدیک شدن به خدا است.[۱۵]
- تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری میشود و آرامش لازم را برای نمازگزاران ایجاد میکند.[۱۶]
ب) معماری
۱. مسجد
آب در طراحی و معماری مسجد و بهویزه مسجد جامع، به گونهای جانمایی میشود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقشآفرین باشد. وضوخانه، حوض آب، فوارهٔ آب، سنگاب و پایاب[۱۷] در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی میشوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی بهشت کمک میکند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان میدهد.[۱۸] فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده میشود، نماد چرخش کُرهها و منظومهها بهدور نقطهٔ هستیبخش جهان و بازنمایی مفهوم توحید است[۱۹] فواره به چشمهای جوشان تشبیه میشود که همانند نور دایرههای هممرکز و پشتسرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان میآورد.[۲۰]
۲. سقاخانه
سقاخانهها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی عباس برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد عزت، آزادگی، ایثار و جوانمردی است. سقاخانه بهصورت معمول، در مرکز محلهها یا در مسیر گذرهای اصلی و کنار مسجد، حسینیه و تکیه برپا میشد.[۲۱] در سقاخانهها کتیبههایی نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و شهادت ابوالفضل العباس نوشته شده است.[۲۲]
۳. آبانبار
آبانبار در بافت شهرها، بهویژه حاشیهٔ کویر و منطقههای کمآب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آبانبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دورههایی از تکامل را سپری کرده است؛ بهگونهای که از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است.[۲۳] در فرهنگ ایرانیان، ساختن آبانبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت میدانستند.[۲۴]
۴. باغ ایرانی
آب در باغ ایرانی، نماد جانبخشی است و با حرکت یا سکون خود معناهای متفاوت را نشان میدهد؛ حرکت آب در باغ از سمت جوششگاه تا ورودی باغ است، در حالیکه مسیر حرکت انسان از باغ تا جوششگاه است و این مسیر حرکت بر خلاف جریان آب و به سمت سرچشمه در معماری باغ، نماد حرکت انسان به سمت سرچشمه پاکیها است.[۲۵]
۵. انعکاس بنا در آب
برخی ساختمانها را در برابر استخرهای بزرگ آب بنا میکنند تا بازنمایی بنا در آب، زیبایی و شکوه آن را دوچندان کند. در کاخ چهلستون، این انعکاس بهزیبایی دیده میشود. عمارت موجود در باغ فین کاشان نیز بهتمامی در آب منعکس است.[۲۶] به لحاظ معناشناسی، آب ثابت درون استخرها آیینهای است که از طریق بازنمایی تزئینات و زیباییهای بنا، درختان و گیاهان سبز، باغهای بهشتی را یادآوری میکند.[۲۷]
۶. ساختن پل با طراحی ویژه
برخی پلها بر روی رودخانهها بهصورتی طراحی شده که جلوهای قدسی و عرفانی از آب ارائه میکند. از منظر کارشناسان، سیوسهپل اصفهان بهلحاظ مکانی، طراحی، تزیین و عناصر زیباییشناختی و نمادین، در آرامش معنوی انسان نقشآفرین است[۲۸] و بهگونهای طراحی شده است که رهگذران را به توقف بر فراز زایندهرود و تأمل در گذر عمر، تشویق میکند و تداعیکنندهٔ معنای عرفانی شعر حافظ است:[۲۹]
| بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین | کین اشارت ز جهان گذرا، ما را بس |
ج) صنایع دستی
۱. فرش دستباف
آب در صنایع دستی ایرانی ازجمله فرش دستباف نیز جلوهٔ نمادین پیدا کرده است. انعکاس آب چشمهسارها، حوضها و رودخانهها در فرش ایرانی بافته میشود و شرایط اقلیمی نسبتاً خشک و کمآب فلات ایران، فراوانی اساطیر و نمادهای مرتبط با آب، باران و باروری زمین در تمدن و فرهنگ ایرانی را بازنمایی میکند.[۳۰]
۲. نگارگری
در هنر نگارگری یا مینیاتور ایرانی حضور نمادین آب چشمگیر است. آبهای مقدس و چشمههای اساطیری در آثار نگارگری بهعنوان مظهری از عالم مثال و دنیای بیعیب و نقص ظاهر میشوند. همچنین یکی از جنبههای معنوی و جلوهٔ نمادین آب در نگارگری، بازنمایی دنیای ملکوتی است که شفاف، پرنور و پاک بهتصویر کشیده میشود.[۳۱]
آب در ادبیات فارسی
در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند آناهیتا و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در زندگی، فرهنگ، تاریخ، اسطورهها و باورهای ایرانیان یاد کردهاند.[۳۲] آب و ترکیبات لفظی آن به چندین معنی مجازی، کنایی و استعاری در کلام عارفان، ادیبان و شاعران ایرانی در دورههای مختلف تاریخی استعمال شده است؛ برای مثال، اشک یکی از معانی غیر حقیقی آب بوده و فردوسی چنین سروده است:[۳۳]
| ز سوگ سیاوش پر از آب، روی | به رخ برنهاده ز دیده دو جوی |
آب و هنر
آب در فرهنگ ایرانی، الهامبخش بسیاری از هنرها بوده است و از جمله در هنرهای تزیینی آبنماها، ساختمانها، کاشیکاریهای حوضها و کتیبهها نقش آب را در پرورش گل، باغ و رفاه زندگی بشر بازتاب داده است.[۳۴] در هنرهای اسلامی و ایرانی، تشابهی در نحوهٔ بهکارگیری صورتهای نمادین آب با هنرهای پیش از اسلام دیده میشود که تداوم سنتهای هنری ایران باستان در هنر اسلامی را نشان میدهد.[۳۵]
آب در فرهنگ عامه
از جلوههای معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنشهای روزمرهٔ مردم جهت خاص میبخشد. برای نمونه:
- در برخی از نقاط ایران، وقتی عروس را به خانهٔ داماد میبرند، به هر جوی آب روان که میرسند، عروس بخشی از جهیزیهٔ خود را به آب هدیه میکند و سپس از آن میگذرد؛ در سیزدهبهدر نیز مردم سبزههای تازهدمیدهٔ نوروزی را به آب روان جویبارها میسپارند که در گذشته، تمثیلی از دادن هدیه به «آناهیتا»، ایزد آب بوده است.[۳۶]
- اعتقاد به نر و ماده بودن آب چشمهها، رودها و قناتها بین مردم نقاط مختلف ایران رواج دارد. برای مثال مقنیها در اراک معتقدند اگر دست و پای آنها در آب قنات زبر شود و ترک بخورد آب نر است و اگر نرم بماند، ماده است. مردم در ایزدخواست در استان فارس، معتقدند آبی که در حال حرکت صدا نکند ماده است و آبی که موقع رفتن شرشر کند، نر است
- در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار تازه، پشتسر آنها آب میپاشند تا مسافر در پرتو روشنایی آب، سالم برگردد؛[۳۷]
- امروزه هنگامی که آب بر روی زمین میریزد میگویند آب روشنایی است و آن را به فال نیک میگیرند؛ همچنین آبپاشیدن در ورودی خانه در نوروز و نیز آبآوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آبندیده در روز چهارشنبهسوری، خوشیمن دانسته میشود.
- برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛
- بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر سنگ قبر آب میپاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.[۳۸]
آب در ضربالمثلهای فارسی
آب به هدف تأثیرگذاری بر اصلاح باورها و رفتارهای فردی و جمعی در ضربالمثلهای فارسی بازتاب گسترده دارد. برای مثال:
- «آب آبادی است»، هر جا آب وجود دارد، آبادی نیز هست؛
- «آب از آب تکان نمیخورد»، یعنی آرامش و ایمنی به صورد کامل وجود دارد؛
- وقتی کسی با چیزی بیارزش منت میگذارد، گفته میشود «آب از دریا میبخشد»؛
- به آدم خسیس میگویند «آب از دستش نمیچکد»؛
- «آب از دهان سرازیر شدن»، یعنی بینهایت شیفته چیزی شدن؛
- «آب از سرچشمه، گِلآلود است»، یعنی عیب کار از مقامی بالاتر است؛
- «آب از سر گذشتن»، بهمعنی بدبختی به آخر رسیده است؛
- «آب با غربال پیمودن»، بهمعنی کاری بیهوده انجام دادن؛
- «آب به دهان آوردن»، یعنی علاقهٔ افراطی به چیزی پیدا کردن؛
- «آب بر آتش زدن»، یعنی فتنهای را نشاندن؛
- «آب بر آسمان انداختن»، یعنی بسیار خشمگین شدن؛
- «آب بر سیمان بستن»، یعنی بهکار غیرممکن دست زدن؛
- «آب به سوراخ مورچه ریختن»، یعنی تعداد زیادی یک دفعه از جایی بیرون آمدهاند؛
- «آب پاکی بر دست کسی ریختن»، یعنی کسی را از چیزی ناامید کردن؛
- وقتی چای کم رنگ است میگویند «آبِ حنا است»؛
- به کسی که خیلی فقیر است گفته میشود «آب در جگر ندارد»؛
- «آب در جوی داشتن»، یعنی روزگار خوبی دارد؛
- «آب در چیزی بستن»، یعنی مالی را به اسراف خرج کردن؛
- «آب در چیزی کردن»، یعنی غش و دغل در آن بهکار بردن؛
- «آب در دست داری مخور»، یعنی بسیار شتاب کن؛
- «آب در دلش تکان نمیخورد»، یعنی بسیار آهسته میرود؛
- «آب در دیده نداشتن»؛ یعنی بیشرم بودن؛
- «آب زیر کاه»؛ یعنی آدم نهانکار؛
- «آب که آمد تیمّم باطل است»؛ یعنی چون اصل آمد، فرع جایگاهی ندارد؛
- «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایدهای ندارد.[۳۹]
آبرو
بهدلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و منزلت اجتماعی انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح آبروی مفهومسازی شده است؛ به کسی که در جامعه دارای احترام، اعتبار، حیثیت، شرف، عزت و منزلت است، «با آبرو» گفته میشود و آبروی کسی را ریختن بهمعنی رسوا کردن و بیاعتبار کردن وی است.[۴۰] این ارتباط در سرودههای فارسی نیز بازتاب پیدا کرده و برای مثال نظیری نیشابوری سروده است:[۴۱]
| دست طمع چو پیش کسان کردهای دراز | پل بستهای که بگذری از آبروی خویش |
آب در فقه
در فقه شیعه به موضوعات و مسائل مختلفی در ارتباط با آب، توجه شده است، ازجمله: نماز و روزه، خرید و فروش آب، عدم جواز استفادهٔ ابزاری از آب علیه رقیب سیاسی و دشمن نظامی و آداب نوشیدن آب. آب در فقه به دو دستهٔ مطلق و مضاف تقسیم میشود؛ آب مطلق آبی است که بدون قید و اضافه به چیزی، بتوان به آن آب گفت، مانند آبی که از آسمان میبارد یا از زمین میجوشد. آب مطلق، ذاتاً پاک هستند و میتواند چیزهای نجس را پاک کند؛ آب مضاف اگر از اصل پاک باشد و با نجسی برخورد نکرده باشد پاک است، اما پاککننده نیست.[۴۲]
باغموزهٔ آب
در منطقهٔ قلهک در تهران، باغموزهٔ آب تأسیس کردهاند که بهطور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را نمایش میدهد. این بنا شامل یک باغ و یک ساختمان آکواریومی است که آب در قالب آبنما در این باغ ظاهر میشود.[۴۳]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آب.
- ↑ ناظم و دیگران، «عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش)، الگویی ایرانی برای طراحی پارک شهری»، 1399ش، ص209.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۳۴۹.
- ↑ نقیزاده، «مشخصههای آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکلگیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۴۱–۵۴۳.
- ↑ «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ نقیزاده، «مشخصههای آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکلگیری فضای زیست»، 1382ش، ص73.
- ↑ «گلابریزان آبها، آیینی برای پاسداشت مایه حیات در کرمانشاه»، خبرگزای ایرنا.
- ↑ حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص93.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج66، ص451-454.
- ↑ حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص53.
- ↑ مرادی، «ثواب سلام بر حسین گفتن پس از نوشیدن آب»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.
- ↑ علمداری و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورۀ اسلامی»، 1395ش.
- ↑ آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.
- ↑ طوسی و امامیفر، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، 1390ش، ص69.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ خسروی، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، 1378ش، ص6.
- ↑ آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص8.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ اسحاقپور، مینیاتور ایرانی، رنگهای نو، آیینه و باغ، 1384ش، ص8.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، وبسایت گنجور.
- ↑ پرهام، دستبافتههای عشایری و روستایی فارس، 1364ش، ج1، ص19.
- ↑ سمیز، «آبهای نقرهای در پس زمینه»، 1388ش، ص10.
- ↑ کریمیان سردشتی، آب و آبشناسی در ادب پارسی، 1383ش، ص89-95.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، داستان سیاوش، وبسایت گنجور.
- ↑ «تقدس آب در فرهنگ کهن ایرا»، وبسایت مجلۀ ویستا.
- ↑ آلابراهیم دهکردی، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، 1391ش، ص4.
- ↑ «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «اصفهان؛ آب در آیینۀ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ حسینی جهانگیر و فخری «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص95-96.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، 1370ش، ج1 ص 36-39.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آبرو.
- ↑ نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وبسایت گنجور.
- ↑ فضلی و دیگران، «آب»، دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار.
منابع
- «آب در معماری ایرانی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۳۹۴ش.
- آلابراهیم دهکردی، صبا، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، گاهنامهٔ پژوهشی پیام نور استان چهارمحال و بختیاری، شمارهٔ ۶، زمستان ۱۳۹۱ش.
- «از باور به آبهای نر و ماده تا پخت آش کوسهگلی برای طلب باران»، خبرگزای فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- اسحاقپور، یوسف، مینیاتور ایرانی، رنگهای نو، آیینه و باغ، ۱۳۸۴ش.
- «اصفهان؛ آب در آیینهٔ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- پرهام، سیروس، دستبافتههای عشایری و روستایی فارس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
- تفضلی، احمد و دیگران، «آب»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۳۹۸ش.
- «تقدس آب در فرهنگ کهن ایران»، وبسایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۱۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «جایگاه مهم آب در معماری»، وبسایت شهر معمار، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۴۰۰ش.
- «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را میپرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۳۹۳ش.
- دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم، تهران، هیرمند، ۱۳۷۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- حافظ، دیوان حافظ، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- حسینی جهانگیر، سیدآمنه و فخری، فاطمه، «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، مجلهٔ پژوهشهای ادبی و بلاغی، سال هفتم، شمارهٔ ،۲۷ تابستان ۱۳۹۸ش.
- خسروی محمدباقر، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، فصلنامهٔ هنر شمارهٔ ۴۲، زمستان ۱۳۷۸ش.
- سمیز، الینور، «آبهای نقرهای در پسزمینه»، مجموعهٔ مقالات همایش طبیعت در شرق، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۸ش.
- طوسی، معصومه و امامیفر، سیدنظامالدین، «نمادشناسی و نشانهشناسی عناصر باغهای ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، فصلنامهٔ علمی و پژوهش نگره، شمارهٔ ۱۷، بهار ۱۳۹۰ش.
- علمداری، مریم و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورهٔ اسلامی»، سومین کنفرانس بینالمللی عمران، معماری و توسعهٔ اقتصاد شهری، شیراز، ۱۳۹۵ش.
- فردوسی، شاهنامه، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- کریمیان سردشتی، نادر، آب و آبشناسی در ادب پارسی، تهران، ۱۳۸۳ش.
- «گلابریزان آبها، آیینی برای پاسداشت مایهٔ حیات در کرمانشاه»، خبرگزای ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفا، ۱۴۰۳ق.
- مرادی، شهاب، «ثواب سلام بر حسین گفتن پس از نوشیدن آب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۲ش.
- «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۳ش.
- ناظم، فرناز و دیگران، «عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش)، الگویی ایرانی برای طراحی پارک شهری»، مجلهٔ علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۹۳، ۱۳۹۹ش.
- نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- نقیزاده، محمد، «مشخصههای آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکلگیری فضای زیست»، مجلهٔ محیطشناسی، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۳۸۲ش.
- نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۷ق.
- یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار، ۱۴۱۹ق.