همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۴: / خط ۴: @@
 == مفهوم‌شناسی ==
-همبستگی اجتماعی حقیقتی است که به ظرفیت یک جامعه برای تأمین رفاه همه اعضا، کاهش نابرابری و جلوگیری از شکاف‌های مخرب اشاره دارد.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> در حالی که در جامعه‌شناسی کلاسیک غرب، همبستگی اغلب به‌عنوان امری اعتباری و ناشی از قرارداد یا نیازهای اقتصادی نگریسته می‌شود، در دیدگاه‌های اسلامی، این مفهوم بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. بر این اساس، اصلی‌ترین عامل پیونددهنده انسان‌ها، دین الهی و ایمان به خدای واحد است که پیوندی استوارتر از قراردادهای اعتباری ایجاد می‌کند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۰.</ref>
+«'''همبستگی اجتماعی'''» (به انگلیسی: Social solidarity یا Social cohesion) از مفاهیم بنیادین و کلیدی در جامعه‌شناسی و مطالعات اجتماعی به شمار می‌روند. در لغت، همبستگی به معنای وحدت، وفاق و وفاداری است که از علایق، احساسات، همدلی و کنش‌های مشترک افراد نشئت می‌گیرد. این مفهوم با واژگانی چون «یکپارچگی اجتماعی» (Social Integration)، «وحدت» (Unity)، «وفاق اجتماعی» (Social Harmony) و «نظم اجتماعی» (Social Order) هم‌خانواده بوده و دارای قرابت معنایی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
+در اصطلاح جامعه‌شناختی، همبستگی اجتماعی به پدیده‌ای اطلاق می‌شود که بر اساس آن، اعضای یک گروه یا جامعه به یکدیگر وابسته بوده و نیازمند یاری متقابل‌اند. تعاریف گوناگونی برای این مفهوم ارائه شده است؛ از جامع‌ترینِ آن‌ها می‌توان به «احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند» اشاره کرد که دربرگیرنده پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگیِ متقابلِ حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
 == اهمیت همبستگی اجتماعی ==
@@ خط ۱۷: / خط ۱۹: @@
 == نظریه‌های کلاسیک ==
 * '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی (مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی) و ارگانیک (مبتنی بر تخصص و وابستگی متقابل در جوامع مدرن) تقسیم می‌کند. از نظر او، «وجدان جمعی» عامل اصلی حفظ انسجام در برابر فردگرایی است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref>
+* '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده ها، باورها و ارزش های مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
 * '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر):''' این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها می‌داند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار می‌ماند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref>
@@ خط ۲۹: / خط ۳۲: @@
 * '''نظارت اجتماعی و اجتناب از مفاسد:''' نهیِ صریح قرآن از مفاهیمی چون «فحشا»، «منکر» و «بغی» (سوره نحل، آیه ۹۰)، در حقیقت امر به حفظ اتحاد جامعه است؛ زیرا شیوع کج‌روی‌ها باعث هدر رفتن نیروها و فروپاشی نظام اجتماعی می‌شود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۱۲، صص ۳۳۳-۳۳۴.</ref>
+* '''دیدگاه امام علی (ع):'''
+** '''پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی:''' در روایات امام علی (ع)، میان دین و انسجام اجتماعی پیوندی ناگسستنی برقرار است؛ ایشان اصلی‌ترین کارکرد بعثت پیامبر اسلام (ص) را پر کردن شکاف‌های ناشی از اختلاف و خاموش کردن کینه‌های نهفته در عصر جاهلیت می‌دانند.[۱۴] (در همین راستا، مرتضی مطهری نیز تأکید می‌کند که اولین خدمت اسلام در ایران، از بین بردن تشتت افکار و ایجاد انسجام در میان اقوام مختلف از طریق ترویج آرمان واحد بوده است.[۱۵]) به کتاب خودم مراجعه شود
 * '''عدالت به عنوان ضامن استمرار:''' از دیدگاه [[علی بن ابی‌طالب|امام علی (ع)]]، عدالت اجتماعی حیاتی‌ترین عامل در ایجاد و بقای پیوندهای جمعی است. عدالت نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه زیربنای توسعه پایدار محسوب می‌شود؛ زیرا با ایجاد اعتماد متقابل میان مردم و حاکمان، از واگرایی و فروپاشی جامعه جلوگیری می‌کند.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹، صص ۲۰۵-۲۰۸.</ref>
 * '''الگوی رفتاری و اخلاق اجتماعی:''' در سیره [[علی بن موسی الرضا|امام رضا (ع)]]، همبستگی بر پایه شبکه‌ای از متغیرهای اخلاقی بنا شده است. این مؤلفه‌ها شامل ''عوامل شکل‌دهنده'' (راستگویی، صله رحم، کنترل خشم و تأمین امنیت)، ''عوامل تقویت‌کننده'' (فروتنی، یاری‌رسانی، مدارا و امر به معروف) و پرهیز از ''عوامل بازدارنده'' (مجادله‌های بی‌حاصل، فساد و گسست‌های خانوادگی نظیر طلاق) است. پایبندی به این شبکه موجب ارتقای منزلت و اقتدار جامعه می‌گردد.<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، صص ۱۰-۲۱.</ref>
@@ خط ۸۰: / خط ۸۵: @@
 شاخص‌های کلیدی برای ارزیابی همبستگی عبارتند از: احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیت‌پذیری، و تساهل و مدارا.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> '''پیامدهای مثبت:''' ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم شدن منابع برای آبادانی کشور از نتایج مستقیم یک جامعه همبسته است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>
-== عوامل واگرایی و تضعیف ==
+== عوامل تقویت‌کننده همبستگی اجتماعی ==
+علاوه بر اشتراکات ارزشی، متغیرهای اخلاقی و رفتاری زیر در تحکیم پیوندهای اجتماعی نقش کلیدی دارند:
+* '''آگاهی و مشورت:''' بصیرت نسبت به ارزش‌های جمعی و بهره‌گیری از خرد جمعی (مشورت) مانع از بروز اختلافات بی‌اساس در زمان بحران می‌شود.
+* '''مدارا و مهربانی:''' سازگاری، عفو و گذشت با جایگزین کردن روابط انسانی به جای کشمکش، صلح اجتماعی را تضمین می‌کند.
+* '''یکرنگی و نوع‌دوستی:''' نفی نفاق و ترویج روح برادری و مسئولیت‌پذیری، منجر به تقویت اعتماد متقابل و اصلاح روابط اجتماعی می‌گردد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
+== عوامل تهدیدکننده همبستگی اجتماعی ==
+موانع انسجام جامعه در دو سطح ساختاری و اخلاقی دسته‌بندی می‌شوند:
+=== دیدگاه‌های جامعه‌شناختی ===
+* '''تالکوت پارسونز:''' وی ریشه ستیز را در «کمیابی منابع» می‌بیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزش‌های حاکم، همبستگی نظام اجتماعی را تهدید می‌کند.
+* '''ابن خلدون:''' او اضمحلال «عصبیت» (پیوستگی گروهی) را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
+=== موانع اخلاقی و رفتاری ===
+رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینه‌ساز واگرایی اجتماعی می‌شوند:
+* '''ناهنجاری‌های ارتباطی:''' سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای ایمان جمعی را نابود می‌کنند.
+* '''زیاده‌خواهی و جاه‌طلبی:''' توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی منجر به شکل‌گیری نظام‌های طبقاتی ناعادلانه، خودخواهی و در نهایت تفرقه می‌گردد.
+* '''رذایل درونی:''' حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز می‌توانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حق‌کشی شوند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
 * '''بی‌عدالتی اجتماعی:''' اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>
@@ خط ۱۰۹: / خط ۱۳۴: @@
 * مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲.
 * مهدوی زاهد، مهدی، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''پژوهش حقوق عمومی''، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲.
+* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.