آب‌انبار: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آب‌انبار'''}}؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب.  

آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط [[ایران]]، این بنا را آب‌انبار<ref>گلزاری و کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛ افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛ آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.</ref> و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آب+انبار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار.]</ref> حوض‌انبار، انبار، حوض،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.</ref> برکه،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.</ref> مصنع،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.</ref> مصنعه،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.</ref> منبع،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.</ref> مرغی یا مرغِک و هَود نامیده‌اند. آب‌انبار، در سرزمین‌های دیگر نیز حضور دارد و آن را با نام‌های مَصنَع در مصر، سردابه در ترکمنستان، خَزان در فلسطین و حوض در هرات می‌خوانند.<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰؛ مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.</ref> آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند [[یزد]]، [[کاشان]]، میناب، لار، [[استان فارس]] و [[هرمزگان]] بوده است و در گذشته، به‌منظور ذخیرۀ آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.<ref>[https://namatek.com/%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک.]</ref>

# '''آب‌انبارهای بیابانی'''؛ این آب‌انبارها برای فراهم کردن آب برای دام‌ها در بیابان‌های خشک ساخته می‌شدند. آب‌انبارهایی نیز در دل کوه، به‌منظور ذخیرهٔ آب ساخته می‌شد که مخازن آن‌ها را با قلم و چکش در دل سنگ کنده و سقف آن‌ها را نیز به‌صورت طاق ضربی درمی‌آوردند.<ref>[https://archilearn.net/blog/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ کریمی‌پناه، «تعریف آب انبار، اب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن.]</ref>

آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان رودخانه‌ها حاصل می‌شد، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به‌سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از [[ایران]]، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237954/%D8%A2%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1?entryviewid=241955 عالم‌زاده و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

علاوه‌ بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیر دیگری به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود: ۱. استفاده از آهک و نمک؛ ۲. ماهی برای رفع باکتری‌های موجود در آب؛ ۳. زغال برای خاصیت بوگیری آن؛ ۴. خشت برای رسوب‌زدایی املاح آب.<ref>به‌فروز، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، 1356ش، ص90.</ref>

* «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک، تاریخ بازدید: 14 اردیبهشت 1405ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.

* عالم‌زاده، هادی و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 21 دی 1398ش.

* کریمی‌پناه، جعفر، «تعریف آب انبار، اب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن، تاریخ بازدید: 14 اردیبهشت 1405ش.

* فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، نشر بلخ، ۱۳۶۲ش.

* مخلصی، محمدعلی، آثار تاریخی سمنان، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۵۶ش.