| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۲، ص ۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، صص ۱58-۱60.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>حجرات، آیه ۱۰.</ref> پایبندی به وفای بهعهد،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج 5، صص 260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص ۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج ۱۲، صص ۳۳۳–۳۳۴.</ref> عدالت،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، صص ۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳ش، ص 70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، صص 128-133.</ref> | در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۲، ص ۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، صص ۱58-۱60.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>حجرات، آیه ۱۰.</ref> پایبندی به وفای بهعهد،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج 5، صص 260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص ۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج ۱۲، صص ۳۳۳–۳۳۴.</ref> عدالت،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، صص ۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳ش، ص 70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، صص 128-133.</ref> | ||
== | == دیدگاه جامعهشناسان در مورد همبستگی اجتماعی == | ||
=== مکتب همبستگی === | === مکتب همبستگی === | ||
شارل ژید مسیحیت اجتماعی، همبستگیگرایی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.</ref> و جنبش همبستگی را مطرح کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.</ref> مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. همبستگیگرایان از تشکلگرایی؛ مخصوصاً از سازمانهای همیاری، اتحادیههای کارگری و تعاونگرایی در برابر سرمایهداری حمایت میکردند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.</ref> مونتسکیو، همبستگی را تلاقی عادات و خلقوخوی جمعی دانسته و روسو آن را برآمده از یک قرارداد اجتماعی نانوشته معرفی کرده بود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۱.]</ref> ژان ژورس همبستگی اجتماعی را بهمثابه آرمانی جمعی مطرح بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161.</ref> چهار معنای همبستگی اجتماعی در اندیشه شارل فوریه عبارتند از: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانوادههای نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.</ref> پییر لورو با طرح این اصطلاح نیکوکاری مسیحی، ایدهٔ قرارداد اجتماعی و مفهومپردازی جامعه بهمثابه ارگانیسم را نقد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.</ref> ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.</ref> | شارل ژید مسیحیت اجتماعی، همبستگیگرایی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 135.</ref> و جنبش همبستگی را مطرح کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 144.</ref> مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. همبستگیگرایان از تشکلگرایی؛ مخصوصاً از سازمانهای همیاری، اتحادیههای کارگری و تعاونگرایی در برابر سرمایهداری حمایت میکردند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 145-148.</ref> مونتسکیو، همبستگی را تلاقی عادات و خلقوخوی جمعی دانسته و روسو آن را برآمده از یک قرارداد اجتماعی نانوشته معرفی کرده بود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۱.]</ref> ژان ژورس همبستگی اجتماعی را بهمثابه آرمانی جمعی مطرح بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 161.</ref> چهار معنای همبستگی اجتماعی در اندیشه شارل فوریه عبارتند از: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانوادههای نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 161-162.</ref> پییر لورو با طرح این اصطلاح نیکوکاری مسیحی، ایدهٔ قرارداد اجتماعی و مفهومپردازی جامعه بهمثابه ارگانیسم را نقد کرده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 162-163.</ref> ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 164.</ref> | ||
| خط ۵۹: | خط ۵۹: | ||
در اندیشه امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملیگرایی سکولار میشود. دشمنشناسی مشترک،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.]</ref> مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.]</ref> روحانیت<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.]</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.]</ref> | در اندیشه امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملیگرایی سکولار میشود. دشمنشناسی مشترک،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.]</ref> مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.]</ref> روحانیت<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.]</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.]</ref> | ||
[[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]] با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره و در نهایت مرابطه<ref group="دیدگاه">مصابره و مرابطه کمی برای مخاطب عمومی گنگ نیست؟</ref> صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> | [[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]] با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهی) <ref group="دیدگاه">مصابره و مرابطه کمی برای مخاطب عمومی گنگ نیست؟ والا نمی دانم چه کار کنیم. گرچه بین پرانتز معادل گذاشتم</ref> صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref> | ||
[[محمد علی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص ۳۰.</ref><ref group="دیدگاه">این بند و خصوصاً تعابیر سیاست عِده و عُده مبهم نیست؟ در ادبیات شاه آبادی رایج است. ضمن اینکه بین ویرگول تعریف شده است. </ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.</ref> | [[محمد علی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص ۳۰.</ref><ref group="دیدگاه">این بند و خصوصاً تعابیر سیاست عِده و عُده مبهم نیست؟ در ادبیات شاه آبادی رایج است. ضمن اینکه بین ویرگول تعریف شده است. </ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.</ref> | ||
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | == نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی == | ||
دین یکی از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> | دین یکی از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، صص 135، 173 و 184.</ref> دانشگاهها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعتگرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قراردادهای اجتماعی سوق میدهند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۵.]</ref> نظام آموزش عالی از طریق محتوای برنامهٔ درسی، تولید و بازتولید فرهنگ و اخلاق دانشگاهی، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش، تولید اجماع در مورد قراردادهای اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.<ref>کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص 77.</ref> برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواستههای جامعه ضروری است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص 5.]</ref> اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> رسانههای جمعی با ایجاد لایههای هویتی مشترک میتوانند همبستگی اجتماعی را تقویت کنند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص 96.]</ref> شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref> | ||
=== عوامل مؤثر بر تقویت همبستگی اجتماعی === | === عوامل مؤثر بر تقویت همبستگی اجتماعی === | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۴: | ||
* '''شفافیت و صداقت:''' صداقت متقابل و پرهیز از نفاق، شرط بنیادین برای حفظ و تقویت اعتماد تعمیمیافته در جامعه است. | * '''شفافیت و صداقت:''' صداقت متقابل و پرهیز از نفاق، شرط بنیادین برای حفظ و تقویت اعتماد تعمیمیافته در جامعه است. | ||
* '''نوعدوستی و اخوت:''' تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای صلح، آشتی و حل مسالمتآمیز منازعات، پایههای همبستگی اجتماعی را مستحکم میسازد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-63/3896987-%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> | * '''نوعدوستی و اخوت:''' تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای صلح، آشتی و حل مسالمتآمیز منازعات، پایههای همبستگی اجتماعی را مستحکم میسازد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-63/3896987-%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
* '''دینداری:''' پژوهشهای تجربی و جامعهشناختی نشان میدهد که میان دینداری و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۶۹.]</ref> | |||
== عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی == | == عوامل تهدیدکنندهٔ همبستگی اجتماعی == | ||
