آب‌انبار: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آب‌انبار'''}}؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب.

 

آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط [[ایران]]، این بنا را آب‌انبار<ref>گلزاری و کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛ افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛ آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.</ref> و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آب+انبار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار.]</ref> حوض‌انبار، انبار، حوض،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.</ref> برکه،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.</ref> مصنع،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.</ref> مصنعه،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.</ref> منبع،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.</ref> مرغی یا مرغِک و هَود نامیده‌اند. آب‌انبار، در سرزمین‌های دیگر نیز حضور دارد و آن را با نام‌های مَصنَع در مصر، سردابه در ترکمنستان، خَزان در فلسطین و حوض در هرات می‌خوانند.<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰؛ مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.</ref> آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند [[یزد]]، [[کاشان]]، میناب، لار، [[استان فارس]] و [[هرمزگان]] بوده است و در گذشته، به‌منظور ذخیرۀ آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.<ref>[https://namatek.com/%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک.]</ref>

مشاهدهٔ گودال‌هایی که به‌صورت طبیعی، از آب باران و سیلاب‌ها پُر می‌شدند، آدمی را به فکر ذخیرهٔ آب با این روش انداخت. در ایران باستان، مصر، یونان، روم و بین‌النهرین، آب در انبارهایی که سرپوشیده بود و نفوذ آلودگی و تبخیر آب در آن، غیرممکن بود، نگهداری می‌شد. قدمت ساخت آب انبارها در سرزمین فلسطین نیز به دوران نَبَطیان برمی‌گردد. مناطق مرکزی ایران، همواره با مشکل کمبود آب مواجه بوده است، به‌همین دلیل، آب از ارزش بیشتری برخوردار بود. در برخی نقاط، ستایش‌هایی برای ایزد نگهبان آب، [[آناهیتا]]، صورت می‌گرفت. در همین مناطق مرکزی، ساخت آب‌انبارها، در جاهایی که آب دائمی یا فصلی وجود داشت، به‌مرور زمان توسعه می‌یافت. از کهن‌ترین نمونه‌های به‌جا مانده از گذشته، آب‌انباری است که در محوطهٔ چُغازنبیل وجود دارد. مورخان، قدمت این بنا را به هزارهٔ دوم قبل از میلاد نسبت می‌دهند.

پس از ورود اسلام به ایران، به‌دلیل تأکید [[آموزه‌های دینی]] بر موضوع [[بهداشت]] و [[طهارت]]، ساخت مخازن نگهداری آب، همچون حوض، آب‌انبار، و خزینهٔ حمام‌ها رونق یافت و به یک عنصر اساسی در کنار [[مسجد|مساجد]] یا در نزدیک‌ترین نقطه به آن‌ها تبدیل شد. با تکامل و توسعهٔ [[کشاورزی]] و [[تجارت]]، ساخت این نوع از بناها در مسیر جاده‌های تجاری و کاروان‌رو گسترش یافت.<ref>فرشاد، تاریخ مهندسی در ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۱۷ و ۲۱۸.</ref>

همراه با توسعه [[اسلام]]، ساخت مخازن استوانه‌ای، در [[ایران]] رایج شد. این نوع مخازن، هم از نظر هزینه و هم از نظر مقاومت، گزینهٔ بهتری نسبت به سایر انواع معماری آب‌انبارها بود. یکی از تحولات معماری آب‌انبارها در ایرانِ پس از اسلام، استفاده از مخازن ستون‌دار، به روش غرب بود که ظرفیت نگهداری آب را افزایش می‌داد. آب‌انبارهای ستون‌دار، باعث شد تا سقف این بناها، هم‌کف زمین قرار گیرند و ساختمانی دیگر همچون [[مسجد|مساجد]] یا [[مدرسه|مدارس]] بر روی آن‌ها ساخته شوند.

معماری آب‌انبارها، به‌ویژه در قسمت سردرها و کتیبه‌های الحاقی به آن‌ها نیز بسیار چشم‌گیر بوده و آن‌ها را صاحب ارزش‌های فرهنگی، هنری، فنی و تاریخی کرده است.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص2ـ3.</ref> آب‌انبار حاج‌کاظم، در قزوین که در ۱۲۵۶ق بنا شده، سردر بسیار زیبا با قوس جناغی بلند، طاق‌نماهای متعدد و کاشی‌های تزئینی بی‌نظیری دارد.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۴.</ref> امروزه، از برخی آب‌انبارهای سنتی، به‌عنوان [[رستوران]]، [[چای‌خانه]]، [[تئاتر]] و [[موزه]] استفاده می‌کنند. نمونه‌هایی از آب‌انبارهای تاریخی ساخته شده در [[ایران]] عبارت‌اند از: آب‌انباری مربوط به سده‌های ۵ و ۶ق، در نزدیکی شهر مَرو؛ آب‌انباری در نزدیکی رباط تحملج با گنجایش ۱۵۰ هزار لیتر آب؛ آب‌انباری در [[یزد]]، که در زمان شاه‌شجاع ساخته شده و همچنان آباد و مورد استفاده است؛ حوض زمزم، در مسیر هرات که به‌دستور شاهرخ، پسر تیمور، بنا شد؛<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳۷ و ۴۱.</ref> آب‌انبار جنک که در پشت مسجد جامع یزد بنا شده است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص۶۵۴.</ref>

آب‌انبارها را بر اساس ظاهر، شکل مخازن، نوع پوشش مخازن، عناصر به‌کار رفته در ساخت آن‌ها، نوع دسترسی به مخازن، فضاهای ارتباط‌دهنده، نحوهٔ آب‌رسانی به مخازن و تزئینات آن به انواع مختلفی تقسیم می‌کنند. برخی دیگر نیز، آب‌انبارها را بر اساس خصوصیات منطقه‌ای و سلیقهٔ سازندگان آن‌ها، بررسی کرده‌اند.

# '''آب‌انبارهای بیابانی'''؛ این آب‌انبارها برای فراهم کردن آب برای دام‌ها در بیابان‌های خشک ساخته می‌شدند. آب‌انبارهایی نیز در دل کوه، به‌منظور ذخیرهٔ آب ساخته می‌شد که مخازن آن‌ها را با قلم و چکش در دل سنگ کنده و سقف آن‌ها را نیز به‌صورت طاق ضربی درمی‌آوردند.<ref>[https://archilearn.net/blog/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ کریمی‌پناه، «تعریف آب انبار، اب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن.]</ref>

آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان رودخانه‌ها حاصل می‌شد، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به‌سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از [[ایران]]، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237954/%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1?entryviewid=241955 عالم‌زاده و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

بیش‌تر آب‌انبارهای عمومی و خصوصی دارای قسمتی به‌نام پاشیر هستند. پاشیر، اطاقکی است هم‌سطح با کف مخزنِ آب‌انبار، در این اطاقک، شیری تعبیه شده برای استفاده از آب و نیز گودالی کوچک در زیر شیر که فاضلاب را به چاه وصل می‌کند. در این اطاقک، پلکانی نیز وجود دارد که آب‌انبار را به حیاط ساختمان متصل می‌کند. آب‌انبارهای عمومی، گاهی بیش از یک شیر و چند چاله فاضلاب دارند.<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳.</ref> برخی از آب‌انبارها نیز، به‌منظور راحتی دررفت و آمد، بیش از یک پلکان، قرار می‌دادند. در آب‌انباری در یزد، دو پلکان وجود داشت که یکی از آن‌ها مخصوص [[مسلمان|مسلمانان]] و دیگری مخصوص استفادهٔ [[زردشتی|زردشتیان]] بود.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86.</ref> گاهی نیز یکی از راه‌پله‌ها برای استفادهٔ شخصی (خصوصی) و دیگری برای استفادهٔ عموم مردم بود. در برخی از آب‌انبارها نیز، امکان دسترسی مستقیم به آب وجود داشته و افراد به‌طور مستقیم از مخزن آب برمی‌داشتند.<ref>توسلی، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۵۳ش، ص۹۱.</ref>

علاوه‌ بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیر دیگری به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود: ۱. استفاده از آهک و نمک؛ ۲. ماهی برای رفع باکتری‌های موجود در آب؛ ۳. زغال برای خاصیت بوگیری آن؛ ۴. خشت برای رسوب‌زدایی املاح آب.<ref>به‌فروز، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، 1356ش، ص90.</ref>