اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۳۴: / خط ۱۳۴: @@
 [[پرونده:Nowruz eve mazanderani.jpg|جایگزین=مردم مازندران|بندانگشتی|زنان و مردان مازندرانی با پوشاک مازندرانی هنگام نوروزخوانی در جشن نوروز]][[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کرده‌اند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
-[[ورف چال|ورف‌چال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]، جشن مردگان در ۲۸ [[تیر]]، مراسم [[شیلوون|شِیلوون]] که یک آیین باران‌خواهی است، مراسم آفتاب‌خواهی، مراسم گِوارِ دَبِستِنه ئی (گهواره بندی)
+* [[ورف چال|ورف‌چال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]، جشن مردگان در ۲۸ [[تیر]]، مراسم [[شیلوون|شِیلوون]] که یک آیین [[باران‌خواهی]] است، مراسم [[آفتاب‌خواهی]]، مراسم گِوارِ دَبِستِنه ئی یا گهواره‌بندی در روز دهم تولد نوزاد، از سنت‌های مردم مازندران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
+* [[لباس مردم مازندران#انواع لباس زنان مازندرانی|پوشاک زنان مازندران]] شامل [[شلیته]] یا [[چرخی‌شلوار]] یا [[تمبون قمبلی]] (دامن)،  [[تنگه تمبان]] و نیم‌ساق (شلوار)، [[جومه]] (پیراهن)، نیم‌تنه (جلیقه)، [[چارقد]] (روسری)، [[مندل]] (سربند)،  [[گالش]] (کفش)، [[چاروق]] و [[پاتوئه]] (شال) است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref> [[لباس مردم مازندران#انواع پوشاک مردان مازندرانی|پوشاک مردان مازندران]] شامل [[چوخت]] (کت پشمی)، [[علیجه]] یا [[سرداری]]، [[لباده]]، [[شولا]]، کردک، [[بوشلوق]] و پستک به‌عنوان تن‌پوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>
+* مازندران دارای صنایع‌دستی متنوعی است، ازجمله: [[سوزن‌دوزی]]، [[جاجیمچه‌]]، [[گلیچه]]، [[رنگرزی]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[چوقا]]، [[شمد]] و [[ملحفه]]، [[گلیم‌بافی]]، چاپ سنتی، [[سفالگری]] و سرامیک‌سازی، [[حصیربافی]]، طراحی سنتی و نگارگری، [[صحافی]] و جلدسازی سنتی.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/mazandaran02-handicrafts.html «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
+* ازجمله غذاهای محلی مازنی‌ها عبارت است از: [[مشکوفی]]، خورشت [[تله گزنه]]، خورشت [[چنگل قلیه]]، [[آش ترش]]، [[کئی پلا]]، [[هَلی قورو]] (خورشت آلوچه)، [[گرماسی پلا]]، [[نازخاتون]]، [[مرغ ترش]]، [[اسفناج هاوریش]] (نرگسی)، خورشت [[بادمجان کباب]]، [[آش دوغ]]، [[آش گزنه]]، ماهی کبابی یا [[مالابیج]]، [[اِسپناساک]] و خورشت [[ایا گوشک]].<ref>[https://www.isna.ir/news/1402122617916/آشنایی-با-۱۹غذای-سنتی-مازندران «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>
+* بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی مازندران عبارتند از؛ آل چمیلیک، آیترک، گونترک (ماه میخوام - آفتاب میخوام)، اته بزهکا، ادنگ قلوک، ارکون ورکون، آرنگ و مرنگ، اغوزچالی، السلام‌علیک خال خالکه، اودنگه‌تیر، بلنیکا، بورد بورد (رفت، رفت)، پاچوبازی، پکپکی، پلنگ پرشی، پنجه، پیشه‌کا، [[تب]] وچه له، ترنابازی، توپا قاچ، تلاجنگی، جوزکا، جهنم‌کا، چرخک‌کا، چش بهچش، چک بهچک، چلیک‌کا، چلی مالکا، چوخرسواری، چهارراه، خرجین هاله، خرسواری، دچرخه‌کا، دسه بزهکا، دغلبازی، دنقول‌کا، دیواری، ذکر خنجر، رسنکا، رسنکیوک، زوزو، سر بپریکا، سرسنگ بهسنگ، سنگچران، سنگ کشتی، سیتکا، شاهوزیرکا، شیر و پلنگ، شیطان‌بازی، علیخان جرجور، قابکا، کشتی باشال، کشتی کمری، کلاحسابه، کلک‌تراش، کمربندبازی، کیوبه، گیروش (ترکمنی)، گزکا، گودلهزنی، لاپهکا، لیسبرلیس، مردخدا، مرغنه جنگی، نعش، وجهکا، هفت سنگ، یک چک دو چک، یک دبه - دو دبه.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/194222/آشنایی-با-بازی-ها-و-سرگرمی-های-محلی-استان-مازندران «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
-در مراسم گهواره‌بندی در روز دهم تولد نوزاد، بستگان به منزل او می‌آیند و پس از صرف ناهار و شیرینی، پولی به‌عنوان [[چشم‌روشنی]] بر گهواره نوزاد می‌گذارند. همچنین در برخی روستاها بر سر نوزاد نبات شکسته می‌شود تا [[کودک]] با [[سرو]] صدا آشنا شود.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
+=== سیستانی ===
+[[سیستان]] امروزی قسمت شمالی استان [[سیستان و بلوچستان]] را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های [[زابلستان|زابل]]، زهک، [[نیمروز]]، هامون و هیرمند بوده و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> سیستانی‌ها در هزاره چهارم قبل از میلاد، تمدنی با دانش و صنعت پیشرفته و بر پایه نظام فئودالی برپا کردند که امروزه بقایای آن با نام [[شهر سوخته]] شناخته می‌شود. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.<ref>[https://gdij.usb.ac.ir/article_3885.html بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.]</ref> سیستانی‌ها پیرو [[دین اسلام]] و [[مذهب شیعه]] هستند و به [[زبان فارسی]] با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
-===پوشاک محلی===
+* مراسم [[سیاه‌پوشی]]، [[مشعل‌گردانی]]، [[علم‌گردانی]]، گلدسته و [[تابوت‌گردانی]]، [[سقایی (آیین)|سقایی]]، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] یا شُوِوی، [[چاووشی]]، [[محتشم‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]] و دورخوانی، [[زنجیرزنی]]، [[نوحه بحر طویل]]، [[نوحه جوش پاوکا]]، [[نوحه شنستکا|نوحه شِنِستکا]]، [[نذری دادن]]، پرهیز از پخت غذا در سه روز قبل از [[عاشورا]]، رفتن [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] بر پشت‌بام‌ها برای اعلام رسیدن [[ماه محرم]]، از آیین‌های عزاداری مردم [[سیستان]] در [[ماه محرم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84015875/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-سیستان «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
-====پوشاک زنان====
+* [[لباس مردان سیستانی]] شامل پیراهن [[چل‌تریز]]، پیراهن [[برچاک]]، شلوار و [[دستار]] است. [[لباس زنان سیستانی]] شامل [[پیراهن تاجیک]]، [[پیراهن دوگریبانه]]، [[جلیقه]]، شلوار، کت، [[لچک]] یا دستمال سر، [[چارقد]]، روبند، کلاه چادر، کفش و تُنبون است که با تکه‌های رنگی، طرح‌دار و [[سوزن‌دوزی]] تهیه می‌شود.<ref>[https://dornatrips.com/لباس-محلی-سیستانی/ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.]</ref>
-زنان مازندران از شلیته و چرخی‌شلوار به‌عنوان دامن و از تمبون قمبلی یا تنگه تمبان یا نیم‌ساق به‌عنوان شلوار استفاده می‌کنند. همچنین از جومه که نوعی پیراهن است و از نیم‌تنه به‌عنوان جلیقه استفاده می‌کنند. سرپوش مازندرانی‌ها چارقد (روسری گل‌دار همراه با تزیینات) و مندل (سربند سه‌گوش از کتان، روی چارقد، برای کارهای روزانه و کشاورزی) و پاپوش آنها جوراب، کوش (کفش چرمی)، گالش (کفش لاستیکی)، چاروق و پاتوئه (شال ابریشمی بلند که در [[زمستان]] دور پا پیچیده می‌شود) است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>
+* سفال‌گری، پارچه و [[حصیربافی]]، انواع سوزن‌دوزی و [[سکه‌دوزی]]، قالی‌بافی، [[پلاس‌بافی]]، [[شال‌بافی]]، [[معرق‌بافی]]، توتن‌بافی، جواهرسازی و [[لعبتک]] (عروسک) میان مردم سیستان به‌ویژه زنان رواج دارد.<ref>[https://zaboliha.blogfa.com/post/9 «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.]</ref>
+* مشهورترین خوراکی‌های سنتی سیستان عبارت است از: [[کشک زرد]]، [[اوجیزک]] و [[آبگوشت سیستانی]].<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
+* [[توتن‌سواری]]، [[کیچ‌زور]] و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در سیستان به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>
+* در [[موسیقی سیستانی]] سازهای [[قیچک]]، [[نی]]، [[سورنا]]، [[دایره (ساز)|دایره]] و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم آواها ونغمه‌های خاص خود را دارند، ازجمله آیکه (لالایی سیستانی)، [[ارده‌خوانی]]، [[سیتک (آواز)|سیتک]] (دوبیتی)، [[رمضونیکه]]، [[لوبتک (آواز)|لوبتک]]، [[الوکه (آواز)|الوکه]]، [[بحث و بیت]] و [[کارآوا|آواهای کار]].<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>
+* [[رقص سیستانی]] به دو نوع چاپی و شمشیر یا چوب تقسیم می‌شود. رقص شمشیر با حرکات معنوی آغاز شده و نبرد پهلوانان را به نمایش می‌گذارد. رقص چوب‌بازی در سیستان، ریشه در دفاع مرزی و آمادگی نظامی تاریخی منطقه دارد.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/attraction/رقص-سیستانی «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.]</ref>
-====پوشاک مردان====
+=== هزاره ===
-مردان مازندران از چوخت (کت پشمی)، علیجه یا سرداری (لباسی بلندتر از کت معمولی تا زانو)، [[لباده]]، شولا، کردک، بوشلوق و پستک به‌عنوان تن‌پوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>
+بخشی از [[قوم هزاره]] در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر [[مشهد]] و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران [[نادرشاه افشار]]، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در [[تربت جام]]، [[باخزر]]، [[سرخس]] و [[کلات نادری]] ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق [[خراسان رضوی]] زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] در [[افغانستان]] به خراسان [[مهاجرت]] کردند.  گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند. امروزه [[خاوری‌ها|هزاره‌های ایران]] بیشتر در تربت جام، [[فریمان]] و مشهد زندگی می‌کنند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به [[کشاورزی]] و [[دامداری]] اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>
-===صنایع‌دستی===
+==اقوام ایرانی در کشورهای همسایه==
-هر منطقه از مازندران، دارای صنایع‌دستی متنوعی است. از برجسته‌ترین صنایع‌دستی مازندران می‌توان به [[سوزن‌دوزی]]، جاجیمچه‌بافی، بافت گلیچه، رنگرزی، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، چوقا، شمد و ملحفه، [[گلیم‌بافی]]، چاپ سنتی، سفالگری و سرامیک‌سازی، حصیربافی، طراحی سنتی و نگارگری، ساخت انواع محصولات از پوست و چرم، ساخت آثار هنری از فلز، ایجاد سازه‌های چوبی جذاب و صحافی و جلدسازی سنتی اشاره کرد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/mazandaran02-handicrafts.html «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
+آن دسته از [[اقوام ایرانی]] که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. حتی آن دسته از واحدهای پیرامونی که امروزه قسمتی از آنها بر اثر تجزیه سرزمین ایران در خارج از مرزها قرار دارند، در نتیجه میل طبیعی و خودجوش خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای در همکاری با قدرت‌های جهانی سبب جدایی این مناطق از پیکرهٔ ایران شده‌اند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref>
-===غذاهای محلی===
-از جمله غذاهای محلی مازنی‌ها عبارت است از [[فرنی]] و مشکافی، خورشت تله گزنه، خورشت چنگل قلیه، [[آش]] ترش، کئی پلا با مِرغانه نیمرو، سبزی‌پلو با ماهی، هَلی قورو یا خورشت آلوچه، گرماسی پلا، نازخاتون، مرغ ترش، [[اسفناج]] هاوریش یا نرگسی، خورشت [[بادمجان]] کباب، آش دوغ، آش گزنه، ماهی کبابی یا مالابیج، اِسپناساک و خورشت ایا گوشک.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402122617916/آشنایی-با-۱۹غذای-سنتی-مازندران «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>
-===بازی‌های محلی===
-بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران در مناسبت‌های مختلف عبارتند از؛ آل چمیلیک، آیترک، گونترک (ماه میخوام - آفتاب میخوام)، اته بزهکا، ادنگ قلوک، ارکون ورکون، آرنگ و مرنگ، اغوزچالی، السلام‌علیک خال خالکه، اودنگه‌تیر، بلنیکا، بورد بورد (رفت، رفت)، پاچوبازی، پکپکی، پلنگ پرشی، پنجه، پیشه‌کا، [[تب]] وچه له، ترنابازی، توپا قاچ، تلاجنگی، جوزکا، جهنم‌کا، چرخک‌کا، چش بهچش، چک بهچک، چلیک‌کا، چلی مالکا، چوخرسواری، چهارراه، خرجین هاله، خرسواری، دچرخه‌کا، دسه بزهکا، دغلبازی، دنقول‌کا، دیواری، [[ذکر]] خنجر، رسنکا، رسنکیوک، زوزو، سر بپریکا، سرسنگ بهسنگ، سنگچران، سنگ کشتی، سیتکا، شاهوزیرکا، [[شیر]] و پلنگ، شیطان‌بازی، علیخان جرجور، قابکا، کشتی باشال، کشتی کمری، کلاحسابه، کلک‌تراش، کمربندبازی، کیوبه، گیروش (ترکمنی)، گزکا، گودلهزنی، لاپهکا، لیسبرلیس، مردخدا، مرغنه جنگی، نعش، وجهکا، هفت سنگ، یک چک دو چک، یک دبه - دو دبه.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/194222/آشنایی-با-بازی-ها-و-سرگرمی-های-محلی-استان-مازندران «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
-==سیستانی==
-====پراکنش جغرافیایی====
-[[سیستان]] امروزی قسمت شمالی استان سیستان و بلوچستان را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های [[زابلستان|زابل]]، زهک، [[نیمروز]]، هامون و هیرمند و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
-===تاریخچه سیستانی‌ها===
-در هزاره چهارم قبل از میلاد، [[شهر سوخته]] در سیستان با دانش و صنعت پیشرفته بر پایه نظام فئودالی بنا شد. این شهر از ۲۱۰۰ تا ۱۸۰۰ قبل از میلاد دچار رکود شد. در دوره هخامنشی، شهر زرنکا شکل گرفت و به ترتیب به تپه سرخ‌داغ، تپه شهرستان، تپه نادعلی و در نهایت به شهر سیستان منتقل شد. در عصر [[اشکانیان|اشکانی]]، شهر کاخ در کوه خواجه اهمیت نظامی داشت و در عصر ساسانی، سیستان به سه بخش کاخ، شارستان و ریض تقسیم شد. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.<ref>[https://gdij.usb.ac.ir/article_3885.html بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.]</ref>
-===زبان، گویش، [[دین]] و مذهب===
-سیستانی‌ها پیرو [[دین]] اسلام با مذهب [[شیعه|تشیع]] هستند و به [[زبان فارسی]] با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
-===آیین‌ها===
-مراسم سیاه‌پوشی، مشعل‌گردانی، علم‌گردانی، گلدسته و تابوت‌گردانی، سقایی، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] یا شُوِوی، [[چاووش (چاوش)|چاووشی]]، محتشم‌خوانی، سینه‌زنی و دورخوانی، زنجیرزنی، نوحه بحرطویل، نوحه جوش پاوکا، نوحه شِنِستکا، [[روضه‌خوانی]] زنان، نذورات مختلف مانند پخت [[حلیم]] و شله‌زرد، امتناع مردم سیستان از پخت غذا در سه روز قبل از واقعه [[عاشورا]]، رفتن [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] بر پشت‌بام‌ها برای تلاوت قرآن و [[ذکر]] [[دعا]] به‌منظور اعلام رسیدن [[ماه محرم]] و برگزاری مجالس [[روضه‌خوانی|روضه]] و [[عزاداری]] در منازل، از جمله آیین‌های ویژه مردم [[سیستان]] در [[ماه محرم]] و ۱۸ روز پس از آن است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84015875/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-سیستان «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
-===پوشاک محلی===
-لباس مردان سیستان شامل پیراهن چل‌تریز، پیراهن برچاک، شلوار و [[دستار]] است و لباس زنان شامل پیراهن تاجیک، پیراهن دوگریبانه، جلیقه، شلوار، کت، لچک یا دستمال سر، سرپوش یا چارقد، روبند، کلاه چادر، کفش و تُنبون است که با تکه‌های رنگی، طرح‌دار و [[سوزن‌دوزی]] شده تهیه می‌شود.<ref>[https://dornatrips.com/لباس-محلی-سیستانی/ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.]</ref>
-===صنایع‌دستی===
-سفال‌گری، پارچه و حصیربافی، انواع سوزن‌دوزی و سکه‌دوزی، قالی‌بافی، پلاس‌بافی، شال‌بافی، معرق‌بافی و جواهرسازی میان مردم سیستان به‌ویژه زنان رواج دارد.<ref>[https://zaboliha.blogfa.com/post/9 «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.]</ref>
-===غذاهای محلی===
-در فرهنگ غذایی سیستان، گوشت همواره جایگاه ویژه‌ای دارد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/54362/منوی-غذای-شهر-سوخته-دلمه-ماهی-با-تخم-غاز-و-نان-کنجدی-همراه-ماءالشعیر «منوی غذای شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاذ و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرآنلاین.]</ref> از جمله مشهورترین غذاهای سنتی سیستان می‌توان به [[کشک]] زابلی، اوچیزک و [[آبگوشت|آب‌گوشت]] سیستانی اشاره کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
-===بازی‌های محلی===
-تخته‌نرد که ریشه شطرنج دانسته می‌شود، از [[شهر سوخته]] سیستان کشف شده است. علاوه بر این، توطن‌سواری، کیچ‌زور و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در این منطقه به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>
-===موسیقی و رقص محلی===
-در فرهنگ غنی [[موسیقی سیستانی|موسیقی سیستان]]، سازهای قیچک، [[نی]]، سورنا، [[دایره (ساز)|دایره]]، ساز و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم برای تمامی مراحل زندگی، حتی رویش اولین دندان‌های [[کودک]]، آواهای خاص خود را دارند. نغمه‌هایی چون آیکه، ارده‌خوانی، سیتک، رمضونیکه، لوبتک، الوکه، بحث و بیت و آواهای کار، همگی ریشه در تاریخ و فرهنگ اصیل سیستان دارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>
-رقص چوب‌بازی در سیستان، ریشه در دفاع مرزی و آمادگی نظامی تاریخی منطقه دارد. این رقص که ترکیبی از مذهب، باور و عمل است، یادآور رزم دلاوران سیستانی در طول تاریخ بوده و نمادی از هویت این مردم است. [[رقص سیستانی]] به دو نوع چاپی و شمشیر یا چوب تقسیم می‌شود. رقص شمشیر با حرکات معنوی آغاز شده و نبرد پهلوانان را به نمایش می‌گذارد. لباس‌ها، رنگ‌ها و ابزار رقص نیز با فرهنگ و طبیعت [[سیستان]] همخوانی دارند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/attraction/رقص-سیستانی «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.]</ref>
-==هزاره==
-ارادت عمیق هزاره‌های خرسان قدیم به [[امام علی بن موسی|امام رضا]]، امام هشتم شیعیان، از دیرباز سبب شده بود که بسیاری از آنان برای زیارت [[حرم]] امام به [[مشهد]] سفر کنند. برخی از این زائران در شهر مشهد ماندگار شدند و به تدریج به بخشی از جامعهٔ ایران تبدیل شدند. این پیوند مذهبی، یکی از نخستین عوامل حضور هزاره‌ها در خاک ایران بود.
-[[مهاجرت]] هزاره‌ها به ایران در طول تاریخ طی سه مرحلهٔ اصلی صورت گرفت. در دوران نادرشاه افشار، گروهی از هزاره‌ها به دستور وی از هزارستان افغانستان به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در نواحی مانند تربت جام، باخزر، سرخس و کلات نادری ساکن شدند. این گروه‌ها کهن‌ترین جامعهٔ هزاره در ایران را تشکیل می‌دهند و بسیاری از آنان که در روستاهای شرق خراسان [[زندگی]] می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند.
-در دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] افغانستان به خراسان [[مهاجرت]] کردند. این گروه به‌طور عمده در همان مناطق هزاره‌نشین پیشین سکونت یافتند. اما گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند.
-امروزه هزاره‌های ایران بیشتر در مناطق خراسان به‌ویژه تربت جام، فریمان و [[مشهد]] زندگی می‌کنند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>
-==تداوم اقوام ایرانی در کشورهای دیگر==
-آن دسته از اقوام ایرانی که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. حتی آن دسته از واحدهای پیرامونی که امروزه قسمتی از آنها بر اثر تجزیه سرزمین ایران در خارج از مرزها قرار دارند، در نتیجه میل طبیعی و خودجوش خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای در همکاری با قدرت‌های جهانی سبب جدایی این مناطق از پیکرهٔ ایران شده‌اند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref>
 ترکمن‌های ایران با کشور ترکمنستان در آسیای مرکزی که دارای دولت مستقل است، پیوند جغرافیایی و اشتراکات قومی دارند. ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران نیز با جمهوری آذربایجان و ترکیه ارتباط جغرافیایی دارد.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_95514_2fe828b6fa83f89970a4c6c212a94a3a.pdf زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.]</ref> بیشتر [[بلوچ]]‌ها در ولایت‌های [[نیمروز]]، هلمند، [[قندهار]] و فراه افغانستان و ایالت بلوچستان پاکستان و گروه‌هایی از این قوم در شهرهای کراچی و پنجاب پاکستان،<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.]</ref> ولایت‌های [[سرپل]]،<ref>[http://afghantrib.blogspot.com/2016/06/blog-post_38.html?m=1 پوپل، «نژاد و ملیت‌های افغانستان قسمت دوازدهم طایفۀ بلوچ»، وبلاگ نژاد و ملیت‌های افغانستان.]</ref> [[هرات]] و [[دایکندی]] افغانستان،<ref>[https://fa.abna24.com/news/754504/هشدار-محقق-از-خطر-نابودی-شیعیان-دایکندی-توسط-طالبان «هشدار محقق از خطر نابودی شیعیان دایکندی توسط طالبان»، خبرگزاری اهل‌بیت.]</ref> کشورهای امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عمان، ترکمنستان و نیز کشورهای آفریقای شرقی [[زندگی]] می‌کنند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>