ایران پدیا

همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی هم‌خانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> این اصطلاح در جامعه‌شناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref><ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.</ref> اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی، قراداد اجتماعی، تعهد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها، همکاری و همیاری و احساس مسئولیت اجتماعی به‌عنوان عناصر شکل دهندۀ همبستگی اجتماعی ذکر شده که سنگ‌بنای آن اعتماد اجتماعی تعمیم یافته است.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، صص 233 و 238.</ref>
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی است که در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری، یگانه شدن و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی هم‌خانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعه‌شناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص 178. </ref><ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدت‌بخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست می‌یابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص ۸۱۳</ref>  


مسأله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. در فلسفه نسبت جزء و کل و نسبت خاص و عام؛ در علوم سیاسی دوگانه ثبات و تغییر؛ در انسان شناسی انسان اجتماعی و انسان اقتصادی مدخل‌هی بحث همبستگی اجتماعی هستند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.</ref>  
اعتماد، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و همیاری از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندۀ همبستگی اجتماعی هستند که سنگ‌بنای آن‌ها اعتماد اجتماعی تعمیم‌یافته است.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، صص 233 و 238.</ref>
 
از منظر جایگاه نظری و میان‌رشته‌ای، مسأله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. مدخل‌های بحث پیرامون این مفهوم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسان‌شناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته می‌شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.</ref>  


== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
خط ۲۷: خط ۲۹:
از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول مبادله به‌عنوان نوعی ساختار اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 331 و 334.</ref> پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندۀ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.</ref> کِیَّه همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.</ref> بولتانسکی که اخلاقیات جامعه را عامل همسبتگی اجتماعی می‌داند،<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.</ref> چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.</ref> بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.</ref>
از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول مبادله به‌عنوان نوعی ساختار اجتماعی است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 331 و 334.</ref> پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندۀ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.</ref> کِیَّه همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.</ref> بولتانسکی که اخلاقیات جامعه را عامل همسبتگی اجتماعی می‌داند،<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.</ref> چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.</ref> بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.</ref>


در وضعیت امروز مکتب همبستگی  به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.</ref> این مکتب در عرصه علم فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.</ref>  
در وضعیت امروز مکتب همبستگی  به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.</ref> این مکتب در عرصه علم فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.</ref>
 
'''رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی'''
 
در رویکرد کارکردگرایانه تالکوت پارسونز، انسجام هنجاری در جامعه از طریق اصول مشترک و ارزش‌های عام محقق می‌شود. در چارچوب نظریه‌های تبادلی، برای تبیین همبستگی بر احساسات، تعاملات و فعالیت‌های گروهی افراد تأکید می‌کند. پیتر بلاو بر اهمیت اعطای پاداش‌های گروهی در قبال همنوایی اعضا، به‌عنوان عاملی مؤثر در تولید و تقویت همبستگی تصریح دارد.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.</ref>
 
'''رویکردهای انتخاب عقلانی و هزینه-فایده'''
 
دیدگاه مایکل هچتر مبتنی بر نظریه انتخاب عقلانی است و بر گستردگی وظایف یک گروه و میزان گردن نهادن اعضا به این وظایف تمرکز دارد. از نظر وی، همبستگی شامل سه بُعد اساسی است: رفتار مشارکت‌طلبانه، احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی و برادری) و در نهایت کنترل و قضاوت جامعه بر اعضا. لیندنبرگ همبستگی را در قالب ازخودگذشتگی کنشگر در قبال کالاهای مشترک، تقبل هزینه‌های منافع شراکتی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارات در حوادث ناگوار صورت‌بندی می‌کند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.</ref>
 
'''رویکردهای عاطفی، مناسکی و ساختاری'''
 
راندل کالینز برای تبیین همبستگی بر «آیین‌های تعامل» اصرار دارد که شامل گردهمایی‌های چهره‌به‌چهره، آیین‌های مشترک و حالات عاطفی مشابه در میان کنشگران می‌شود. دیوید آر. هایس مفهوم «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرده و بر طنین احساس و عواطف و حس وفاداری و هم‌پیمانی تأکید می‌کند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.</ref>
 
در رویکرد شبکه‌های اجتماعی ساخت‌گرایانه، نظریه‌پردازانی چون مارکوفسکی و لاولر بر مفهوم «دسترسی‌پذیری» تأکید کرده‌اند؛ این مفهوم به معنای نزدیکی کلی کنشگران از حیث تعداد و نیرومندی پیوندها میان تمامی زوج‌های ارتباطی در یک شبکه است.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.</ref>
 
'''نظریه‌های سطح خرد و پویایی‌های گروهی'''
 
در سطح تحلیل خرد، پژوهشگران غالباً به‌جای اصطلاح کلان همبستگی، از مفهوم «دلبستگی» استفاده می‌کنند و بر ابعاد روان‌شناختی و پویایی‌های گروهی تمرکز دارند: مک‌فرسون و اسمیت بر متغیرهای تأثیر و مدت‌زمان عضویت افراد در یک گروه تأکید دارند. هکاترون و روزنشتاین عواملی چون کنش‌های جمعی، فرصت‌های تماس، گروه دوستی و دگردوستی، سود مشترک و فرایند مشارکت در رفتار جمعی را مبنای شکل‌گیری این دلبستگی می‌دانند. ویلر و همکاران نقش نظام مجازات‌ها علیه پدیدۀ سواری مجانی (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی، و تأثیر مکانیسم انکار بر درجه وابستگی اعضا را برجسته کرده‌اند. هوسر و لواگلیا در مطالعات خود نشان داده‌اند که عواطف انسانی، حتی در صورت وجود نابرابری در شرایط گروه، می‌تواند بر همبستگی گروهی اثرگذار باشد. شاین، جئونگر و لاولر بر دلبستگی رابطه‌ای و میزان ادراک و آگاهی افراد نسبت به روابط مبادله‌ای خود تمرکز کرده‌اند. لوین و مورلند وفاداری‌های اعضا را عاملی کلیدی در حفظ و تداوم پیوندهای گروهی می‌دانند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.</ref>


=== '''تالکوت پارسنز و نظریه انتخاب عقلانی''' ===
تالکوت پارسنز عامل همبستگی را تعادل میان ارزش‌های مشترک با محیط دانسته و ریشه ستیز را در کمیابی منابع می‌بیند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> هومنز بر احساسات، تعاملات و فعالیت‌های گروهی مشترک و در مقابل، رویکرد انتخاب عقلانی (مایکل هچتر)، همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها تفسیر می‌کند.<ref>حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.</ref>
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، 1390ش، ج1، صص 294 و 301-302.</ref>  
ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، 1390ش، ج1، صص 294 و 301-302.</ref>  
خط ۵۵: خط ۷۳:
* ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.  
* ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.  
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1375ش.
* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
خط ۶۰: خط ۷۹:
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.  
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.  
* رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* روشه، گی، ''تغیرات اجتماعی،'' ترجمه منصور وثوقی، قم، کتابخانه عمومی، 1378ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1369ش.
* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، 1400ش.
* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، 1400ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴ش.
خط ۷۰: خط ۹۱:
* فصیحی، امان‌الله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1390ش.  
* فصیحی، امان‌الله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1390ش.  
* کریمی، علی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* کریمی، علی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، ''فرهنگ علوم اجتماعی''. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، 1392ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه ''فرهنگ رضوی''، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه ''فرهنگ رضوی''، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/همبستگی_اجتماعی»