بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه. | '''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه. | ||
'''همبستگی اجتماعی''' به معنای وجود پیوندها، ظرفیتها و احساسات مشترکی است که اعضای یک جامعه را به یکدیگر متصل کرده و زمینهساز انسجام، ثبات و همکاری برای رسیدن به خیر عمومی میشود. این مفهوم نه تنها ابعاد ساختاری و اقتصادی، بلکه ریشههای عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. | '''همبستگی اجتماعی''' (به انگلیسی: Social Cohesion) به معنای وجود پیوندها، ظرفیتها و احساسات مشترکی است که اعضای یک جامعه را به یکدیگر متصل کرده و زمینهساز انسجام، ثبات و همکاری برای رسیدن به خیر عمومی میشود. این مفهوم نه تنها ابعاد ساختاری و اقتصادی، بلکه ریشههای عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی دارد که بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
=== کلام امام علی و امام رضا === | === کلام امام علی و امام رضا === | ||
* '''محوریت عدالت:''' از دیدگاه علی بن | * '''محوریت عدالت:''' از دیدگاه [[علی بن ابیطالب]]، همبستگی اجتماعی بدون اجرای عدالت پایدار نخواهد بود. عدالت باعث تالیف قلوب و استحکام پیوند میان مردم و حاکمان میشود.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۷.</ref> | ||
* '''متغیرهای اخلاقی:''' در سیره | * '''متغیرهای اخلاقی:''' در سیره [[علی بن موسی الرضا]]، متغیرهایی چون «تواضع»، «مدارا» و «کمک به همنوع» بهعنوان بسترهای اصلی همبستگی معرفی شدهاند. اخلاق اجتماعی در این الگو، ضامن امنیت و صلح پایدار است.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، ص ۱.</ref> | ||
=== دیدگاه فارابی === | === دیدگاه فارابی === | ||
در اندیشه | در اندیشه [[فارابی]]، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است. این محبت در سه مرحله شکل میگیرد: نخست، به دلیل «اشتراک در فضیلت» که از طریق اشتراک در آراء (نظیر اعتقاد به مبدأ و منتهای آفرینش) و افعال حاصل میشود؛ دوم، محبت براثر منفعت که ناشی از نیاز افراد به یکدیگر در زندگی اجتماعی است؛ و سوم، محبت براثر لذت که به واسطه اشتراک در فضایل و سودرسانی متقابل پدید میآید. در نظر فارابی، [[مدینه فاضله]] یک جامعه بههمپیوسته است که در پرتو این سه نوع محبت و همبستگی، افراد با هدف مشترک کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵-۷۶.</ref> | ||
=== دیدگاه امام خمینی === | === دیدگاه امام خمینی === | ||
در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]]، دین مبین اسلام و اتحاد حول محور آن، مهمترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. ایشان ملیگراییِ منهای اسلام را | در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]]، دین مبین اسلام و اتحاد حول محور آن، مهمترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. ایشان ملیگراییِ منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را مکتب نجاتبخش اسلام میدانند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۹-۸۲.</ref> عرصههای اصلی همبستگی از دیدگاه ایشان عبارتند از: | ||
* '''دشمنشناسی مشترک:''' قرار گرفتن در برابر دشمنی مشترک (استبداد داخلی و استعمار خارجی) باعث انسجام ملی میشود.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۲-۸۵.</ref> | |||
* '''مشارکت همهجانبه مردم:''' اداره صحیح کشور در گروی حضور و مشارکت عمومی و اعتماد متقابل حاکمیت و مردم است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۵-۸۸.</ref> | |||
* '''دشمنشناسی مشترک:''' قرار گرفتن | * '''جایگاه روحانیت:''' روحانیت به عنوان نماینده دین، نقش محوری در هدایت و پیوند دادن مردم دارد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۸-۹۱.</ref> | ||
* '''مشارکت همهجانبه مردم:''' اداره صحیح کشور | * '''مناسک جمعی اسلامی:''' شعائری نظیر عزاداریها و نمازهای جماعت، ظرفیت بالایی در تحکیم وحدت و ایجاد انسجام دارند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۹۱-۹۴.</ref> | ||
* '''جایگاه روحانیت:''' روحانیت به عنوان نماینده دین، نقش محوری در هدایت و پیوند دادن مردم دارد | |||
* '''مناسک جمعی اسلامی:''' | |||
=== سید محمد حسین طباطبایی === | === سید محمد حسین طباطبایی === | ||
در اندیشه سید | در اندیشه [[سید محمدحسین طباطبایی]]، نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به خدمت میگیرد (استخدام) که منجر به تشکیل جامعه میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است که همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به عنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> علامه تحت عنوان '''مُرابطه'''، سازوکارهای همبستگی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتنداری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیبدیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی).<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۶۶.</ref><ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۵۹.</ref> | ||
در این الگو، جامعه | |||
=== دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | === دیدگاه محمدعلی شاهآبادی === | ||
[[محمدعلی شاهآبادی|شاهآبادی]] در کتاب | [[محمدعلی شاهآبادی|آیتالله شاهآبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین میکند. وی خطرناکترین عامل انحطاط جامعه را انفصام خیط اخوت (گسست پیوند برادری) و پیوند با اجانب میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> نظریه او بر دو رکن استوار است: | ||
* '''سیاست عِدّه (نیروی انسانی):''' مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۶.</ref> | |||
* '''سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی):''' مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۶، ص ۳۰.</ref> | |||
او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام به «عدد» تبدیل میشود.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> | |||
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | == نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | ||
| خط ۶۶: | خط ۵۶: | ||
== شاخصهای سنجش و پیامدها == | == شاخصهای سنجش و پیامدها == | ||
شاخصهای کلیدی برای ارزیابی همبستگی عبارتند از: احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیتپذیری، و تساهل و مدارا.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> | شاخصهای کلیدی برای ارزیابی همبستگی عبارتند از: احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیتپذیری، و تساهل و مدارا.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> '''پیامدهای مثبت:''' ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم شدن منابع برای آبادانی کشور از نتایج مستقیم یک جامعه همبسته است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | ||
'''پیامدهای مثبت:''' ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم شدن منابع برای آبادانی کشور از نتایج مستقیم یک جامعه همبسته است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | |||
== عوامل واگرایی و تضعیف == | == عوامل واگرایی و تضعیف == | ||
| خط ۷۵: | خط ۶۳: | ||
* '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | * '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی. | ||
* '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | * '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> | ||
== جستارهای وابسته == | |||
* [[سرمایه اجتماعی]] | |||
* [[وجدان جمعی]] | |||
* [[عدالت توزیعی]] | |||
* [[عصبیت]] | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
