احساس امنیت

احساس امنیت؛ آرامشِ برآمده از ایمنیِ درونی و اعتمادِ اجتماعی.

احساس امنیت (Feeling of Security)، مفهومی ذهنی- اجتماعی است که به ادراک افراد از نبود تهدید نسبت به جان، مال، حقوق و ارزش‌های آنها اشاره دارد. این مفهوم، در کنار شرایط عینی، به‌طور مستقیم با ذهنیت، تجربه‌ها و تفسیر افراد از محیط پیرامون مرتبط بوده و با آرامش خاطر، اطمینان و فقدان هراس همراه است. احساس امنیت را همچنین، مفهومی چندبعدی می‌دانند که از تعامل عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و معنوی شکل گرفته و نقش اساسی در تنظیم رفتارها و کیفیت زندگی انسان‌ها دارد. علاوه بر آن، این احساس، از شاخص‌های مهم کیفیت زندگی و توسعۀ اجتماعی محسوب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

امنیت از نیازهای پایه انسان بوده و براساس سلسله مراتب نیازهای مازلو، درست پس از نیازهای فیزیولوژیک ازجمله غذا، آب و مسکن قرار می‌گیرد. نیاز به امنیت شامل حفاظت از روح و جسم در حال و آینده است.

احساس امنیت عبارت از نوعی ذهنیت و جهت‌گیری روانی مثبت، رضایت‌بخش و آرامش‌بخش افراد نسبت به عدم تأثیرگذاری رویدادها و وقایع ضد امنیتی در شرایط فعلی و آتی است. این احساس به‌معنای فقدان هراس از حمله یا به مخاطره افتادن ارزش‌های انسانی، حقوق و آزادی‌های مشروع بوده و با اطمینان، آرامش خاطر، ایمنی و خاطرجمعی همراه است.

تفاوت امنیت عینی و احساس امنیت

امنیت عینی به وضعیت عینیِ نبود تهدید در محیط اشاره دارد، در حالی‌که احساس امنیت، ادراک ذهنی فرد از این وضعیت است. این دو همواره منطبق نیستند؛ ممکن است در جامعه‌ای امنیت عینی وجود داشته باشد اما به‌ دلایلی مانند عملکرد رسانه‌ها، شایعات یا تجربه‌های پیشین، مردم احساس ناامنی کنند. برعکس، گاهی با وجود تهدیدهای عینی، برخی افراد به‌دلیل اعتماد بالا یا عدم آگاهی، احساس امنیت می‌کنند. احساس ناامنی حتی در نبود ناامنی عینی نیز می‌تواند رفتارهای اجتماعی را مختل کند. برای نمونه، وقوع یک جرم ممکن است فقط چند قربانی مستقیم داشته باشد اما احساس ناامنی ناشی از آن، دامنه‌ای گسترده‌تر یافته و آرامش روانی جمع بزرگی را برهم می‌زند.

مبانی و انواع احساس امنیت

احساس امنیت روانی و درونی

احساس امنیت روانی حالتی درونی است که از برآورده شدن شش نیاز بنیادین از جمله بقا، پیوندجویی، پیشرفت، قدرت، آزادی و تفریح پدید می‌آید. عواملی همچون احترام به استقلال فرد، تجارب مثبت مشترک، گفتگو برای حل تعارضات و خوش‌خلقی، این احساس را تقویت می‌کنند؛ در مقابل، ارتباطات معیوب، کنترل بیرونی، بدخلقی و فقدان تجارب مثبت، احساس ناامنی روانی را افزایش می‌دهند.

نقش ذکر الهی

از منظر قرآن کریم، «ذکر الله» و یاد خدا، عامل اصلی ایجاد آرامش و اطمینان قلب است؛ چنان‌که آیۀ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، یاد خدا را مایۀ تسکین اضطراب معرفی می‌کند. در مقابل، روی‌گردانی از یاد خدا منشأ ناآرامی‌ها و نگرانی‌ها شمرده شده است.

امنیت وجودی (هستی شناختی)

از نظر گیدنز، «امنیت وجودی» احساس نظم و استمرار در رابطۀ با تجربیات فرد بوده که به توانایی افراد در معنا بخشیدن به زندگی بستگی دارد. این نوع امنیت نه پدیده‌ای شناختی بلکه عاطفی است و در ناخودآگاه آدمی ریشه دارد. سرچشمۀ آن به تجربه‌های کودکی و رابطه با مراقب اولیۀ آدمی بازمی‌گردد. مدرنیته با وجود کاهش برخی خطرات، پارامترهای خطرآفرین نوین و ناشناخته‌ای وارد زندگی انسان کرده است.

ابعاد کارکردی احساس امنیت

در این سطح، احساس امنیت در عرصه‌های مشخص زندگی اجتماعی و نهادی ظاهر می‌شود:

1. احساس امنیت اجتماعی: جهت‌گیری مثبت شهروندان نسبت به نبود تهدید در حوزه‌هایی مانند ثبات سیاسی، انسجام هویتی و تمامیت ارضی است. عوامل مؤثر: پایگاه اقتصادی-اجتماعی، اعتماد اجتماعی، میزان دینداری، نگرش نسبت به عملکرد پلیس، مهاجرت، سکونتگاه‌ها، سن، قومیت، جنسیت، شغل، درآمد، فرهنگ، تحصیلات و حمایت‌های اجتماعی.
2. احساس امنیت اقتصادی: برقراری نظم میان روابط اساسیِ تأمین نیازهای مادی انسان؛ یعنی تأمین منابع اولیه، تولید، توزیع، کار و درآمد به‌گونه‌ای که نیازهای ضروری برآورده شده و افراد از این جهت خود را در خطر احساس نکنند. همچنین، شفاف‌سازی، ایجاد فضای رقابتی و فضای با ثبات باعث می‌شود فعال اقتصادی احساس امنیت کند. احساس امنیت اقتصادی و ضریب بالای آن، از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و رفاه اجتماعی است؛ رفاه بدون احساس امنیت معنا ندارد.
3. احساس امنیت سیاسی: جهت‌گیری مثبت روانی نسبت به نبود تهدیدات علیه ثبات سیاسی، مشارکت و هویت ملی و نیز امنیت در برابر اقدامات سرکوبگرانه یا بی‌ثباتی‌های سیاسی است. این بعد با اعتماد به نهادهای حاکمیتی و ثبات فضای سیاسی پیوند دارد.
4. احساس امنیت قضایی: فقدان هراس از بی‌عدالتی، عدم دسترسی به حقوق قانونی، یا تهدید شدن از سوی نظام قضایی اشاره داشته و بیانگر اطمینان شهروندان به محفوظ ماندن حقوق آنها و دادرسی عادلانه است. همچنین، با ایجاد امنیت قضایی، سایر ابعاد امنیت یعنی امنیت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و فرهنگی نیز به وجود می‌آید.

مؤلفه‌های اصلی احساس امنیت اجتماعی

تحقیقات تجربی نشان داده‌اند که احساس امنیت اجتماعی به‌صورت معناداری با متغیرهای زیر رابطه دارد:

1. هویت اجتماعی: احساس تعلق و همبستگی به جامعه. هر عاملی که در این احساس تعلق اختلال ایجاد کند، تهدیدی برای امنیت اجتماعی است.
2. معنویت: به‎عنوان «روح احساس امنیت اجتماعی» شامل ابعاد فرامادی، معنا و هدف زندگی، سلامت، تقدس زندگی، نوع‌دوستی، آگاهی از تراژدی و آرمان‌گرایی است.
3. هوش فرهنگی: توانایی یادگیری الگوهای جدید در تعاملات فرهنگی و ارائۀ پاسخ‌های رفتاری صحیح. نبود درک صحیح از تفاوت‌های فرهنگی، احساس ناامنی را افزایش می‌دهد.

احساس امنیت در گروه‌های خاص

زنان

1. احساس امنیت زنان در محیط خانواده: محیط خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد ایجادکنندۀ احساس امنیت، نقشی حیاتی در تأمین امنیت زنان دارد. زنان به‌دلیل نقش‌های مادری، همسری و گاه سرپرستی، بیش از سایر افراد نیازمند درک این احساس هستند. فقدان احساس امنیت در زنان به‌معنای تهدید ارزش این نقش‌ها و مصون نبودن از آسیب‌های جسمی و روحی است که این ناامنی به نسل بعدی منتقل می‌شود. علاوه بر آن، اختلال در امنیت زنان، هزینۀ تعاملات اجتماعی را افزایش داده و انسجام جامعه را تهدید می‌کند.
2. احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی: زنان نیمی از کاربران فضای مجازی را تشکیل می‌دهند اما به‌طور نامتناسبی هدف آزار آنلاین قرار می‌گیرند. همین تجربۀ مستقیم یا غیرمستقیم آزار، احساس امنیت آنها را به‌شدت کاهش می‌دهد. عوامل مؤثر بر این احساس عبارتند از طراحی پلتفرم، سواد رسانه‌ای، حمایت اجتماعی، چارچوب‌های قانونی، فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، سن، تحصیلات و میزان استفاده.

کودکان

1. احساس امنیت کودکان در شرایط بحرانی و جنگ: در شرایط بحرانی و جنگی، قصه‌گویی به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای ایجاد حس امنیت و آرامش در کودکان عمل می‌کند. داستان‌ها به کودکان نشان می‌دهند که مشکلات قابل حل بوده و ترس‌ها و نگرانی‌های آنها را کاهش می‌دهند. قصه‌گویی ذهن کودکان را از نگرانی‌های روزمره دور کرده و با ارائه الگوهای مثبت، اعتماد به نفس آنها را افزایش می‌دهد. در زمان‌های بحرانی، انتخاب داستان‌های مناسب با پیام‌های امیدبخش، مشارکت فعال کودکان در روایت داستان و ایجاد فضایی آرام، تأثیر مثبت قصه‌گویی را افزایش می‌دهد.

احساس امنیت در شرایط خاص

شرایط جنگ و بحران

در شرایط جنگ و بحران، احساس ناامنی، ترس از آینده، فقدان امنیت، از دست دادن عزیزان، بار روانی سنگینی را تحمیل می‌کند. در چنین شرایطی، «آرامش» به‌معنای توانایی مدیریت هیجانات، حفظ تعادل روانی، اتخاذ تصمیمات منطقی و ادامه فعالیت‌های روزمره با وجود ترس‌ها است. نخستین گام برای کاهش احساس ناامنی، پذیرش واقعیت است؛ انکار شرایط یا امیدواری کاذب، تنش و اضطراب را افزایش می‌دهد. مدیریت ورودی‌های اطلاعاتی مانند مصرف بی‌رویۀ اخبار و تصاویر ویرانگر به‌ویژه از شبکه‌های اجتماعی، از اصول کلیدی حفظ آرامش است. تقویت ارتباطات اجتماعی، حفظ روال‌های عادی زندگی، توجه به نیازهای فیزیولوژیک مانند خواب، تغذیه و فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های آرام‌سازی و ذهن‌آگاهی و حفظ امید به توانایی عبور از بحران، از عوامل افزایش احساس امنیت روانی در این شرایط هستند.

جامعه و نزاع

میان احساس امنیت و میزان نزاع در جامعه رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. هرچه نقش نیروهای پلیس پررنگ‌تر شود، احساس امنیت در جامعه بیشتر شده و افراد نیازی نمی‌بینند برای دفاع از خود سلاحی همراه داشته باشند زیرا مهم‌ترین دلیل حمل سلاح سرد توسط برخی افراد، نداشتن احساس امنیت است. تسریع حضور نیروی انتظامی و پلیس ۱۱۰ در محل نزاع از گسترش یا بروز آن جلوگیری می‌کند. آموزش همگانی دربارۀ تبعات نزاع و تقویت فرهنگ عذرخواهی، صبر، گذشت و کنترل خشم نیز در کاهش نزاع و افزایش احساس امنیت مؤثر است.

شبکه‌های اجتماعی

احساس امنیت در شبکه‌های اجتماعی به‌معنای توانایی ادامۀ فعالیت بدون وقفه و مزاحمت است. گسترش دوست‌یابی، گفتگو، تبادل اطلاعات و دادوستد مالی در فضای مجازی، نیاز به این احساس را افزایش داده است. رفتارهای هنجارشکنانه و ترس از تخریب مبانی اخلاقی، امنیت کاربران عادی را تهدید می‌کند.

نهادها و بازیگران تأمین احساس امنیت

احساس امنیت از طریق اعتماد به نهادهایی مانند دولت، نیروهای تأمین‌کنندۀ امنیت، خانواده، مدرسه، نظام اقتصادی و شبکۀ دوستان حاصل می‌شود.

1. مردم: احساس امنیت برساختی اجتماعی است که به مشارکت عمومی و سطح اعتماد متقابل شهروندان در حوزه‌های جانی، مالی و عقیدتی بستگی دارد.
2. پلیس: با برقراری نظم و برخورد قاطع با جرائم، توأم با رفتار تعاملی، بستر روانی لازم برای استمرار فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌سازد.
3. قوه قضائیه: از طریق پیگرد قانونی مخلان امنیت روانی و برخورد با شایعه‌پراکنی، از آرامش عمومی صیانت می‌کند.
4. رسانه‌ها (صداوسیما): با مدیریت افکار عمومی و مقابله با یأس‌آفرینی، نقش مهمی در تقویت و ارتقای امنیت روانی جامعه ایفا می‌کنند.
5. دشمنان: با هجمه‌های روانی و جنگ نرم، در تلاش برای کاهش احساس امنیت در مردم هستند.

احساس امنیت به‌عنوان شاخص توسعه

احساس امنیت و ضریب امنیت بالا از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و وضعیت به‌سامان جامعه است که به‌عنوان یکی از مهمترین شاخص‌های رفاه اجتماعی، دیگر شاخص‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. رفاه بدون احساس امنیت معنا ندارد. رشد و توسعه همواره در سایۀ حداقلی از امنیت فراهم شده است. وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت بوده زیرا امنیت پیش‌زمینۀ یک اجتماع سالم و احساس امنیت، بسترساز توسعۀ جوامع انسانی است.

منابع

• قرآن کریم.
• «آرامش روانی در شرایط بحران و جنگ»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «احساس امنیت؛ چگونه احساس امنیت درونی کنیم؟»، وب‌سایت کلینیک روان پویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: 18 تیر 1403ش.
• «احساس امنیت روانی، مستلزم بهره‌مندی از 6 نیاز درونی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1395ش.
• «احساس عدم امنیت در جامعه؛ آینه‌ای از واقعیت یا بازتابی از ترس‌های درونی؟»، خبرگزاری امید، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1404ش.
• احمدی، آرمان و احیایی، پویان، «بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و عوامل مرتبط با آن»، فصلنامۀ دانش انتظامی آذربایجان شرقی، سال چهارم، شمارۀ 3، پیاپی 14، 1393ش.
• «امنیت اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور»، وب‌سایت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، به‌ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1387ش.
• بیات، بهرام، جامعه‌شناسی احساس امنیت، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
• «پلیس زمینه‌ساز ایجاد احساس امنیت در جامعه می‌باشد»، خبرگزاری نخست نیوز، تاریخ درج مطلب: 2 اسفند 1402ش.
• جهانبخش گنجه، صادق، «مطالعۀ کیفی احساس امنیت زنان در محیط خانواده مورد مطالعه: زنان مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهرستان کرج»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8، شمارۀ 2، پیاپی 17، 1399ش.
• حمیدی‌پور، رحیم و رجبی، فاطمه، «پیش‌بینی احساس امنیت اجتماعی براساس هویت اجتماعی، هوش فرهنگی و معنویت»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 7، شمارۀ 1، پیاپی 20، 1397ش.
• رادفر، محمدرضا و حبیب‌زاده، اصحاب، «عوامل اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی»، انتظام اجتماعی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 1397ش.
• گیدنز، آنتونی، پیامدهای مدرنیته، به ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، مرکز، 1377ش.
• فتحی، یوسف، «رابطۀ احساس امنیت و بهداشت روانی در قرآن کریم»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
• «قدرت قصه‌گویی در ایجاد حس امنیت برای کودکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
• محمدی، فاطمه و نعمتی، فاطمه، «مطالعۀ راهکارهای افزایش احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی براساس تجربۀ زیستۀ زنان فعال»، پژوهشنامۀ زنان، دورۀ 16، شمارۀ 51، 1404ش.
• «نزاع با افزایش احساس امنیت کم می‌شود/ فرهنگ عذرخواهی ضعیف است»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1395ش.
• نوربخش، علیرضا، «رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی»، دانشنامۀ روانشناسی مردمی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1397ش.
• نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، فصنامۀ مطالعات راهبردی، دورۀ 6، شمارۀ 19، 1382ش.
• «وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.
• ولایتی‌نژاد، مصطفی و دیگران، «تأثیر توسعۀ مشارکت عمومی بر احساس امنیت»، توسعۀ اجتماعی، دورۀ 19، شمارۀ 2، 1403ش.
• یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر، «بررسی رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.