همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''همبستگی اجتماعی''' به معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند.

در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب غالباً بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشه اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار می‌روند.

«'''همبستگی اجتماعی'''» (به انگلیسی: Social solidarity یا Social cohesion) از مفاهیم بنیادین و کلیدی در جامعه‌شناسی و مطالعات اجتماعی به شمار می‌روند. در لغت، همبستگی به معنای وحدت، وفاق و وفاداری است که از علایق، احساسات، همدلی و کنش‌های مشترک افراد نشئت می‌گیرد. این مفهوم با واژگانی چون «یکپارچگی اجتماعی» (Social Integration)، «وحدت» (Unity)، «وفاق اجتماعی» (Social Harmony) و «نظم اجتماعی» (Social Order) هم‌خانواده بوده و دارای قرابت معنایی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

در اصطلاح جامعه‌شناختی، همبستگی اجتماعی به پدیده‌ای اطلاق می‌شود که بر اساس آن، اعضای یک گروه یا جامعه به یکدیگر وابسته بوده و نیازمند یاری متقابل‌اند. تعاریف گوناگونی برای این مفهوم ارائه شده است؛ از جامع‌ترینِ آن‌ها می‌توان به «احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند» اشاره کرد که دربرگیرنده پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگیِ متقابلِ حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

* '''ثبات و بقای نظام اجتماعی:''' همبستگی اجتماعی به عنوان مهم‌ترین بخش پیوستگی جامعه، نقشی حیاتی در اداره، انتظام‌بخشی امور و حفظ ثبات نظام سیاسی-اجتماعی ایفا می‌کند. بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به سمت فروپاشی حرکت می‌کند.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۴۹.</ref>

* '''مقابله با تهدیدات خارجی:''' وحدت و همدلی به مثابه اکسیری است که دشمنان را در توطئه‌های خود علیه یک ملت ناکام می‌گذارد. پیوند مستحکم میان آحاد مردم، سدی دفاعی ایجاد می‌کند که نفوذ بیگانگان را ناممکن ساخته و استقلال و عزت جامعه را تضمین می‌کند.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>

* '''توسعه و آبادانی:''' رشد و تعالی هر نظام اجتماعی در پرتو همبستگی میسر است. وجود انسجام باعث بسیج منابع انسانی و مادی فراوان برای توسعه کشور شده و برکات و عنایات الهی را در پی دارد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref> همچنین رابطه مستقیمی میان همبستگی اجتماعی و دستیابی به توسعه پایدار وجود دارد.<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۵.</ref>

* '''امنیت و حیات اجتماعی:''' پایداری و حیات واقعی یک جامعه در گرو همبستگی اجزای آن است. این مفهوم با تقویت اعتماد و وجدان جمعی، امنیت پایدار اجتماعی و روانی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵، ص ۱.</ref>

* '''پیشگیری از منازعات داخلی:''' همبستگی با تعدیل شکاف‌های اجتماعی و نابرابری‌ها، از تبدیل شدن اختلافات به منازعات مسلکی و فرقه‌گرایانه جلوگیری کرده و حکمرانی مطلوب را ممکن می‌سازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۱.</ref>

* '''امیل دورکیم:''' وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی (مبتنی بر شباهت در جوامع سنتی) و ارگانیک (مبتنی بر تخصص و وابستگی متقابل در جوامع مدرن) تقسیم می‌کند. از نظر او، «وجدان جمعی» عامل اصلی حفظ انسجام در برابر فردگرایی است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref>

* '''تالکوت پارسنز:''' وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده ها، باورها و ارزش های مشترک با محیط می داند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. خداوند در آیات قرآن، دین را مهم‌ترین عامل اصلاح حیات بشر معرفی کرده و «اعتصام به حبل‌الله» را نعمتی می‌داند که جامعه را از لبه پرتگاه جنگ نجات داده و میان دل‌ها برادری ایجاد می‌کند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> ارکان و راهکارهای این همبستگی عبارتند از:

* '''محوریت عقیده:''' قرآن ویژگی‌های نژادی و زبانی را به عنوان عامل اصلی انسجام رد کرده و التزام به دین را محور وحدت معرفی می‌کند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۲.</ref>

* '''ارائه تفسیر فرامادی از دنیا:''' دین با معرفی دنیا به عنوان مقدمه آخرت، اهداف مادی را با اهداف معنوی گره زده و ریشه تزاحم و دشمنی را از بین می‌برد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۹، صص ۱۱۸-۱۲۱.</ref>

* '''دیدگاه امام علی (ع):'''

** '''پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی:''' در روایات امام علی (ع)، میان دین و انسجام اجتماعی پیوندی ناگسستنی برقرار است؛ ایشان اصلی‌ترین کارکرد بعثت پیامبر اسلام (ص) را پر کردن شکاف‌های ناشی از اختلاف و خاموش کردن کینه‌های نهفته در عصر جاهلیت می‌دانند.[۱۴] (در همین راستا، مرتضی مطهری نیز تأکید می‌کند که اولین خدمت اسلام در ایران، از بین بردن تشتت افکار و ایجاد انسجام در میان اقوام مختلف از طریق ترویج آرمان واحد بوده است.[۱۵]) به کتاب خودم مراجعه شود

=== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ===

=== دیدگاه فارابی ===

=== دیدگاه امام خمینی ===

=== سید محمد حسین طباطبایی ===

=== دیدگاه محمدعلی شاه‌آبادی ===

=== نهاد دین ===