حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی از گرایش‌های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.

حکومت‌های شیعه در ایران با دولت علویان طبرستان، در سدۀ سوم هجری، آغاز شد. این دولت، الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه از جمله خاندان مسافر، آل بویه، باوندیان اسپهبدیه و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران، شد. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون سربداران، مرعشیان و خاندان کیا نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به‌شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی چون مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، دولت قاجار نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. نقطهٔ عطف نهایی، پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش) و تأسیس جمهوری اسلامی ایران است. برای نخستین بار، اندیشهٔ حکومت شیعه که پیش‌تر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت. همهٔ این حکومت‌ها در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی-اجتماعی تشیع در ایران نقش داشته‌اند.

حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم هجری قمری با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدند و پس از فرازونشیب‌های تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته‌اند. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولت‌های شیعهٔ دوازده‌امامی یا اثنی‌عشری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/علل-و-عوامل-سیاسی-و-کلامی-پیدایش-فرقه-های-شیعه?q=فرقه%20های%20شیعه&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.]</ref> بلکه دولت‌های دیگری همچون اسماعیلیان از جمله فاطمیان و نزاریان<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.</ref> نیز در طول تاریخ ایران و سرزمین‌های اسلامی شکل گرفته‌اند. وجه مشترک همهٔ این حکومت‌ها، صرفِ نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/دولت-های-شیعی کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.]</ref>

نقطهٔ عطف تاریخ حکومت‌های شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> در دوران معاصر نیز نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن نظام جمهوری اسلامی ایران، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/چگونگی-شکل-گیری-اصل-ولایت-فقیه-به-منزله-ساخت-قدرت-در-جمهوری-اسلامی بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>

== زمینهٔ شکل‌گیری حکومت‌های شیعه در ایران ==

=== پیدایش مذهب تشیع ===

دربارهٔ چگونگی پیدایش مذهب تشیع، دو دیدگاه اصلی در منابع پژوهشی وجود دارد:

۱. '''شکل‌گیری تدریجی''': بر اساس این دیدگاه، تشیع نقطهٔ آغاز مشخصی ندارد و در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری از جمله رویدادهای سقیفه، جنگ جمل، جنگ صفین و واقعهٔ عاشورا به‌تدریج از یک گرایش سیاسی-عاطفی هویت یافت.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.</ref>

'''۲. شکل‌گیری به‌عنوان اعتقاد به نص''': این دیدگاه بر آن است که تشیع زمانی به مذهبی مستقل با مبانی کلامی تبدیل شد که باور به نظریهٔ نص و تعیین صریح علی بن ابی‌طالب توسط پیامبر اسلام در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، رواج یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.</ref>

=== گرایش ایرانیان به تشیع ===

گرایش ایرانیان به تشیع فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه و سپس حکومت رسمی صفوی انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.]</ref> این گرایش را می‌توان در دو دستهٔ کلی زمینه‌های فرهنگی-اجتماعی و زمینه‌های سیاسی-تاریخی بررسی کرد:

==== زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی ====

ایرانیان از همان سده‌های نخست اسلامی، به‌تدریج به تشیع روی آوردند. مهم‌ترین دلایل این گرایش عبارت بودند از:

* شعار عدالت و برابری توسط امام علی و دیگر امامان شیعه؛

* رفتار محترمانهٔ امامان با ایرانیان، در برابر تبعیض امویان؛

* آشنایی ایرانیان با اصحاب ائمه و دریافت روایت‌های تاریخی از امامان.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.</ref>

==== زمینه‌های سیاسی و تاریخی ====

* '''هجرت علویان و سادات به ایران''': از سدهٔ دوم هجری به بعد، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این خاندان‌ در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی مردم با آموزه‌های شیعی را فراهم کرد.

* '''هجرت علی بن موسی‌الرضا به ایران''': حضور هشت‌سالهٔ علی بن موسی‌الرضا در مرو و رفت‌وآمد وی در شهرهایی مانند نیشابور، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع گذاشت. حدیث معروف سلسلةالذهب، نامه‌های وی به افراد مختلف و مناظره‌های علمی در دربار مأمون، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.]</ref>

== نخستین حکومت‌های محلی و منطقه‌ای پیش از صفویه ==

پیش از آن‌که صفویان در سدهٔ دهم هجری قمری، تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدودهٔ جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> مهم‌ترین این حکومت‌ها عبارتند از:

=== علویان طبرستان ===

دستاوردهای این دوره عبارت بود از: نخستین تجربهٔ حکومتی شیعی در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم، چالش جدی با خلافت عباسی، گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور، تأمین امنیت جامعه، ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها، ترویج فقه شیعی زیدی، تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی، و ایجاد پایگاهی امن برای سادات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>

=== آل‌مسافر ===

حکومت آل مسافر از سال ۳۰۴ق در منطقهٔ دیلم و نواحی شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. این سلسله‌ همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند و به دو شاخۀ آذربایجان به رهبری مرزبان اول بن محمد و دیلم به رهبری وهسودان بن محمد، تقسیم می‌شدند. حاکمان آن عبارت بودند از: محمد بن مسافر (۳۰۴ق) به‌عنوان سرسلسله؛ در شاخهٔ دیلم ۹ تن از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) و در شاخهٔ آذربایجان ۶ تن از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود و تاریخ دقیق انقراض حکومت مشخص نیست. عوامل فروپاشی شامل دوپاره شدن حکومت به دو شاخه آذربایجان و دیلم، اختلافات داخلی میان دو شاخه، ناتوانی در رواج تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی در میان مردم، و منازعات پیوسته با غزنویان، سلجوقیان و آل بویه بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref>

دستاوردهای آل مسافر عبارت بود از: ضرب سکه‌های حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی)، بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار، و گامی در جهت نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>

این حکومت در سال ۳۲۱ق پایه‌گذاری شد و بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام را در بر گرفت. با ضعف خلافت عباسی در سدهٔ سوم و چهارم، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت آل بویه را تأسیس کرد.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاست‌های%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهل‌سنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> دلایل فروپاشی آن در سال ۴۴۷ق عبارت بود از: اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا (غزنویان و سلجوقیان)، و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref>

دستاوردهای آل بویه: کنترل بغداد و تسلط بر خلافت عباسی، ایجاد تشکیلات اداری منظم مانند وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت، سازماندهی نوین سپاه، نهادسازی مذهبی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref> رسمیت‌بخشی به عزاداری محرم،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref> شکوفایی علوم، هنر و معماری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای مشاهد متبرکه، ایجاد کتابخانه‌ها و مراکز علمی، برگزاری رسمی عید غدیر، رواج «حی علی خیرالعمل» در اذان و استفاده از مهر و تربت در نماز، توجه به علویان و احیای منصب نقابت، و ساماندهی وقف و نذورات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص122-130.]</ref>

=== باوندان اِسپَهبدیه طبرستان ===

دستاوردها: ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی مازندران، حمایت از علمای شیعه، سادات و علویان، همکاری با شیعیان دیگر مناطق از جمله اسماعیلیان، تبلیغ و گسترش مذهب امامیه در طبرستان، و توجه ویژه به بقاع متبرک شیعیان مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد و آرامگاه عبدالعظیم حسنی.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص145-152.</ref>

=== اسماعیلیه نزاری ایران ===

حکومت اسماعیلیه نزاری ایران در سال ۴۸۸ق در قلعهٔ کوهستانی الموت از توابع استان قزوین کنونی تأسیس شد. اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم فاطمیان مصر و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران بود.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> هفت تن از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق) بر آن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق بر اثر نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، اختلافات عقیدتی، تبلیغات اهل‌سنت علیه آنان، ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی و مذهبی، همزمانی با سلجوقیان و خوارزمشاهیان و رویارویی با مغولان منقرض شد و پس از آن به‌صورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref>

دستاوردها: استمرار سلسلهٔ امامت نزاری،<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع و معماری بی‌نظیر نظامی، جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان، ایجاد انسجام در جامعهٔ نزاری، ادامهٔ حیات اسماعیلیه در قالب گروه‌های صوفی پس از سقوط، فعالیت گسترده در ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به‌عنوان زبان ادبیات دینی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص32-33.]</ref>

حکومت سربداران از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق خراسان، جرجان یا گرگان، قومس (کومش)، مازندران، جوین و اسفراین شکل گرفت. زمینهٔ شکل‌گیری آن، حضور شیخ خلیفه مازندرانی، صوفیِ قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز رویداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> یازده تن از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق) بر آن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق به دلایلی مانند عدم هماهنگی در ارکان حکومتی، اختلاف در گرایش‌های دینی مانند تشیع صوفیانه در برابر تشیع فقاهتی، نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی-سیاسی با روحانیون صوفی، درگیری با آل کرت و مغولان، و آرمان‌گرایی رهبران، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref>

دستاوردها: گسترش تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور، ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی، اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی، پیدایش تفکر بیگانه‌ستیزی به‌عنوان الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی، احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان، و رفتار مناسب حاکمان با مردم.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>

=== مرعشیان ===

دستاوردها: تأثیر اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی آنان بر قیام‌های بعدی مانند آل کیا در گیلان و بر تشکیل دولت صفویه، عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مثل حمام، بازار و  مسجد و گسترش شعائر شیعی.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص193-211؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>

=== آل‌کیا ===

حکومت آل کیا در بخش وسیعی از گیلان قرار داشت. سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی، شرق گیلان را از سال ۷۶۷ق کنترل کرد و حکومت آل کیا را در لاهیجان در سال ۷۶۹ق پایه‌گذاری کرد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> هفده تن از امیرکیا (۷۶۰ق) تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق) از حاکمان اصلی آن بودند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق، بر اثر اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی، تحول در مناسبات با صفویان و اقدامات تندروانهٔ خان‌احمد در رویارویی با صفویان منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref>

دستاوردها: تشکیل حکومتی شیعی در شرق گیلان با پایتختی لاهیجان، اجرای آداب و رسوم اجتماعی مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها و مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی، گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه و ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص225-228.</ref>

حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکزی ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی عناصر اهل‌سنت، بود و در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آق‌قویونلوها، جنگ با تیموریان و جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی‌میرزا با اوزون حسن، حاکم آق‌قویونلو منقرض شد.

دستاوردها: ایجاد دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران، انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به آق‌قویونلوها و صفویان، تضعیف حکومت‌های محلی سنی در غرب ایران، ضرب سکه با شعارهای شیعی مانند نام امامان، تدفین حاکمان در جوار امامزاده‌ها، ساخت مسجد کبود تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref>

=== آق‌قویونلوها ===

همزمان با قراقویونلوها، این اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند اما به‌تدریج استقلال یافتند. نُه تن از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق)، بر آن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود. این حکومت در سال ۹۲۱ق، بر اثر دشمنان خانگی، کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن و ظهور دولت صفویه منقرض شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>

دستاوردها: زمینه‌سازی برای ظهور صفویان در تبریز از طریق تضعیف قدرت‌های محلی، انتقال سنت‌های اداری و سیاسی از تیموریان و ترکمانان به دولت صفوی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>

=== مشعشعیان ===

سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با رهبری و ادعای مهدویت، حکومت مستقلی شیعه را با مرکزیت هویزه در خوزستان در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرج‌الله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref>

دستاوردها: ایجاد جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان، زمینه‌سازی برای رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه، رونق مدارس و کتابخانه‌ها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ، و اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص669-674.]</ref>

دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) توسط شاه اسماعیل یکم بنیان‌گذاری شد. عوامل گوناگونی زمینه‌ساز موفقیت صفویان شد: پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گستردهٔ مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از حملات مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در آناتولی و سوریه و پناه‌آوردن قبایل ترکمن به صفویان.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref>

=== تأسیس و رسمی‌سازی تشیع ===

شاه اسماعیل یکم با شکست آق‌قویونلوها وارد تبریز شد و در همان آغاز، مذهب تشیع اثنی‌عشری را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد،<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد و دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref> پایتخت صفویان پس از تبریز به قزوین و سپس در زمان شاه عباس یکم به اصفهان منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل افزون بر سخت‌گیری نسبت به اهل‌سنت، از راه‌های دیگری نیز برای گسترش تشیع بهره برد: دعوت از علمای شیعهٔ جبل عامل و بحرین برای مهاجرت به ایران، ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref>

=== نقش علما در ساختار حکومتی ===

* صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات؛

* قاضیان، مفتیان، داعی الاعظم، وزیران؛

* مدرسان، پیش‌نماز، امام جمعه؛

* متولی امور اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref>

با این حال، شماری از علمای شیعه از جمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙ‚یهان%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»ØŒ&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref>

=== هویت ملی و مذهبی ===

اتحاد سیاسی کشور، تشکیل یک حکومت ملی و وحدت مذهبی از ویژگی‌های مهم این عصر در تاریخ ایران به‌شمار می‌رود.<ref name=":1">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> هویت ملی ایرانی با مذهب تشیع امامیه پیوند خورد و مفهومی تازه به نام ایران مسلمان شیعهٔ فارسی‌زبان پدید آمد. برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی شدن تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>

=== عوامل ضعف و فروپاشی ===

# '''دستاوردهای سیاسی:''' رسمی کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران، اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرت‌های رقیب (عثمانیان و ازبکان)، شکل‌گیری هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسی‌زبان، دیپلماسی و روابط خارجی مستقل، کاهش قدرت قزلباش‌ها و تبدیل گرایش‌های شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی.

# '''دستاوردهای اجتماعی:''' ترکیب اشراف، تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا، پیوند متقابل طبقات اجتماعی و فرصت‌ها و میزان افتراق یا تمرکز بنیان‌های مادی، معنوی و سیاسی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=14 کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.]</ref>

# '''دستاوردهای فرهنگی و تمدنی:''' شکوفایی علوم شیعی و ظهور مکتب اصفهان (فلسفه، ادبیات و معماری)، تجلی شعائر شیعی در معماری (تزئینات مساجد، مناره‌ها و کتیبه‌ها)، شکوفایی هنرهای مبتنی بر تشیع (تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری و خوشنویسی)، ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها، استفاده از ریاضیات در معماری (نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه)، تدوین متون فقهی و حدیثی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>

== دوران گذار و تثبیت قدرت علما ==

پس از سقوط صفویه و پیش از انقلاب اسلامی، رابطهٔ تشیع با قدرت سیاسی دستخوش فرازونشیب‌های فراوانی شد. این دوره را می‌توان در چند مرحله بررسی کرد: دورهٔ ضعف و افول (افشاریه)، دورهٔ نقش‌آفرینی سیاسی-اجتماعی (زندیه و بخشی از قاجار)، و دورهٔ مبارزه و تقابل با حکومت (بخش دیگر قاجار و پهلوی).

=== افشاریه (دوره ضعف و افول) ===

پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به‌شدت تضعیف شد؛ زیرا افغان‌ها پیرو مذهب اهل‌سنت بودند. پس از آن، نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او می‌کوشید تشیع را به‌عنوان فرقه‌ای جدید در جهان تسنن با نام مذهب جعفری به رسمیت بشناسد،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتح‌الله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> اما این تلاش بی‌نتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاه‌های عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>

=== زندیه (دوره نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی) ===

در فاصلهٔ کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و به‌ویژه در دورهٔ کریم‌خان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام شیراز را منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علما در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>

=== قاجار (دوره نقش‌آفرینی و سپس مبارزه) ===

دورهٔ قاجار از دو منظر قابل تقسیم است: نخست، دورهٔ نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی غیرمستقیم علما، و دوم، دورهٔ مبارزه و تقابل مستقیم با حکومت.

==== نقش‌آفرینی فکری و نهادی ====

 

 

 

 

 

== دوران جمهوری اسلامی ایران ==

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین‌بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. عوامل مؤثر در وقوع این تحول تاریخی عبارت بودند از: نارضایتی از سیاست‌های سکولار و وابسته به غرب در دورهٔ پهلوی، رهبری سید روح‌الله خمینی از سال ۱۳۴۲ش به بعد، تظاهرات سراسری و اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ش، خروج محمدرضا پهلوی از ایران در دی‌ماه ۱۳۵۷ش و همه‌پرسی جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ش با رأی بیش از ۹۸٪ مردم.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref>

 

در نظام جمهوری اسلامی، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، مجلس خبرگان، شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و قوانین اساسی نافذ گردید و دین نه‌تنها هدایت‌گر معنوی، بلکه در تمام عرصه‌های اجتماعی ورود کرد. این دوران، نقطهٔ عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref>