پرش به محتوا

همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
خط ۶۴: خط ۶۴:
دین یکی از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۶۹.]</ref> دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قراردادهای اجتماعی سوق می‌دهند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.]</ref> نظام آموزش عالی از طریق محتوای برنامهٔ درسی، تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش، تولید اجماع در مورد قراردادهای اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.</ref> برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.]</ref> اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.]</ref> شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>
دین یکی از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۶۹.]</ref> دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قراردادهای اجتماعی سوق می‌دهند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.]</ref> نظام آموزش عالی از طریق محتوای برنامهٔ درسی، تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش، تولید اجماع در مورد قراردادهای اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.</ref> برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.]</ref> اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.]</ref> شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>


== عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی ==
== عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی<ref group="دیدگاه">به نظر بجث عوامل تقویت و ساخت همبستگی اجتماعی هم جای کار دارد:
 
https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-63/3896987-%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C</ref> ==
سوءظن، تهمت و افترا، توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی، حسادت، بخل، کینه، پیروی از هواهای نفسانی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی به‌عنوان موانع اخلاقی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اما توزیع نامتوازن ثروت<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص 330.</ref> و بی‌عدالتی اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص 76.</ref> در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاست‌های نئولیبرال و بازارگرایی<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>
سوءظن، تهمت و افترا، توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی، حسادت، بخل، کینه، پیروی از هواهای نفسانی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی به‌عنوان موانع اخلاقی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اما توزیع نامتوازن ثروت<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص 330.</ref> و بی‌عدالتی اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص 76.</ref> در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاست‌های نئولیبرال و بازارگرایی<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref> و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>


نسخهٔ ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۰۲

همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ به‌معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه‌بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند. در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشهٔ اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به‌شمار می‌روند.

مفهوم‌شناسی

همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی است که در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.[۱] این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی هم‌خانواده است.[۲] در اصطلاح جامعه‌شناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.[۳] از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدت‌بخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.[۴] در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست می‌یابد.[۵]

اعتماد، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و همیاری از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند که سنگ‌بنای آن‌ها اعتماد اجتماعی تعمیم‌یافته است.[۶]

از منظر جایگاه نظری و میان‌رشته‌ای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. مدخل‌های بحث پیرامون این مفهوم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسان‌شناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته می‌شود.[۷]

اهمیت همبستگی اجتماعی

بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند.[۸] در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌کند.[۹] در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با سامان‌دهی کارآمد سرمایه‌های مادی و انسانی، پیش‌شرط بنیادین توسعه پایدار به‌شمار می‌رود.[۱۰] همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد.[۱۱] همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌های اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقه‌ای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب براساس ارزش‌های اسلامی، انسانی و ملی را فراهم می‌آورد.[۱۲]

مبانی دینی همبستگی اجتماعی

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.[۱۳] تمسک به ریسمان الهی،[۱۴] جامعه‌سازی بر محوریت عقیده و هدف،[۱۵] ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه،[۱۶] تربیت روحیه ایثار،[۱۷] پایبندی به وفای به‌عهد،[۱۸] تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،[۱۹] ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی،[۲۰] عدالت،[۲۱] التزام به دستورات اخلاقی،[۲۲] پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.[۲۳]

نظریه‌های جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی[دیدگاه ۱]

مکتب همبستگی

شارل ژید مسیحیت اجتماعی، همبستگی‌گرایی[۲۴] و جنبش همبستگی را مطرح کرد.[۲۵] مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. همبستگی‌گرایان از تشکل‌گرایی؛ مخصوصاً از سازمان‌های همیاری، اتحادیه‌های کارگری و تعاون‌گرایی در برابر سرمایه‌داری حمایت می‌کردند.[۲۶] مونتسکیو، همبستگی را تلاقی عادات و خلق‌وخوی جمعی دانسته و روسو آن را برآمده از یک قرارداد اجتماعی نانوشته معرفی کرده بود.[۲۷] ژان ژورس همبستگی اجتماعی را به‌مثابه آرمانی جمعی مطرح بود.[۲۸] چهار معنای همبستگی اجتماعی در اندیشه شارل فوریه عبارتند از: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانواده‌های نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.[۲۹] پی‌یر لورو با طرح این اصطلاح نیکوکاری مسیحی، ایدهٔ قرارداد اجتماعی و مفهوم‌پردازی جامعه به‌مثابه ارگانیسم را نقد کرده است.[۳۰] ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.[۳۱]

نظریه امیل دورکیم

وی با تفکیک همبستگی به دو نوع مکانیکی (جوامع سنتی) و ارگانیکی (جوامع مدرن)،[۳۲] بهره‌مندی برابر از فرصت‌ها و شکل‌گیری گروه‌های واسط را شرط انسجام می‌داند. از نظر دورکیم، در زمان غلیان‌های اجتماعی (بحران‌ها)، قواعد قدیم مرده و همبستگی جدید بر مبنای اخلاق قدسی و آرمان‌های جمعی که خودخواهی را مهار می‌کند، متولد می‌شود[۳۳]

پارادایم هدیه و نقد فایده‌گرایی

مارسل موس با طرح ایدهٔ بدهکاری متقابل فرد و دولت و چرخهٔ «دادن، گرفتن و پس‌دادن»، تلاش کرد پایه‌های اخلاقی همبستگی را در برابر منطق منفعت‌طلبانهٔ نئولیبرالیسم تبیین کند.[۳۴] ژرژ باتای نیز معتقد است جامعه با دهش، تخطی، فداکاری، قربانی و ایثار پیوند می‌یابد، نه با منفعت‌جویی و انباشت اقتصادی.[۳۵] وی همبستگی اجتماعی را به دو نوع تقسیم کرده است: همبستگی عام‌گرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها و خاص‌گرا/ فاشیستی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری.[۳۶] براساس منطق دو نوع منطق کنش منفعت‌گرا و بری از منفعت هم هبستگی اجتماعی با عام و خاص دسته‌بندی شده است.[۳۷][دیدگاه ۲]

از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول مبادله به‌عنوان نوعی ساختار اجتماعی است.[۳۸] پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندهٔ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است.[۳۹] کِیَّه همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است.[۴۰] بولتانسکی که اخلاقیات جامعه را عامل همسبتگی اجتماعی می‌داند،[۴۱] چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است.[۴۲] بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.[۴۳]

در وضعیت امروز مکتب همبستگی به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است.[۴۴] این مکتب در عرصه علم فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.[۴۵]

رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی

در رویکرد کارکردگرایانه تالکوت پارسونز، انسجام هنجاری در جامعه از طریق اصول مشترک و ارزش‌های عام محقق می‌شود. در چارچوب نظریه‌های تبادلی، برای تبیین همبستگی بر احساسات، تعاملات و فعالیت‌های گروهی افراد تأکید می‌شود. پیتر بلاو بر اهمیت اعطای پاداش‌های گروهی در قبال همنوایی اعضا، به‌عنوان عاملی مؤثر در تولید و تقویت همبستگی تصریح دارد.[۴۶]

رویکردهای انتخاب عقلانی و هزینه-فایده

دیدگاه مایکل هچتر مبتنی بر نظریه انتخاب عقلانی است و بر گستردگی وظایف یک گروه و میزان گردن نهادن اعضا به این وظایف تمرکز دارد. از نظر وی، همبستگی شامل سه بُعد اساسی است: رفتار مشارکت‌طلبانه، احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی و برادری) و در نهایت کنترل و قضاوت جامعه بر اعضا. لیندنبرگ همبستگی را در قالب ازخودگذشتگی کنشگر در قبال کالاهای مشترک، تقبل هزینه‌های منافع شراکتی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارات در حوادث ناگوار صورت‌بندی می‌کند.[۴۷]

رویکردهای عاطفی، مناسکی و ساختاری

راندل کالینز برای تبیین همبستگی بر «آیین‌های تعامل» اصرار دارد که شامل گردهمایی‌های چهره‌به‌چهره، آیین‌های مشترک و حالات عاطفی مشابه در میان کنشگران می‌شود. دیوید آر. هایس مفهوم «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرده و بر طنین احساس و عواطف و حس وفاداری و هم‌پیمانی تأکید می‌کند.[۴۸]

در رویکرد شبکه‌های اجتماعی ساخت‌گرایانه، نظریه‌پردازانی چون مارکوفسکی و لاولر بر مفهوم «دسترسی‌پذیری» تأکید کرده‌اند؛ این مفهوم به معنای نزدیکی کلی کنشگران از حیث تعداد و نیرومندی پیوندها میان تمامی زوج‌های ارتباطی در یک شبکه است.[۴۹]

نظریه‌های سطح خرد و پویایی‌های گروهی

در سطح تحلیل خرد، پژوهشگران غالباً به‌جای اصطلاح کلان همبستگی، از مفهوم «دلبستگی» استفاده می‌کنند و بر ابعاد روان‌شناختی و پویایی‌های گروهی تمرکز دارند: مک‌فرسون و اسمیت بر متغیرهای تأثیر و مدت‌زمان عضویت افراد در یک گروه تأکید دارند. هکاترون و روزنشتاین عواملی چون کنش‌های جمعی، فرصت‌های تماس، گروه دوستی و دگردوستی، سود مشترک و فرایند مشارکت در رفتار جمعی را مبنای شکل‌گیری این دلبستگی می‌دانند. ویلر و همکاران نقش نظام مجازات‌ها علیه پدیدهٔ سواری مجانی (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی، و تأثیر مکانیسم انکار بر درجه وابستگی اعضا را برجسته کرده‌اند. هوسر و لواگلیا در مطالعات خود نشان داده‌اند که عواطف انسانی، حتی در صورت وجود نابرابری در شرایط گروه، می‌تواند بر همبستگی گروهی اثرگذار باشد. شاین، جئونگر و لاولر بر دلبستگی رابطه‌ای و میزان ادراک و آگاهی افراد نسبت به روابط مبادله‌ای خود تمرکز کرده‌اند. لوین و مورلند وفاداری‌های اعضا را عاملی کلیدی در حفظ و تداوم پیوندهای گروهی می‌دانند.[۵۰]

دیدگاه اندیشمندان مسلمان

ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.[۵۱]

در اندیشه فارابی، محبت به‌عنوان عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت تحقق می‌یابد. در مدینه فاضله به‌عنوان یک جامعه دارای همبستگی اجتماعی افراد در پرتو آن سه نوع محبت[دیدگاه ۳] برای کسب سعادت تلاش می‌کنند.[۵۲] خواجه نصیر الدین طوسی از محبت طبیعی و ارادی به‌عنوان دو عامل همبستگی اجتماعی صحبت کرده است. انواع محبت ارادی عبارتند از: سریع العقد و انحلال، بطیء العقد و انحلال، بطیء العقد و سریع انحلال و سریع العقد و بطیء انحلال است.[۵۳][دیدگاه ۴]

در اندیشه امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملی‌گرایی سکولار می‌شود. دشمن‌شناسی مشترک،[۵۴] مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه،[۵۵] روحانیت[۵۶] و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.[۵۷]

سید محمد حسین طباطبایی با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است[۵۸] و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود.[۵۹] او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره و در نهایت مرابطه[دیدگاه ۵] صورت‌بندی می‌کند.[۶۰] در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد.[۶۱] عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.[۶۲]

محمد علی شاه‌آبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار می‌کند.[۶۳] مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون[۶۴] و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.[۶۵][دیدگاه ۶][دیدگاه ۷]از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.[۶۶]

نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی

دین یکی از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.[۶۷] پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.[۶۸] دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قراردادهای اجتماعی سوق می‌دهند.[۶۹] نظام آموزش عالی از طریق محتوای برنامهٔ درسی، تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش، تولید اجماع در مورد قراردادهای اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.[۷۰] برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است.[۷۱] اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.[۷۲] رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند.[۷۳] شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌روند.[۷۴]

عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی[دیدگاه ۸]

سوءظن، تهمت و افترا، توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی، حسادت، بخل، کینه، پیروی از هواهای نفسانی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی به‌عنوان موانع اخلاقی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است.[۷۵] اما توزیع نامتوازن ثروت[۷۶] و بی‌عدالتی اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.[۷۷] در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاست‌های نئولیبرال و بازارگرایی[۷۸] و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.[۷۹]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.
  2. ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  3. ↑ بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص 178؛ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.
  4. ↑ روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.
  5. ↑ گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص ۸۱۳
  6. ↑ عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، صص 233 و 238.
  7. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 463.
  8. ↑ جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.
  9. ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  10. ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹ش، ص ۲۰6.
  11. ↑ عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص 233.
  12. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.
  13. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۲، ص ۱۱۱–۱۱۲.
  14. ↑ آل‌عمران، آیه 103.
  15. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.
  16. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، صص ۱58-۱60.
  17. ↑ حجرات، آیه ۱۰.
  18. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج 5، صص 260-261.
  19. ↑ حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص ۴۶.
  20. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج ۱۲، صص ۳۳۳–۳۳۴.
  21. ↑ میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، صص ۲۰۵-۲۰۸.
  22. ↑ محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳ش، ص 70.
  23. ↑ فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، صص 128-133.
  24. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.
  25. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.
  26. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.
  27. ↑ حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۱.
  28. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161.
  29. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.
  30. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.
  31. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.
  32. ↑ جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.
  33. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 296-300.
  34. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 116-117.
  35. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 317-318.
  36. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 321.
  37. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 479.
  38. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 331 و 334.
  39. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 363.
  40. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 381.
  41. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 428.
  42. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 434.
  43. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 456 و 471.
  44. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467.
  45. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 467-469.
  46. ↑ حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.
  47. ↑ حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.
  48. ↑ حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 109.
  49. ↑ حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.
  50. ↑ حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص 110.
  51. ↑ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، 1390ش، ج1، صص 294 و 301-302.
  52. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵–۷۶.
  53. ↑ طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، صص258-260.
  54. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.
  55. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.
  56. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.
  57. ↑ رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.
  58. ↑ طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.
  59. ↑ طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.
  60. ↑ طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.
  61. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.
  62. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.
  63. ↑ شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.
  64. ↑ شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.
  65. ↑ شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۶، ص ۳۰.
  66. ↑ شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.
  67. ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.
  68. ↑ زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۶۹.
  69. ↑ عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.
  70. ↑ کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.
  71. ↑ مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.
  72. ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.
  73. ↑ امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.
  74. ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.
  75. ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  76. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص 330.
  77. ↑ مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص 76.
  78. ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.
  79. ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ این قسمت کمی تخصصی و پژوهشی نشده است؟
  2. ↑ این جمله کمی ابهام دارد و دقیقاً متوجه نشدم چه می‌خواهد بگوید. آیا این درست است: بر اساس این دیدگاه، رفتارهای اجتماعی یا از روی سود و منفعت انجام می‌شوند یا بدون درنظر گرفتن منفعت. به همین ترتیب، همبستگی اجتماعی هم می‌تواند بر پایهٔ منافع مشترک یا ارزش‌های غیرمادی شکل بگیرد و در مقیاس عام (ملی) یا خاص (گروهی) باشد.
  3. ↑ کدام سه نوع محبت؟
  4. ↑ برای مخاطب عمومی قابل فهم نیست. ضرورتی دارد این انواع را ذکر کنیم؟
  5. ↑ مصابره و مرابطه کمی برای مخاطب عمومی گنگ نیست؟
  6. ↑ این نسخه سال 1386 درج شده است و با بقیه موارد متفاوت است. سهوی است یا تفاوت در مراجعه بوده است؟
  7. ↑ این بند و خصوصاً تعابیر سیاست عِده و عُده مبهم نیست؟
  8. ↑ به نظر بجث عوامل تقویت و ساخت همبستگی اجتماعی هم جای کار دارد: https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-63/3896987-%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C

منابع

  • ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
  • امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
  • بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
  • جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
  • حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
  • حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
  • خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
  • رستمی کیسمی، علی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
  • روشه، گی، تغیرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، قم، کتابخانه عمومی، ۱۳۷۸ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
  • ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، ۱۴۰۰ش.
  • زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
  • سایه‌میری، علی و بهاره جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
  • شاه‌آبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲ش.
  • عبداله‌زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل‌گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
  • عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
  • فصیحی، امان‌الله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
  • کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
  • گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
  • محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
  • مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
  • مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
  • مهدوی زاهد، مهدی، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
  • نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
  • «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=همبستگی_اجتماعی&oldid=32587»