حیا: تفاوت میان نسخهها
مریم جاوید (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = | ||
| image_alt = | | image_alt = | ||
| فایل پادکست = | | فایل پادکست =حیا.ogg | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست =8/45 | ||
| تاریخ پادکست = | | تاریخ پادکست =17-2-1405 | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = | ||
نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۳۱
پادکست مقاله | 🡇
|
حیا؛ صفت بازدارندۀ انسان از زشتیها.
حیا از صفات باارزش انسانی است که باعث میشود انسان، با تواضع در برابر خدا تسلیم شده، از انجام هرگونه نافرمانی در برابر خداوند متعال، پرهیز کند. گسترش فرهنگ حیا سبب کاهش آسیبهای اجتماعی و افزایش عفت عمومی در جامعه میشود.
مفهومشناسی
حیا بهمعنی دگرگونی حال، بهجهت ترس از چیزهایی است که عیب دانسته شده و نکوهیده است.[۱] همچنین به دوریگزینی از کارهای زشت بهخاطر ترس از نکوهش مردم نیز حیا گفته شده است.[۲]
حیا از دیدگاه آیات و روایات
در آیۀ ۵۳ سورۀ احزاب، سخن از حیا ممدوح پیامبر بهمعنای رعایت ادب و اخلاق در روابط اجتماعی به میان آمده است. در آیۀ ۲۵ سورۀ قصص، سخن از حیای دختر شعیب در برابر نامحرم (موسی) است. در روایتی از امام صادق، آمده است که زن هرگاه با همسرش خلوت کرد، پوشش حیا را برکند و هرگاه از همسرش فاصله گرفت آن را بر تن کند.[۳] در روایتی دیگر از او، حیا یکی از ویژگیهای پیامبر معرفی شده است.[۴]
رابطه عفاف و حیا
عفاف بهمعنای پرهیز از حرام و خودداری از سخن یا عمل ناپسند است.[۵] عفاف و حیا دو صفت نفسانی بازدارندهاند که قرابت معنایی دارند و حتی در برخی روایات با هم به کار رفتهاند. برخی عفت را متعلق به قوه شهویه و حیا را متعلق به دو قوۀ غضب و شهوت دانستهاند.[۶] بر اساس روایات، حیا مقدم بر عفاف و علت وجودی آن معرفی شده است.[۷]
حیا در سبک زندگی اسلامی
دین اسلام، الگوی بنیادینی برای تقویت فرهنگ حیا بیان کرده است که از آن جمله میتوان به سفارشهایی دربارۀ تربیت جنسی در خانواده، شیوههای تعامل زن و مرد نامحرم در اجتماع و پرهیز از ایجاد زمینۀ تحریک و تهییج جنسی در جامعه اشاره کرد.[۸]
شاخصهای حیا
درآیات و روایات، رعایت حیا در اعضای بدن ازجمله؛ چشم، گوش و زبان مطرح شده است. همچنین گرهگشایی از کار خلق و کاربرد حیا در ساختوسازهای اجتماع و فضای بیرون از منزل، عیبپوشی و عدم افشاگری در محیطهای اجتماعی و روابط میان همسایگان نیز از دیگر شاخصهای حیا است.[۹]
عوامل، ریشهها و راههای تقویت حیا
الف- عوامل پیدایش، تقویت و روشهای پرورش حیا
- عوامل شناختی درونی: که شامل شناخت خود، شناخت خداوند متعال، شناخت پیامبران، ائمه و فرشتگان، حلم و بردباری و احساس حضور و نظارت میشود؛
- عوامل بیرونی: که دربردارندۀ رفتار حلیمانه و متواضعانه، مواظبت و پیشگیری است.
ب- عوامل پیدایش، تقویت و روشهای پرورش حیا در دیگران
- در فرزندان: که دربرگیرندۀ ازدواج پاک، انتخاب نام نیکو، حفظ حرمت و کرامت فرزندان، انتخاب دوستان خوب و ارائۀ الگوهای عملی است؛
- در اجتماع: که شامل رعایت معیارهای حیا در روابط، تبلیغ همگانی از طریق رسانهها، اتخاذ شیوهها و تدابیر عاقلانۀ پرورشی، رعایت حجاب و جلوگیری از اختلاط مردان و زنان است.[۱۰]
آثار حیا
- پیامدهای فردی و اجتماعی حیا عبارتاند از: شیرینشدن عبادتها، کسب نورانیت قلب و روح، پوشیده ماندن عیبها، زمینهسازی و ایجاد حس وظیفهشناسی برای نیکیها، حفظ دین و ایمان، تحصیل نیروی بازدارنده.[۱۱]
انواع حیا
در يک تقسيمبندی، پنج نوع حيا مطرح شده است:
- حیا از خدا: بهمعنای در نظر گرفتن او در همۀ حالات و پرهيز از نافرمانى خداوند.
- حیا از دیگران: بهمعنای رعايت حرمت آنان و پرهيز از گفتار و رفتار سبک و ناپسند.
- حیا از خود: بهمعنای پاسداشت حرمت خود و رعايت ادب و وقار و حفظ کرامت انسانی.
- حیا از پیامبر و امامان: بهمعنای در نظر گرفتن عرضۀ اعمال امت بر پيامبر و امامان.[۱۲]
- حیا از فرشتگان: بهمعنای توجه داشتن به ثبت اعمال توسط فرشتگان.[۱۳]
موانع حیا
در روایات موانعی برای حیا معرفی شده است که برخی از آنها عبارتاند از: جهل، حرص، ولادت ناپاک، فراوانی و عادی شدن بدیها، یاغیشدن، ارتکاب گناهان بزرگ، قتل بهناحق، غنا، شرابخواری و فقر.[۱۴]
پیامدهای بیحیایی
برخی از پیامدهای بیحیایی عبارتاند از: نخست، زوال خوبیها؛ در نبود حیا، امکان بروز خیر، اعمال نیک و زیباییهای اخلاقی از میان میرود. دوم، بدنامی؛ زیرا فرد بیحیا سرمایهٔ نمادین خود (آوازه و اعتبار) را از دست میدهد و به موجودی بدنام و فاقد اعتبار اجتماعی تبدیل میشود. سوم، اباحهگری اخلاقی که همان روا دانستن همهٔ کارهای زشت و ناپسند است..[۱۵]
ارتباط حیا و پوشش
حيا و عفتورزی، پوشش و حجاب را به دنبال دارد و در مقابل، حجاب نيز، در حيامندي فرد مؤثر است.[۱۶] حجابی که از حیا تهی باشد، دوام و ارزش ندارد همان گونه که حیای بدون حجاب کامل نبوده و از آسیبهای احتمالی در امان نخواهد بود. شباهت رابطه حیا و حجاب مانند مغز گردو و پوست آن است.[۱۷]
حیا در معماری
همواره حیا در هنر از جمله در معماری ایرانی، نمود داشته است.[۱۸] بازتاب این نمود در معماری درونگرای ایرانی قابل مشاهده است.[۱۹] در این نوع معماری، پوستۀ ظاهری تنها پوششی مجازی است که از حقیقتی باطنی مراقبت میکند و ارزش واقعی بنا به جوهر و هستۀ باطنی آن است.[۲۰]
پانویس
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، 1408ق، ج1، ص482.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص270.
- ↑ کلینی، الکافی، 1365ش، ج5، ص324.
- ↑ کلینی، الکافی، 1365ش، ج1، ص444.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب،1410ق، ج9، ص253.
- ↑ نراقی، 1367ش، ص368.
- ↑ تميمي آمدي، غررالحکم و دررالکلم، 1410ق، ص257.
- ↑ میرزایی، بایستههای فرهنگ حیا در جامعه اسلامی،1394ش، ص122.
- ↑ اسلامنظر و موسوی، «بیان شاخصها و معیارهای حیا در قرآن و روایات پیرامون فضای بیرون از منزل»، 1396ش، ص1.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، 1385ش، ص100-113.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و روشهای پرورش آن، 1385ش، ص67-73.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1373ش، ص 125.
- ↑ خادم پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص137.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، 1385ش، ص123-131.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و روشهای پرورش آن، 1385ش، ص117-120.
- ↑ «ارتباط متقابل پوشش و حيا» ، وبسایت اداره کل پژوهشهای اسلامی رسانه.
- ↑ غلامی، «حیا بدون حجاب؟!» ، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ آقا شریفیان اصفهانی، «مطالعۀ تطبیقی اصل حیا در آموزههای اسلامی و معماری سنتی»، 1397ش، ص19.
- ↑ قربانزاده و رضائیان، «بررسی الگوی معماری اسلامی در شهر شیروان با رویکرد حیا و حجاب»، 1395ش، ص1.
- ↑ حسینیزدی، «درونگرایی در معماری ایرانی»، وبسایت مجله ویستا.
منابع
- قرآن
- آقا شریفیان اصفهانی، مهرداد، «مطالعه تطبیقی اصل حیا در آموزههای اسلامی و معماری سنتی»، پژوهشنامۀ اخلاق، دورۀ 11، شمارة 40، 1397ش.
- اسلاملو، نعیمه، حریم ریحانه، کرج، تلاوت آرامش، 1395ش.
- «ارتباط متقابل پوشش و حيا»، وبسایت اداره کل پژوهشهای اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: 6 بهمن 1401ش.
- اسلام نظر، احسان علی، موسوی، سید محمدحسین، «بیان شاخصها و معیارهای حیا در قرآن و روایات پیرامون فضای بیرون از منزل»، سومین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1396ش.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم المصری الانصاری، لسان العرب، بیروت، دار الصادر،1410ق.
- تميمي آمدي، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، تصحيح سيد مهدي رجايي، قم، دارالکتب الإسلامي، 1410ق.
- حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، قم، موسسه آل البيت، ١٤٠٩ق.
- حسینیزدی، مریم، «درونگرایی در معماری ایرانی»، وبسایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث»، نشریۀ بصیرت و تربیت اسلامی، ، دورۀ12، شمارۀ 32، 1394ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
- صابری، محمدحسین، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، پایاننامۀ کارشناسی ارشد، قم، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، 1385ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران، مکتبة نشر القافه الاسلامیه، 1408ق.
- غلامی، یوسف، «حیا بدون حجاب؟!»، مجلۀ معارف شمارۀ 107، اسفند 1393ش، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- قربان زاده، مژگان و رضاییان، وحیده، «بررسی الگوی معماری اسلامی در شهر شیروان با رویکرد حیا و حجاب»، چهارمین کنگرۀ بینالمللی عمران، معماری و توسعه شهری، 1395ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
- ليثي واسطي، علي بن محمد، عيون الحکم و المواعظ، تصحيح حسين حسني بيرجندي، قم، دارالحديث، 1376ش.
- میرزایی، زهرا، «بایستههای فرهنگ حیا در جامعۀ اسلامی»، ماهنامۀ فرهنگ و ادبیات انقلاب اسلامی، دورۀ 3، شمارۀ 26، 1394ش.
- میر فخرایی، تژا و رحیمزاده، احسان، «بازنمایی ارزشها و هنجارهای اجتماعی در فیلمهای پرفروش دهۀ هشتاد سینمای ایران»، فرهنگ ارتباطات، دورۀ 2، شمارۀ 6، 1391ش.
- معافی، زهرا، تبیین مبانی ارزش شناختی عفت و حیا در اسلام و استنتاج دلالتهای آن در تربیت اخلاقی، پایاننامة کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم انسانی، 1397ش.
- ملکی سهل آبادی، کبری، جایگاه فردی و اجتماعی حیا در اسلام و ادیان دیگر، تهران، بیکران دانش، 1394ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه،1373ش.
- نراقی، مولی مهدی، اخلاق اسلامی (گزیده کتاب جامع السعادات)، ترجمه سید جلالالدین مجتبوی، تهران، حکمت، 1367ش.
ویکی رز
حیا؛ صفتی تکاملی و مانع انسان از ارتکاب کارهای نادرست.
حیا، انقباض نفس و خودنگهداری است که مانع ارتکاب اعمال ناپسند شرعی، عقلی و عرفی میشود و از این رو، اعم از تقوا است. این صفت، کلید خوبیها، مانع زشتیها، پاکدامنی و موجب تقرب به خداوند است و در آموزههای اسلامی و فرهنگ ایرانی، بهویژه از سوی خانواده، تقویت آن امری ضروری تلقی میشود.
مفهومشناسی حیا
در زبان عربی، حیا را شکستگی روانی،[۱] انقباض نفس[۲] و خودنگهداری[۳] دانسته و در زبان فارسی آن را شرم و آزرم ترجمه کردهاند.[۴]
این واژه در علوم مختلفی همچون جامعهشناسی، روانشناسی، زیستشناسی و اخلاق اسلامی دارای معانی اصطلاحی خاصی است؛[۵] در اخلاق اسلامی حیا را محدودیت و در تنگنا افتادن نفس در ارتکاب محرمات شرعی و عقلی و عرفی، از ترس نکوهش و سرزنش دانستهاند. در این تعریف حیا اعم از تقواست؛ زیرا تقوا اجتناب از گناهان شرعی است؛ ولی حیا شامل اجتناب از آنچه عقل و عرف نیز ناپسند میشمارد، میشود.[۶]
صفت حیا، در هر شخصی به نسبتی وجود دارد؛ از این رو انسان را از ارتکاب گناه در مقابل دیگری بازمیدارد و موجب پاکدامنی انسان، بهویژه زنان میشود. حیا بالا برندهٔ شخصیت انسان و زمینهساز تقویت ایمان است.[۷]
اقسام حیا
حیا جنبههای متفاوتی دارد و از تقسیمات مختلفی برخوردار است. یک ملاک تقسیمبندی، به کاربرد آن توجه دارد که استفاده درست و بهجا از حیا است؛[۸] از این رو حیایی که در بعضی روایات به آن سفارش شده همان حیای شایستهای است که انسان را از ارتکاب گناه بازمیدارد. دیگری حیای مذمومی است که در روایات نهی شده است برای کسی که از انجام کارهای واجب و لازم دینی و دنیایی خود حیا کند یا اینکه از پرسیدن و دانستن، حیا کند. همانطور که حیا را به دو گونهٔ عقلی و حماقتی تقسیم کردند.[۹]
در دستهبندی دیگری حیا به سه دسته شده است:
- حیا از خداوند متعال؛ که موجب میشود انسان دستورهای خداوند را عملی کند.
- حیا از مردم؛ که آدمی را از انجام کارهای دور شأن بازمیدارد.
- حیا از خویشتن؛ که بر اساس آن، از ارتکاب اعمال خلاف شرع و قانون در جاهای خلوت، خودداری میشود.[۱۰]
حیا و دستیابی به هدف آفرینش
بر اساس آموزههای اسلامی، میان تقویت حیا و دست یافتن به هدف آفرینش انسان، رابطهٔ تنگاتنگی وجود دارد؛ زیرا هدف از آفرینش انسان، نیل به سعادت اخروی است و زمانی محقق میشود که آدمی خدا را در همه حال ناظر بر اعمال خود ببیند و حیا پیشه کند، در این صورت میزان کنارهگیری او از گناه بیشتر خواهد شد.[۱۱]
حیا و خجالت
گاهی حیا به جای خَجَل به کار میرود. به اعتقاد ابوهلال عسکری (م. ۴۰۰ق) این کاربرد، از باب توسعه دادن به معنای حیا است؛ زیرا در اصل، حیا شرم از کاری است که هنوز شخص انجام نداده و مانع از عمل زشت میشود.[۱۲] ولی خَجَل، شرمگین شدن در برابر امری است که فرد انجام داده است.[۱۳]
حیا در فرهنگ ایرانی
در تاریخ ایران همواره عفاف و حیا جزو جدانشدنی از آداب و رسوم مردم ایران بوده است حتی در سنگنوشتههایی تصاویری حک شده که گواه عفیف بودن زنان ایرانی است و نشاندهندهٔ زندگی همراه با حیای زنان ایرانی در طول ادوار مختلف تاریخی بوده است.[۱۴]
حیا در آموزههای اسلامی
قرآن در موضوع آدم و حوا بهطور غیرمستقیم بر فطری بودن حیا تأکید میکند. روایات نیز حیا را از خصایص ویژهٔ انسان دانسته و ضمن سفارش بسیار، از آن بهعنوان امری اخلاقی یاد کردهاند؛ از این رو، حیا در رأس نُه خُلقِ نیک دیگر، یکی از مکارم اخلاق شده است و امامان شیعه آن را همراه همیشگی عقل، دین و ایمان دانستهاند؛ بهگونهای که هر کجا عقل باشد، حیا هم هست و هر کجا که ایمان باشد، حیا هم وجود دارد.[۱۵]
پارهای دیگر از روایات، حدومرز و مصداقهای حیا را بیان کرده و آگاهانه، بهجا و بهاندازه بودن را از لوازم آن دانستهاند. چنانچه به سفارش رسول اکرم حیا در امور گوناگون باید بهجا و به اندازهٔ شأن آنها باشد و طبق سخن امام حسن عسگری (ع) زیادهروی در حیا از مصادیق اسراف است.[۱۶]
آثار حیا
آیات و روایات، آثار زیر را برای حیا عنوان کردهاند:
- کلید خوبیها
- مانع کارهای زشت
- محو کننده خطاها
- محافظت از عذاب
- پاکدامنی
- تقرب به خداوند
- آمرزش گناهان
- قناعت
- یاری خداوند.[۱۷]
پیامدهای بیحیایی
برخی از پیامدهای بیحیایی عبارتاند از:
- از بین رفتن خوبیها: اگر حیا نباشد بساط خیر و کارهای نیک و زیبایی برچیده خواهد شد؛
- بدنامی: فرد بیحیا، آوازه و اعتبار خود را از دست میدهد و به انسانی بدنام و بیاعتبار تبدیل میشود؛
- روا دانستن همۀ کارها.[۱۸]
نقش خانواده در گسترش حیا
حیا در فرهنگ ایرانی، نمود بسیاری دارد. طبق سیرهٔ بزرگان، خانواده اولین و مؤثرترین نهاد تربیتی برای درونیسازی صفت حیا است. برای زمینهسازی حیا توصیههای فراوانی برای مراحل مقدماتی تشکیل خانواده؛ یعنی انتخاب همسر باایمان، شرایط انعقاد نطفه، دوران بارداری و رعایت تغذیه و دوری از گناه، انتخاب نام نیکو برای فرزند و تغذیهٔ نوزاد، بیان شده است. همچنین برای تربیت فرزندان باحیا عوامل زیر مؤثر در تثبیت حیا در خانواده است:
- تصمیمهای والدین برای انتخاب محل زندگی و همسایگان مناسب؛
- توجه به امکانات رسانهای در اختیار کودک؛
- توجه به رفت و آمدها با اطرافیان.[۱۹]
حیا در اجتماع
طبق توصیههای اسلامی حیا برای تکامل فرد در اجتماع لازم است و از عوامل مهم مصونسازی جامعه به شمار میآید. به نظر پژوهشگران، اگر در جامعهای آموزههای دینی در مورد حیا مورد بیتوجهی قرار گیرد، میتواند حیای فطری را تحت تأثیر قرار دهد و انسان عفیف را به فردی بیقید تبدیل کند.[۲۰] بهگونهای آمارهای مستند، پیامدهای زیر را برای افزایش بیحیایی و برهنگی در جهان نشان دادهاند:
- افزایش حس بیاعتمادی در خانواده؛
- از هم گسیختگی زندگی زناشویی؛
- افزایش فرزندان نامشروع؛
- نگاه ابزاری به زنان و استفاده از آنها در تبلیغات کالا؛
- پایین آمدن ارزش و شخصیت زنان.[۲۱]
پانویس
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، 1408ق، ج1، ص482.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، 1412ق، ص270
- ↑ ابناثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، 1367ق، ج1، ص391.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 5 تیر 1401.
- ↑ ماهینی، «مفهومشناسی حیا و عفاف؛ آسیبها و راهکارها»، 1389ش، ص89.
- ↑ نراقی، اخلاق اسلامی، 1367ش، ص368.
- ↑ «حیا»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 خرداد 1401ش.
- ↑ پسندیده، فرهنگ حیا، 1384ش، ص۸۵.
- ↑ «حیا»، سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- ↑ «حیا»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ بازدید: 18 خرداد 1401ش.
- ↑ «الگوی حیا در سبک زندگی اسلامی چگونه است»، در سایت پرسمان، تاریخ بازدید: 18 خرداد 1401ش.
- ↑ پسندیده، فرهنگ حیا، 1384ش، ص64.
- ↑ «حیا»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید : 18 خرداد 1401ش.
- ↑ «حیا و عفاف عنصر جدانشدنی در فرهگ ایران»، در سایت خبری دانا، تاریخ بازدید: 18 خرداد 1401ش.
- ↑ «حیا»، سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- ↑ «حیا»، در سایت ویکی شیعه، تازیح بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- ↑ «حیا»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید : 18 خرداد 1401ش.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و روشهای پرورش آن، 1385ش، ص117-120.
- ↑ قاسمی، «نقش خانواده در تولید فرهنگ حیا»، 1388ش.
- ↑ «الگوی حیا در سبک زندگی اسلامی چگونه است»، در سایت پرسمان، تاریخ بازدید: 18 خرداد 1401ش.
- ↑ «حجاب در غرب- بحران جنسی»، در سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ بازدید: 29 خرداد 1401ش.
منابع
- «الگوی حیا در سبک زندگی اسلامی چگونه است»، در سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- «حجاب در غرب- بحران جنسی»، در سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۶ش.
- «حیا» و عفاف عنصر جدانشدنی در فرهنگ ایران»، در سایت خبری دانا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۸ش.
- «حیا»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
- «حیا»، در سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «حیا»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «حیا»، در سایت ویکی شیعه، تاریح بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- ابناثیر الجزری، مبارک بن مبارک، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طاهر احمد الزواری، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
- پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
- راغب الاصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طریحی، فخرالدین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران، مکتبة نشر الثقافة الاسلامیة، ۱۴۰۸ق.
- قاسمی، هاجرالسادات، «نقش خانواده در تولید فرهنگ حیا»، نشریه حوراء، شماره ۳۵، ۱۳۸۸ش.
- ماهینی، انسیه، «مفهومشناسی حیا و عفاف؛ آسیبها و راهکارها»، پژوهشنامه اخلاق، سال سوم، شماره۱۰، ۱۳۸۹ش.
ویکی زندگی حیا؛ صفت بازدارندۀ انسان از زشتیها.
حیا از صفات باارزش انسانی است که باعث میشود انسان، با تواضع در برابر خدا تسلیم شده، از انجام هرگونه نافرمانی در برابر خداوند متعال، پرهیز کند. گسترش فرهنگ حیا سبب کاهش آسیبهای اجتماعی و افزایش عفت عمومی در جامعه میشود.
مفهومشناسی
حیا بهمعنی دگرگونی حال، بهجهت ترس از چیزهایی است که عیب دانسته شده و نکوهیده است.[۱] همچنین به دوریگزینی از کارهای زشت بهخاطر ترس از نکوهش مردم نیز حیا گفته شده است.[۲]
حیا از دیدگاه آیات و روایات
در آیۀ ۵۳ سورۀ احزاب، سخن از حیا ممدوح پیامبر بهمعنای رعایت ادب و اخلاق در روابط اجتماعی به میان آمده است. در آیۀ ۲۵ سورۀ قصص، سخن از حیای دختر شعیب در برابر نامحرم (موسی) است. در روایتی از امام صادق، آمده است که زن هرگاه با همسرش خلوت کرد، پوشش حیا را برکند و هرگاه از همسرش فاصله گرفت آن را بر تن کند.[۳] در روایتی دیگر از او، حیا یکی از ویژگیهای پیامبر معرفی شده است.[۴]
رابطه عفاف و حیا
عفاف بهمعنای «پرهیز از حرام و خودداری از سخن یا عمل ناپسند» است.[۵] عفاف و حیا دو صفت نفسانی بازدارندهاند که قرابت معنایی دارند و حتی در برخی روایات با هم به کار رفتهاند. برخی عفت را متعلق به قوه شهویه و حیا را متعلق به دو قوۀ غضب و شهوت دانستهاند.[۶] بر اساس روایات، حیا مقدم بر عفاف و علت وجودی آن معرفی شده است.[۷]
حیا در سبک زندگی اسلامی
دین اسلام، الگوی بنیادینی برای تقویت فرهنگ حیا بیان کرده است که از آن جمله میتوان به سفارشهایی دربارۀ تربیت جنسی در خانواده، شیوههای تعامل زن و مرد نامحرم در اجتماع و پرهیز از ایجاد زمینۀ تحریک و تهییج جنسی در جامعه اشاره کرد.[۸]
شاخصهای حیا
درآیات و روایات، رعایت حیا در اعضای بدن ازجمله؛ چشم، گوش و زبان مطرح شده است. همچنین گرهگشایی از کار خلق و کاربرد حیا در ساختوسازهای اجتماع و فضای بیرون از منزل، عیبپوشی و عدم افشاگری در محیطهای اجتماعی و روابط میان همسایگان نیز از دیگر شاخصهای حیا است.[۹]
عوامل، ریشهها و راههای تقویت حیا
الف- عوامل پیدایش، تقویت و روشهای پرورش حیا
- عوامل شناختی درونی: که شامل شناخت خود، شناخت خداوند متعال، شناخت پیامبران، ائمه و فرشتگان، حلم و بردباری و احساس حضور و نظارت میشود؛
- عوامل بیرونی: که دربردارندۀ رفتار حلیمانه و متواضعانه، مواظبت و پیشگیری است.
ب- عوامل پیدایش، تقویت و روشهای پرورش حیا در دیگران
- در فرزندان: که دربرگیرندۀ ازدواج پاک، انتخاب نام نیکو، حفظ حرمت و کرامت فرزندان، انتخاب دوستان خوب و ارائۀ الگوهای عملی است؛
- در اجتماع: که شامل رعایت معیارهای حیا در روابط، تبلیغ همگانی از طریق رسانهها، اتخاذ شیوهها و تدابیر عاقلانۀ پرورشی، رعایت حجاب و جلوگیری از اختلاط مردان و زنان است.[۱۰]
آثار حیا
- پیامدهای فردی و اجتماعی حیا عبارتاند از: شیرینشدن عبادتها، کسب نورانیت قلب و روح، پوشیده ماندن عیبها، زمینهسازی و ایجاد حس وظیفهشناسی برای نیکیها، حفظ دین و ایمان، تحصیل نیروی بازدارنده.[۱۱]
انواع حیا
در يک تقسيمبندی، پنج نوع حيا مطرح شده است:
- حیا از خدا: بهمعنای در نظر گرفتن او در همۀ حالات و پرهيز از نافرمانى خداوند.
- حیا از دیگران: بهمعنای رعايت حرمت آنان و پرهيز از گفتار و رفتار سبک و ناپسند.
- حیا از خود: بهمعنای پاسداشت حرمت خود و رعايت ادب و وقار و حفظ کرامت انسانی.
- حیا از پیامبر و امامان: به معنای در نظر گرفتن عرضۀ اعمال امت بر پيامبر و امامان.[۱۲]
- حیا از فرشتگان: بهمعنای توجه داشتن به ثبت اعمال توسط فرشتگان.[۱۳]
موانع حیا
در روایات موانعی برای حیا معرفی شده است که برخی از آنها عبارتاند از: جهل، حرص و طمع، ولادت ناپاک، فراوانی و عادی شدن بدیها، یاغی شدن، ارتکاب به گناهان بزرگ، قتل بهناحق، غنا، شرابخواری و فقر.[۱۴]
پیامدهای بیحیایی
برخی از پیامدهای بیحیایی عبارتاند از:
- از بین رفتن خوبیها: اگر حیا نباشد بساط خیر و کارهای نیک و زیبایی برچیده خواهد شد؛
- بدنامی: فرد بیحیا، آوازه و اعتبار خود را از دست میدهد و به انسانی بدنام و بیاعتبار تبدیل میشود؛
- روا دانستن همۀ کارها.[۱۵]
ارتباط حیا و پوشش
حيا و عفتورزی، پوشش و حجاب را به دنبال دارد و در مقابل، حجاب نيز، در حيامندي فرد مؤثر است.[۱۶] حجابی که از حیا تهی باشد، دوام و ارزش ندارد همان گونه که حیای بدون حجاب کامل نبوده و از آسیبهای احتمالی در امان نخواهد بود. شباهت رابطه حیا و حجاب مانند مغز گردو و پوست آن است.[۱۷]
حیا در معماری
همواره حیا در هنر از جمله در معماری ایرانی، نمود داشته است.[۱۸] بازتاب این نمود در معماری درونگرای ایرانی قابل مشاهده است.[۱۹] در این نوع معماری، پوستۀ ظاهری تنها پوششی مجازی است که از حقیقتی باطنی مراقبت میکند و ارزش واقعی بنا به جوهر و هستۀ باطنی آن است.[۲۰]
پانویس
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، 1408ق، ج1، ص482.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص270.
- ↑ کلینی، الکافی، 1365ش، ج5، ص324.
- ↑ کلینی، الکافی، 1365ش، ج1، ص444.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب،1410ق، ج9، ص253.
- ↑ نراقی، 1367ش، ص368.
- ↑ تميمي آمدي، غررالحکم و دررالکلم، 1410ق، ص257.
- ↑ میرزایی، بایستههای فرهنگ حیا در جامعه اسلامی،1394ش، ص122.
- ↑ اسلامنظر و موسوی، «بیان شاخصها و معیارهای حیا در قرآن و روایات پیرامون فضای بیرون از منزل»، 1396ش، ص1.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، 1385ش، ص100-113.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و روشهای پرورش آن، 1385ش، ص67-73.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1373ش، ص 125.
- ↑ خادم پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص137.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، 1385ش، ص123-131.
- ↑ صابری، آثار تربیتی حیا و روشهای پرورش آن، 1385ش، ص117-120.
- ↑ «ارتباط متقابل پوشش و حيا» ، وبسایت اداره کل پژوهشهای اسلامی رسانه.
- ↑ غلامی، «حیا بدون حجاب؟!» ، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ آقا شریفیان اصفهانی، «مطالعۀ تطبیقی اصل حیا در آموزههای اسلامی و معماری سنتی»، 1397ش، ص19.
- ↑ قربانزاده و رضائیان، «بررسی الگوی معماری اسلامی در شهر شیروان با رویکرد حیا و حجاب»، 1395ش، ص1.
- ↑ حسینیزدی، «درونگرایی در معماری ایرانی»، وبسایت مجله ویستا.
منابع
- قرآن
- آقا شریفیان اصفهانی، مهرداد، «مطالعه تطبیقی اصل حیا در آموزههای اسلامی و معماری سنتی»، پژوهشنامۀ اخلاق، دورۀ 11، شمارة 40، 1397ش.
- اسلاملو، نعیمه، حریم ریحانه، کرج، تلاوت آرامش، 1395ش.
- «ارتباط متقابل پوشش و حيا»، وبسایت اداره کل پژوهشهای اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: 6 بهمن 1401ش.
- اسلام نظر، احسان علی، موسوی، سید محمدحسین، «بیان شاخصها و معیارهای حیا در قرآن و روایات پیرامون فضای بیرون از منزل»، سومین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1396ش.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم المصری الانصاری، لسان العرب، بیروت، دار الصادر،1410ق.
- تميمي آمدي، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، تصحيح سيد مهدي رجايي، قم، دارالکتب الإسلامي، 1410ق.
- حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، قم، موسسه آل البيت، ١٤٠٩ق.
- حسینیزدی، مریم، «درونگرایی در معماری ایرانی»، وبسایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- خادم پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث»، نشریۀ بصیرت و تربیت اسلامی، ، دورۀ12، شمارۀ 32، 1394ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
- صابری، محمدحسین، آثار تربیتی حیا و راههای پرورش آن، پایاننامۀ کارشناسی ارشد، قم، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، 1385ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق السید احمد الحسینی، تهران، مکتبة نشر القافه الاسلامیه، 1408ق.
- غلامی، یوسف، «حیا بدون حجاب؟!»، مجلۀ معارف شمارۀ 107، اسفند 1393ش، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- قربان زاده، مژگان و رضاییان، وحیده، «بررسی الگوی معماری اسلامی در شهر شیروان با رویکرد حیا و حجاب»، چهارمین کنگرۀ بینالمللی عمران، معماری و توسعه شهری، 1395ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
- ليثي واسطي، علي بن محمد، عيون الحکم و المواعظ، تصحيح حسين حسني بيرجندي، قم، دارالحديث، 1376ش.
- میرزایی، زهرا، «بایستههای فرهنگ حیا در جامعۀ اسلامی»، ماهنامۀ فرهنگ و ادبیات انقلاب اسلامی، دورۀ 3، شمارۀ 26، 1394ش.
- میر فخرایی، تژا و رحیمزاده، احسان، «بازنمایی ارزشها و هنجارهای اجتماعی در فیلمهای پرفروش دهۀ هشتاد سینمای ایران»، فرهنگ ارتباطات، دورۀ 2، شمارۀ 6، 1391ش.
- معافی، زهرا، تبیین مبانی ارزش شناختی عفت و حیا در اسلام و استنتاج دلالتهای آن در تربیت اخلاقی، پایاننامة کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم انسانی، 1397ش.
- ملکی سهل آبادی، کبری، جایگاه فردی و اجتماعی حیا در اسلام و ادیان دیگر، تهران، بیکران دانش، 1394ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه،1373ش.
- نراقی، مولی مهدی، اخلاق اسلامی (گزیده کتاب جامع السعادات)، ترجمه سید جلالالدین مجتبوی، تهران، حکمت، 1367ش.
ویکی جنسیت