| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن ۱۸ میلادی و همزمان با شکلگیری دولت-ملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به دین، قبیله، شاه یا امپراتوری معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹م، نقطۀ عطفی بود که برای نخستینبار «ملت» را منبع حاکمیت و «وطن» را قلمرویی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. بههمین دلیل، وطن مدرن یک «ساختار سیاسی» است که از اروپا به سایر نقاط جهان صادر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».]</ref> | مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن ۱۸ میلادی و همزمان با شکلگیری دولت-ملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به دین، قبیله، شاه یا امپراتوری معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹م، نقطۀ عطفی بود که برای نخستینبار «ملت» را منبع حاکمیت و «وطن» را قلمرویی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. بههمین دلیل، وطن مدرن یک «ساختار سیاسی» است که از اروپا به سایر نقاط جهان صادر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».]</ref> | ||
=== در ایران | ===در ایران=== | ||
مفهوم مدرن وطن در دورۀ قاجار و سپس در دوران مشروطه تحت تأثیر اندیشههای جدید سیاسی شکل گرفت. در این دوره، مفهوم ملت و دولت-ملت وارد گفتمان سیاسی و جایگزین ساختارهای پیشین شد.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref> از جمله رویکردهای اصلی دربارهٔ شکلگیری وطن در ایران، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | مفهوم مدرن وطن در دورۀ قاجار و سپس در دوران مشروطه تحت تأثیر اندیشههای جدید سیاسی شکل گرفت. در این دوره، مفهوم ملت و دولت-ملت وارد گفتمان سیاسی و جایگزین ساختارهای پیشین شد.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref> از جمله رویکردهای اصلی دربارهٔ شکلگیری وطن در ایران، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | ||
# رویکرد مدرنگرایانه: بر اساس این رویکرد، وطنِ مدرن در ایران یک مفهوم درونزاد نیست بلکه در برابر تهدید روسیه و انگلیس و از طریق سفرهای روشنفکران به اروپا وارد شد. در قانون اساسی مشروطه، واژۀ «ملت» جایگزین «رعایا» شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمروی پادشاه به «خانۀ ملت» یعنی وطن تبدیل شد. در نظام پیشامشروطه (نظام شاهی پیشین)، وطن بهمعنای مدرن آن یعنی سرزمین متعلق به ملت با مرزهای سیاسی مشخص وجود نداشت بلکه بر وفاداری به شخص پادشاه و قلمرو او معطوف بود. در دورۀ پهلوی، این مفهوم «از بالا» و از طریق سیاستهای یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تقویت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> | # رویکرد مدرنگرایانه: بر اساس این رویکرد، وطنِ مدرن در ایران یک مفهوم درونزاد نیست بلکه در برابر تهدید روسیه و انگلیس و از طریق سفرهای روشنفکران به اروپا وارد شد. در قانون اساسی مشروطه، واژۀ «ملت» جایگزین «رعایا» شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمروی پادشاه به «خانۀ ملت» یعنی وطن تبدیل شد. در نظام پیشامشروطه (نظام شاهی پیشین)، وطن بهمعنای مدرن آن یعنی سرزمین متعلق به ملت با مرزهای سیاسی مشخص وجود نداشت بلکه بر وفاداری به شخص پادشاه و قلمرو او معطوف بود. در دورۀ پهلوی، این مفهوم «از بالا» و از طریق سیاستهای یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تقویت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> | ||
