لاکهید مارتین اف-۳۵ لایتنینگ ۲: تفاوت میان نسخه‌ها

حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴: خط ۴:


== تاریخچه توسعه ==
== تاریخچه توسعه ==
پروژه طراحی و تولید اف-۳۵ در دهه ۱۹۹۰م و با برنامه «جنگنده تهاجمی مشترک» (JSF) آغاز شد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/791945/%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%82%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%84%D8%A7%D8%B2%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF «اف ۳۵ یا رادارگریز قهار؛ هرچه لازم است در مورد یک جنگنده مدرن بدانید»، خبرگزاری فرارو.]</ref> در این دوره، دو شرکت لاکهید مارتین و بوئینگ برای طراحی نمونه‌های اولیه با یکدیگر رقابت می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/146123/1/%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%81-35 «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.] </ref> در ۲۰۰۱م شرکت لاکهید مارتین موفق شد با ارائه مدل ایکس<ref group="دیدگاه">ایکس یا اف؟</ref>-۳۵، بر رقیب خود یعنی ایکس-۳۲ ساخت بوئینگ پیروز شود و قرارداد تولید جنگندۀ مدرن خود را به ثبت برساند. نورثروپ گرامن، پرت اند ویتنی و بی‌ای‌ئی سیستمز از شرکای اصلی این پروژه به شمار می‌روند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1009121/%D9%87%D9%85%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-f-35-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «همه چیز درباره F - 35 (+عکس)»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref><ref group="دیدگاه">از «بر رقیب خود یعنی ... تا اینجا در این منبع مشاهده نشد، لطفا بررسی کنید</ref>  بیش از ۷۰۰ فروند از این جنگنده هم‌اکنون به‌طور فعال در خدمت هستند و این مدل، ستون فقرات نیروی هوایی آمریکا را تشکیل می‌دهد.<ref>[https://tejaratnews.com/%d8%a8%d9%87%d8%aa%d8%b1%db%8c%d9%86-%d8%ac%d9%86%da%af%d9%86%d8%af%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d9%84-%db%b2%db%b0%db%b2%db%b5-%d8%a7%db%8c «بهترین جنگنده‌های جهان در سال ۲۰۲۵ + اینفوگرافی»، وب‌سایت تجارت نیوز.]</ref><ref group="دیدگاه">جمله اخیر را به بخش «وضعیت عملیاتی و کاربران» منتقل کنید بهتر نیست؟</ref>
تاریخچه توسعه جنگنده اف-۳۵ به دهه ۱۹۹۰ میلادی بازمی‌گردد، زمانی که ایالات متحده ایدۀ ساخت یک جنگنده چندمنظوره و پیشرفته را دنبال می‌کرد. در این دوره، رقابت جدی میان دو شرکت لاکهید مارتین و بوئینگ برای طراحی نمونه‌های اولیه شکل گرفت. در ۲۰۰۱، شرکت لاکهید مارتین موفق شد قرارداد تولید جنگندۀ مدرن خود را به ثبت برساند. از آن زمان، اف-۳۵ به‌عنوان یکی از مدرن‌ترین جنگنده‌های حال حاضر جهان شناخته می‌شود.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-10/1520706-%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%81%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8 «رقیب اصلی اف ۳۵ با قیافه‌ای عجیب»، خبرگزاری ایلنا؛][https://fararu.com/fa/news/791945/%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%82%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%84%D8%A7%D8%B2%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF «اف ۳۵ یا رادارگریز قهار؛ هرچه لازم است در مورد یک جنگنده مدرن بدانید»، خبرگزاری فرارو.]</ref>


== مدل‌ها و ویژگی‌های فنی ==
== مدل‌ها و ویژگی‌های فنی ==
خط ۱۰: خط ۱۰:


== فناوری‌های به کار رفته ==
== فناوری‌های به کار رفته ==
جنگنده اف-۳۵ به‌عنوان یک جنگنده نسل پنجم، از فناوری پنهانکاری با استفاده از کاهش بازتاب راداری، مواد جاذب امواج و طراحی بدنه با سطوح صاف برخوردار است. در این جنگنده به جای محرک‌های هیدرولیکی از محرک‌های الکتروهیدرواستاتیکی استفاده شده و سامانه پرواز با فیبر نوری، سرعت و امنیت انتقال داده را افزایش داده است. ۴۲درصد از وزن این جنگنده را مواد مرکب تشکیل می‌دهد که بالاترین میزان در میان جنگنده‌های آمریکایی است. از دیگر فناوری‌های آن می‌توان به نمایشگر یکپارچه لمسی در کابین خلبان (اولین در جهان)، سامانه فرامین صوتی، کلاه خلبان دارای نمایشگر جلوِ دید، و نرم‌افزاری با بیش از ۸ میلیون خط کد اشاره کرد. همچنین این جنگنده با بهره‌گیری از ۶ حسگر الکترواپتیکی با پوشش ۳۶۰ درجه، ۱۰ مجموعه آنتن جنگ الکترونیک و رادار کاوش الکترونیکی فعال، بالاترین آگاهی وضعیتی را در میدان نبرد فراهم می‌سازد.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/640405/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%86%DB%8C%D9%86%DA%AF-%DB%B2 «آشنایی با جنگنده لاکهید مارتین اف-۳۵ لایتنینگ ۲»، همشهری آنلاین.]</ref> با این حال، در جریان [[جنگ رمضان|جنگ]] [[جنگ رمضان|رمضان]]، گزارش‌هایی از هدف قرارگرفتن چند فروند از این جنگنده‌ها توسط سامانه‌های پدافندی [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] ایران منتشر شده<ref>[https://www.irna.ir/news/86106288/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%87%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7 «واکنش رسانه‌های جهانی به رهگیری جنگنده رادارگریز اف-۳۵ آمریکا توسط ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> که به‌گفتهٔ برخی منابع، قدرت رادارگریزی این جنگنده را با چالش جدی مواجه ساخته است.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/30/3569503/%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%86%DB%8C-%D8%A7%D9%8135-%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF «افسر شکارچی اف35: افسانه رادارگریزی لاکهید مارتین به پایان رسید»، خبرگزاری تسنیم.] </ref><ref group="دیدگاه">در قسمت پایانی هم این مطلب آمده است. تکرار را برطرف کنید</ref>
جنگنده اف-۳۵ به‌عنوان یک جنگنده نسل پنجم، از فناوری پنهانکاری با استفاده از کاهش بازتاب راداری، مواد جاذب امواج و طراحی بدنه با سطوح صاف برخوردار است. در این جنگنده به جای محرک‌های هیدرولیکی از محرک‌های الکتروهیدرواستاتیکی استفاده شده و سامانه پرواز با فیبر نوری، سرعت و امنیت انتقال داده را افزایش داده است. ۴۲درصد از وزن این جنگنده را مواد مرکب تشکیل می‌دهد که بالاترین میزان در میان جنگنده‌های آمریکایی است. از دیگر فناوری‌های آن می‌توان به نمایشگر یکپارچه لمسی در کابین خلبان (اولین در جهان)، سامانه فرامین صوتی، کلاه خلبان دارای نمایشگر جلوِ دید، و نرم‌افزاری با بیش از ۸ میلیون خط کد اشاره کرد. همچنین این جنگنده با بهره‌گیری از ۶ حسگر الکترواپتیکی با پوشش ۳۶۰ درجه، ۱۰ مجموعه آنتن جنگ الکترونیک و رادار کاوش الکترونیکی فعال، بالاترین آگاهی وضعیتی را در میدان نبرد فراهم می‌سازد.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/640405/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%86%DB%8C%D9%86%DA%AF-%DB%B2 «آشنایی با جنگنده لاکهید مارتین اف-۳۵ لایتنینگ ۲»، همشهری آنلاین.]</ref>  


== قابلیت‌های جنگی در میدان نبرد ==
== قابلیت‌های جنگی در میدان نبرد ==
خط ۱۹: خط ۱۹:


== وضعیت عملیاتی و کاربران ==
== وضعیت عملیاتی و کاربران ==
نخستین اسکادران از جنگنده‌های اف-۳۵ در تاریخ ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۵م در اختیار سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده قرار گرفت. در ۲ اوت ۲۰۱۶م نیز اولین اسکادران اف-۳۵ اِی به نیروی هوایی آمریکا تحویل داده شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/146123/1/%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%81-35 «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ایالات متحده تا سال ۲۰۴۴م قصد دارد ۲۴۵۶ فروند از این جنگنده را خریداری کند. علاوه بر آمریکا، کشورهای اسرائیل،<ref group="دیدگاه">کشور اسرائیل؟</ref> انگلیس، ژاپن، کره جنوبی، ترکیه و ایتالیا نیز اف-۳۵ خریداری کرده‌اند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/640405/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%86%DB%8C%D9%86%DA%AF-%DB%B2 «آشنایی با جنگنده لاکهید مارتین اف-۳۵ لایتنینگ ۲»، همشهری آنلاین.]</ref> پیش‌بینی می‌شود این جنگنده تا ۲۰۷۰م در خدمت باشد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/146123/1/%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%81-35 «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
نخستین اسکادران از جنگنده‌های اف-۳۵ در تاریخ ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۵م در اختیار سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده قرار گرفت. در ۲ اوت ۲۰۱۶م نیز اولین اسکادران اف-۳۵ اِی به نیروی هوایی آمریکا تحویل داده شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/146123/1/%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%81-35 «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ایالات متحده تا سال ۲۰۴۴م قصد دارد ۲۴۵۶ فروند از این جنگنده را خریداری کند. علاوه‌بر آمریکا، رژیم صهیونیستی، انگلیس، ژاپن، کره جنوبی، ترکیه و ایتالیا نیز اف-۳۵ خریداری کرده‌اند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/640405/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%86%DB%8C%D9%86%DA%AF-%DB%B2 «آشنایی با جنگنده لاکهید مارتین اف-۳۵ لایتنینگ ۲»، همشهری آنلاین.]</ref> پیش‌بینی می‌شود این جنگنده تا ۲۰۷۰م در خدمت باشد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/146123/1/%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%81-35 «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> بیش از ۷۰۰ فروند از این جنگنده هم‌اکنون به‌طور فعال در خدمت هستند و این مدل، ستون فقرات نیروی هوایی آمریکا را تشکیل می‌دهد.<ref>[https://tejaratnews.com/%d8%a8%d9%87%d8%aa%d8%b1%db%8c%d9%86-%d8%ac%d9%86%da%af%d9%86%d8%af%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d9%84-%db%b2%db%b0%db%b2%db%b5-%d8%a7%db%8c «بهترین جنگنده‌های جهان در سال ۲۰۲۵ + اینفوگرافی»، وب‌سایت تجارت نیوز.]</ref>


== هزینه‌ها و جایگاه پروژه ==
== هزینه‌ها و جایگاه پروژه ==
خط ۲۵: خط ۲۵:


== تحولات اخیر در جنگ تحمیلی سوم ==
== تحولات اخیر در جنگ تحمیلی سوم ==
در جریان جنگ تحمیلی سوم، گزارش‌هایی از هدف قرار گرفتن چند فروند جنگنده اف-۳۵ توسط سامانه‌های پدافندی منتشر شد. این گزارش‌ها بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های مالی و نظامی جهان داشت. به دنبال انتشار این اخبار، ارزش سهام شرکت لاکهید مارتین با کاهش قابل توجهی مواجه گردید. پیش از این، تصور می‌شد این جنگنده‌ها به‌دلیل فناوری رادارگریزی قابل ردیابی نیست و تاکنون هیچ قدرتی موفق به هدف قراردادن آنها نشده بود.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/228834/%D8%B3%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-F-35-%D8%B1%D8%A7-%D9%BE%D8%AF%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF][https://farsnews.ir/Emoazeni/1773938045290339920/%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%B3%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-F35-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B6%D8%B1%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کاهش سهام سازنده F35 بعد از ضربه ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>
در جریان جنگ تحمیلی سوم، گزارش‌هایی از هدف قرار گرفتن چند فروند جنگنده اف-۳۵ توسط سامانه‌های پدافندی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران منتشر شد. این گزارش‌ها بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های مالی و نظامی جهان داشت. به دنبال انتشار این اخبار، ارزش سهام شرکت لاکهید مارتین با کاهش قابل توجهی مواجه شد. پیش از این، تصور می‌شد این جنگنده‌ها به‌دلیل فناوری رادارگریزی قابل ردیابی نیست و تاکنون هیچ قدرتی موفق به هدف قراردادن آنها نشده بود<ref>[https://nournews.ir/fa/news/228834/%D8%B3%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-F-35-%D8%B1%D8%A7-%D9%BE%D8%AF%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF][https://farsnews.ir/Emoazeni/1773938045290339920/%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%B3%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-F35-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B6%D8%B1%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کاهش سهام سازنده F35 بعد از ضربه ایران»، خبرگزاری فارس؛ ][https://www.irna.ir/news/86106288/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%87%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D9%81-%DB%B3%DB%B5-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7 «واکنش رسانه‌های جهانی به رهگیری جنگنده رادارگریز اف-۳۵ آمریکا توسط ایران»، خبرگزاری ایرنا]</ref> که به‌گفتهٔ برخی منابع، قدرت رادارگریزی این جنگنده را با چالش جدی مواجه ساخته است.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/30/3569503/%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%86%DB%8C-%D8%A7%D9%8135-%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF «افسر شکارچی اف35: افسانه رادارگریزی لاکهید مارتین به پایان رسید»، خبرگزاری تسنیم.] </ref>
 
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
خط ۳۷: خط ۳۸:
* «بهترین جنگنده‌های جهان در سال ۲۰۲۵ + اینفوگرافی»، وب‌سایت تجارت نیوز، تاریخ درج مطلب: 24 تیر 1404ش.
* «بهترین جنگنده‌های جهان در سال ۲۰۲۵ + اینفوگرافی»، وب‌سایت تجارت نیوز، تاریخ درج مطلب: 24 تیر 1404ش.
* «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: 2 اردیبهشت 1405ش.
* «در مورد جنگنده اف 35 در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: 2 اردیبهشت 1405ش.
* «رقیب اصلی اف ۳۵ با قیافه‌ای عجیب»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 31 مرداد 1403ش.
* «کاهش سهام سازنده F35 بعد از ضربه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ  درج مطلب: 28 اسنفد 1404ش.
* «کاهش سهام سازنده F35 بعد از ضربه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ  درج مطلب: 28 اسنفد 1404ش.
* «همه چیز درباره F - 35 (+عکس)»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1403ش.
* «واکنش رسانه‌های جهانی به رهگیری جنگنده رادارگریز اف-۳۵ آمریکا توسط ایران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.
* «واکنش رسانه‌های جهانی به رهگیری جنگنده رادارگریز اف-۳۵ آمریکا توسط ایران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 28 اسفند 1404ش.