سفر زیارتی: تفاوت میان نسخه‌ها

هدف اصلی سفر به مقصدی اشاره دارد که انگیزۀ محوری و اولیۀ سفر را شکل می‌دهد. می‌توان اهداف سفر را به‌صورت علمی در هشت دستۀ اصلی گردش و تفریح، دیدار دوستان و بستگان، زیارت، درمان، خرید، آموزش، کسب‌وکار و مأموریت شغلی  و سایر اهداف طبقه‌بندی کرد.<ref>نتايج آمارگيري از گردشگران ملي، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.</ref>  تفریحات پیش از انقلاب اسلامی عمدتاً جنبۀ مردانه داشته و تفریحات زنان، در سطح شرکت در مهمانی‌ها، مجالس مذهبی زنانه و حمام و از منظر سفر در سطح رفتن به زیارت محدود می‌شد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_29482.html پوراحمد و سالاروندیان، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تاکنون در شهر تهران»، 1391ش، ص57-58.]</ref> بیشترین سفرهای بومی با اقامت شبانه در فصل بهار سال ۱۴۰۳ش، با هدف دیدار دوستان و بستگان (۵۹%)، گردش و تفریح (۲۳%)، درمان (۸%) و زیارت (۷%) انجام پذیرفته است. سفرهای با اهداف فوق در بین زنان و مردان حدود ۹۷% از سفرها را تشکیل داده است. حدود ۳% از سفرها با سایر اهداف نظیر آموزش، خرید و کسب و کار انجام شده است.<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/854344/ «مرکز آمار: ۵۲ درصد خانوارهای ایرانی بهار ۱۴۰۳ حداقل یک سفر رفته‌اند»، وب‌سایت انتخاب.]</ref>

بر اساس تحقیقات ژورنال بین‌المللی گردشگری زیارتی در سال ۲۰۱۷م نشان می‌دهد حدود ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلیون گردشگر هر ساله به اماکن زیارتی مهم جهان سفر‌ می‌کنند. این تعداد گردشگران تقریباً با ۶۰۰ میلیون سفر زیارتی ملی و بین‌المللی در خاورمیانه با میانگین رشد سالانه ۱۰درصدی به‌عنوان قلب جهان اسلام، سهم قابل توجهی دارند.<ref>[https://www.qotbnama.com/tourism-hospitality/tarvel-and-tourism-market/religious-tourism شمسی، «گردشگری مذهبی چیست؟ بهترین مقاصد سفر زیارتی»، وب‌سایت قطب‌نما.]</ref>   

هر سال بیش از ۳ میلیون زائر از سراسر جهان به شهر مکه و مکان‌های مذهبی آن همانند خانه کعبه، مسجدالنبی، مسجدالحرام و قدمگاه ابراهیم سفر می‌کنند.<ref>مکارم‌ شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ص۱۵.</ref> آمارهای سفر زیارتی سال ۲۰۲۵م در عربستان سعودی نشان می‌دهد که از مجموع ۱,۶۷۳,۲۳۰ زائر حج، ۸۷۷,۸۴۱ نفر (۵۲.۵%) مرد و ۷۹۵,۳۸۹ نفر (۴۷.۵%) زن بودند که بیانگر تعادل نسبی جنسیتی در این سفر زیارتی است.<ref>[https://economic.mfa.ir/portal/newsview/769238 «اخبار اقتصادی عربستان سعودی – جده»، وب‌سایت معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه.]</ref> در میان زائران ایرانی که تعدادشان به ۸۱,۴۵۰ نفر می‌رسید، سهم زنان با ۴۴,۵۰۰ نفر (۵۴%) نسبت به مردان با ۳۶,۹۵۰ نفر (۴۶%) بیشتر بود و کاهش یک درصدی سهم مردان نسبت به سال گذشته را نشان می‌داد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85820439/ بیات، «۵۴ درصد زائران حج تمتع امسال را بانوان تشکیل می‌دهند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

در اربعین سال ۲۰۲۴م بیش از ۲۱ میلیون و ۴۸۰ هزار و ۵۲۵ زائر از سراسر جهان به شهر عراق و عتبات مقدس سفر کردند. در اربعین سال مذکور ۳ میلیون و ۲۸۰ هزار و ۱۶۹ نفر از ایران به زیارت بارگاه امام حسین رفتند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85578453/1403 «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مردان با سهم ۶۲% معادل ۱ میلیون و 861 هزار و 951 نفر در ثبت‌نام پیشتاز بوده‌اند، در حالی‌که سهم زنان ۳۷% برابر با ۱ میلیون و 127 هزار و 943 نفر بوده است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/992107/1403 «ثبت‌نام مرد ۱۰۳ ساله و نوزاد ۱۷ روزه برای اربعین ۱۴۰۳»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>  

در ایران، حرم امام رضا در مشهد با جذب سالانه بیش از ۳۰ میلیون زائر مهم‌ترین مقصد زیارتی کشور محسوب می‌شود و در رتبه‌بندی سفرهای زیارتی داخلی، همواره در جایگاه اول یا دوم قرار دارد. شهر قم نیز با میزبانی میلیون‌ها زائر در سال، به‌ویژه در مناسبت‌هایی مانند نیمه شعبان، جایگاه هفتم یا بالاتر را در سفرهای زیارتی به خود اختصاص داده است. در طی سال‌های ۱۳۹۱ش تا ۱۳۹۳ش در شهر مشهد و قم، ۸ تا ۱۱% مسافران در فصل بهار و ۱۴ تا ۱۶% در فصل تابستان به این شهرها سفر کرده‌اند که میزان فراوانی از کل سفرهای کل کشور است.<ref>[https://jisr.ut.ac.ir/article_65250.html رضوی‌زاده، «ادراک و تجربه زیسته زائران پیاده ایرانی در عراق (مورد مالعه: پیاده‌روی اربعین آذر ۱۳۹۳-عراق»، ۱۳۹۶ش، ص۵۹۷.]</ref> شمار زیادی از مردم نیز به دیگر زیارتگاه‌ها همانند قدمگاه امام رضا در نیشابور و بیت‌النور به‌عنوان قدمگاه حضرت معصومه در قم یا نظایر آن سفر می‌کنند؛<ref>[https://www.farhangerazavi.ir/article_45934.html خان‌محمدی و مؤذن، «انسان‌شناسی قدمگاه (مطالعه موردی بیت‌النور)، ۱۳۹۴ش، ص۱۰.]</ref> به‌طوری‌که مجموع زائران در سطح کشور حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2017861/ «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>

بر اساس دیدگاه فرآیندی-تفسیری وایدرکر و توجه به بُعد فردی و روان‌شناختی، زیارت را سفر آیینی تحول‌آفرین با یک هدف مقدس می‌داند که فرد را از طریق فرآیندهای درونی به بینش‌های جدید و رستگاری می‌رساند.<ref>Wiederkehr, Behold Your Life: A Pilgrimage Through Your Memories, 2001, p.56.</ref> در مقابل، روبر لانکوار با رویکرد جامعه‌شناختی و توجه به به بُعد جمعی و نهادی بر سازمان‌یافتگی زیارت در نظام پیچیده‌ای از رمزها، آیین‌ها و رفتارهای نهادی تأکید دارد. النکوار بر وجه معنایی و مناسکی مبتنی بر دین در زیارت و سفر مذهبی تأکید دارد و آن را در پیوند با ابژه زیارت (شیء یا رویداد یا مکان) می‌داند.<ref>لانکوار، جامعه‌شناسی جهانگردی و مسافرت، ۱۳۸۱ش، ص۳۸.</ref> جاستین دگانس با تکمیل این دیدگاه‌ها و از منظر بُعد نمادین زیارت، ابژه‌های زیارتی را نه دارای ارزش ذاتی، بلکه به‌عنوان واسطه‌هایی برای تجربۀ نیروهای ماورایی تحلیل می‌کند.<ref>Digance, “Pilgrimage at Contested Sites”, 2003, p.149.</ref> ادیت ترنر نیز در چارچوب نظریۀ آیین گذار نیز سفر زیارتی را فرآیندی سه مرحله‌ای تحلیل می‌کند.

 

# مرحلۀ جدایی به‌معنای جدایی فیزیکی و روانی از زندگی روزمره؛

# مرحلۀ آستانه‌ای به‌معنای تجربۀ امر قدسی در فضای زیارتگاه و شکل‌گیری جامعه بی‌ساختار زائران؛

# مرحلۀ بازگشت به‌معنای بازگشت به جامعه با هویت متحول شده و منزلت جدید.

 

این مدل نشان می‌دهد سفر زیارتی صرفاً یک جابجایی جغرافیایی نیست، بلکه گذاری نمادین برای تحول معنوی فرد است.<ref>Turner, Image and Pilgrimage in Christian Culture, 1978, p.7.</ref>

مکان مقدس به فضایی فیزیکی اطلاق می‌شود که از نظر دینی، معنوی یا فرهنگی برای یک جامعۀ باورمند، ارزشی فرامادی دارد و به‌عنوان محل تجلی امر قدسی، ارتباط با الوهیت یا یادبود شخصیت‌های مذهبی شناخته می‌شود. این مکان‌ها اغلب با آیین‌ها، اسطوره‌ها یا رویدادهای معجزه‌آسا پیوند خورده‌اند و کارکردهای زیارتی، عبادی و اجتماعی همانند حج، نذر یا تجربۀ جمعی معنویت را تسهیل می‌کنند.<ref>Nieminen, “Religious Tourism – A Finnish Perspective”, 2012, p.25.</ref> مقاصد زیارتی معمولاً شامل معابد و مکان‌های مقدس، مزارهای پیشوایان و افراد مقدس، مکان‌های طبیعی دارای تقدس و اماکن مرتبط با زندگی و فعالیت شخصیت‌های مذهبی است.<ref>Rinschede, “Forms of Religious Tourism”, 1992, p.54.</ref> گاه حتی اشیای معجزه‌آور، نقوش یا آثار خاص<ref>لانکوار، جامعه‌شناسی جهانگردی و مسافرت، ۱۳۸۱ش، ص۵۳.</ref> و نیز پدیده‌هایی مانند چاه‌ها، چشمه‌ها، سرداب‌های محلی، سنگ‌ها و درخت‌های مقدس به‌عنوان مقصد سفر زیارتی مورد توجه زائران اعم از زنان و مردان قرار می‌گیرند.<ref>Griffin and Razaq, “The Importance of Religious Tourism and Pilgrimage: Reflecting on Definitions, Motives and Data”, 2017, p.5.</ref>  

ادیان ابراهیمی در الهیات سفر زیارتی، اگرچه تفاوت‌هایی دارند، اما همگی بر سه عنصر مشترکِ تقدس مکان، تجربۀ امر قدسی و تأثیرات اجتماعی-روانی زیارت تأکید می‌کنند. این مقاصد نه‌تنها کارکرد دینی، بلکه نقش مهمی در بازتولید هویت‌های جنسیتی، تقسیم‌بندی نقش‌های مذهبی بر اساس جنسیت و تداوم سنت‌های مذهبی جنسیت‌محور ایفا می‌کنند.<ref>جنکینز، هویت اجتماعی، ۱۳۸۱ش، ص255-260.</ref>  

در اسلام نمونۀ بارز آن برای زنان و مردان، عربستان سعودی شامل شهرهای مکه و مدینه، به‌ویژه قبرستان بقیع به‌عنوان مدفن چهار امام شیعه است.<ref>ابن‌‌عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۱۳۷.</ref> در عراق، شهرهای مقدس کربلا (حرم امام حسین و حضرت ابوالفضل‌العباس، نجف (حرم امام علی، سامرا (حرم امام هادی و امام عسکری)، کاظمین (حرم امام کاظم و امام جواد) و کوفه (مسجد کوفه) به‌عنوان اصلی‌ترین کانون‌های سفر زیارتی جهان تشیع محسوب می‌شوند. در ایران نیز شهر مشهد با وجود حرم مطهر امام رضا و شهر قم با وجود حرم حضرت معصومه، شهر شیراز و شهر ری به ترتیب با وجود حرم شاهچراغ و حرم حضرت عبدالعظیم حسنی به‌عنوان مهم‌ترین قطب سفر زیارتی کشور از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند.<ref>غلامی جلیسه، «چاپ نوشت (3): طومارهای زیارتی چاپ سنگی از هونولولو تا قم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۹.</ref> در اسلام بر سر به قصد زیارت مکان‌های مذهبی تأکید شده است و جز افراد محدودی همچون ابن‌تیمیه که زیارت را بدعت و سفر زیارتی را حرام دانسته است،<ref>زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.</ref> فقهای شیعه<ref>بحرانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.</ref> و علمای اهل‌سنت<ref>شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بی‌تا، ج۲، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref> سفر به قصد زیارت را جایز دانسته‌اند.<ref>اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۸۹.</ref> هیچ روایتی از پیامبر مبنی بر عدم جواز زیارت قبور به‌طور عام و حضور زنان زائر در اماکن مقدس و زیارتگاه‌ها به‌طور خاص وجود ندارد و با توجه به صراحت در روایات، تفاوتی میان مردان و زنان نیست. زنان در سفر زیاتی به مکان‌های مذهبی، تجربۀ خود را از طریق چهار فرآیند کلیدی «خودتعلیقی» برای رهایی از محدودیت‌های جنسیتی، «مشروعیت‌‌‌یابی» با استناد به الگوهای زنانه در تاریخ تشیع، «غیبت مشروع» از فضای رسمی برای خلق فضاهای خودمختار و «عاملیت در گفتمان ظهور» برای بازتعریف نقش‌های جنسیتی  بازمی‌سازند. این مناسک، هم ساختارهای جنسیتی را به چالش می‌کشد و هم اشکال جدیدی از سوژگی زنانه را در چارچوب مذهبی ممکن می‌سازد.<ref>[https://www.m-begha.ir/article_191987.html آبیار، «برساخت هویت اجتماعی زنان در کنش زیارت (مورد مطالعه پیاده‌روی اربعین»، ۱۴۰۲ش، ص۱۲۷.]</ref>  

زیارت و سفر زیارتی یکی از اصول و سنت‌ها برای پیروان آیین مسیحیت و به‌خصوص کاتولیک‌ها است. سفر زیارتی در قرون وسطی برای زنان دهقان نه‌تنها فرصتی برای رهایی موقت از ستم فئودال‌ها بود، بلکه فضایی بی‌نظیر برای کسب استقلال نسبی در سفرهای طولانی مانند مسیر سانتیاگو محسوب می‌شد. اگرچه این سفرها با چالش‌های جنسیتی همراه بود، اما به زنان امکان می‌داد نقش‌های سنتی را پشت سر گذارند و هویت دینی مستقلی برای خود بسازند.<ref>Cain, “Jerome's epitaphium paulae: Hagiography, pilgrimage, and the cult of Saint Paula”, 2010, p.108-109.</ref> کلیسای مقبرۀ مقدس در اورشلیم به‌عنوان مکان رستاخیز، عمدتاً بر روایت مردانۀ مسیح متمرکز است، در حالی‌که مکان‌های مرتبط با مریم مقدس (لورد، فاتیما) به کانون‌های زیارتی زنان تبدیل شده‌اند. سانتیاگو دِ کومپوستلا در اسپانیا، با تأکید بر سنت یعقوب، الگوی زیارتی مردانه را تقویت می‌کند، اما در عمل شاهد مشارکت چشمگیر زنان زائر بوده است. واتیکان به‌عنوان مرکز قدرت مردانۀ کلیسای کاتولیک، در تقابل با زیارتگاه‌های ماریانی قرار می‌گیرد که به زنان فضایی برای ابراز دینداری می‌دهند.<ref>Vukoniã, “Sacred Places and Tourism in the Roman Catholic Tradition”, Tourism, Religion and Spiritual Journeys, 2006, p. 243.</ref>  

سفر زیارتی به زیارتگاه‌های یهودیت مانند اورشلیم، دیوار ندبه و کوه سینا، ساختارهای جنسیتی سنتی را بازتولید می‌کنند، اما همزمان فضاهایی برای بازتعریف نقش زنان ایجاد می‌کنند.<ref>دقیقیان، نردبانی به آسمان: نیایشگاه در تاریخ و فلسفه یهود، ۱۳۷۹ش، ص131-135.</ref> دیوار ندبه به‌شدت تحت کنترل نهادهای مذهبی سنتی است که عبادت زنان و مردان را به‌صورت جداگانه سازمان‌دهی می‌کنند. بخش زنان تنها یک‌ششم فضای عبادتی را تشکیل می‌دهد، که نشان‌دهندۀ نابرابری ساختاری است. تفکیک جنسیتی در دیوار ندبه و تمرکز مردانه بر کوه سینا با تلاش‌های فمینیستی یهودی برای بازخوانی نقش زنان در این مکان‌ها مواجه شده است. سفر به زیارتگاه‌های یهودی به‌عنوان عرصه‌ای برای همبستگی و تضاد بین سنت و تجدد عمل می‌کنند و تجربۀ زنان در این فضاها نشان‌دهندۀ پویایی پیچیده‌ای است که هم بازتولید و هم مقاومت را دربر می‌گیرد.<ref>Davidson and et. al., Pilgrimage: from the Ganges to Graceland, 2002, p.295.</ref>  

سفر زیارتی به زیارت‌گاه‌های زرتشتی در سه دستۀ آتشکده‌ها مانند آتشکدۀ بهرام یزد، زیارت‌گاه‌های طبیعی مانند پیر سبز چک‌چک و آرامگاه پیامبران و بزرگان زرتشتی، الگوهای جنسیتی متفاوتی را نمایش می‌دهند. در آتشکده‌ها که تحت مدیریت موبدان مرد است، زنان با محدودیت‌هایی در مناسک مرتبط با آتش مواجه هستند، اما در زیارت‌گاه‌های طبیعی که با عناصری مانند آب و درختان مقدس پیوند خورده‌اند، زنان نقش فعال‌تری در اجرای آیین‌های زنانه و نیایش‌های شخصی ایفا می‌کنند. مقابر مقدس نیز با وجود تقسیم کار جنسیتی همانند مطالعۀ متون توسط مردان و تهیه نذورات توسط زنان، فضای عمومی‌تری برای حضور زنان در سفر را فراهم می‌آورند. این تنوع نشان می‌دهد که چگونه نظام سفر زیارتی زرتشتی از سویی ساختارهای سنتی جنسیتی را حفظ می‌کند و از سوی دیگر در برخی فضاها به زنان امکان بازتعریف نقش‌های دینی را می‌دهد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/29969/fa مهرشاهی، «بررسی علل پیدایش و اهمیت زیارت‌گاه‌های زرتشتیان در یزد»، ۱۳۷۹ش، ص114-116.]</ref>

رود گانگا به‌عنوان مقدس‌ترین رود، کانون اصلی زیارت محسوب می‌شود که شهرهای واراناسی (بنارس)، اله‌آباد (پریاگ راج)، هاریدوار آجودیا و پوری و زیارت‌گاه‌های دیگر مهم‌ترین مقاصد زیارتی آن هستند. معابد مهمی مانند کاشی ویاشوانات در واراناسی و معبد ویروپاکشا در هامپی نیز جایگاه ویژه‌ای در زیارت هندوها دارند. امروزه مکان‌های مقدس و زیارتی به‌عنوان کانون‌های زند‌ۀ باورهای دینی، نقش بسزایی در حفظ و تداوم سنت‌های مذهبی مرتبط با خدایان و خدابانوان (الهه‌های متعدد)، حکیمان باستانی و قهرمانان اسطوره‌ای مرد و قهرمانان زن ایفا می‌کنند. این دوگانگی، نظام زیارتی هندو را هم حافظ سلسله مراتب جنسیتی و هم بستری برای بازتعریف نقش زنان نشان می‌دهد.<ref>[https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jrs/Article/830368 شرفایی و اکبری چناری، «سفر و زیارت در ادیان: مطالعه تطبیقی»، ۱۴۰۲ش، ص۱۲۱.]</ref> در آیین سیک، اگرچه متون مقدس بر زیارت درونی و انفسی تأکید دارند، در عمل مشارکت فعال زنان و مردان در سفرهای زیارتی به مکان‌های مقدسی همچون معبد طلایی امریتسار مشاهده می‌شود.<ref>روحانی، دین سیک‌ها، ۱۳۸۸ش، ص77-80.</ref>

چهار مکان اصلی زیارتی بوداییان، لومبینی (تولد)، بودگایا (روشن‌شدگی)، سارنات (اولین موعظه) و کوشینگار (وفات) نه‌تنها نقاط عطف زندگی بودا را نشان می‌دهند، بلکه بازتابی از ساختارهای جنسیتی در سنت سفر زیارتی بودایی هستند.<ref>[https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jrs/Article/830368 شرفایی و اکبری چناری، «سفر و زیارت در ادیان: مطالعه تطبیقی»، ۱۴۰۲ش، ص132-133.]</ref> در حالی‌که این مکان‌ها عمدتاً تحت مدیریت مردانه و راهبان قرار دارند، زیارت‌گاه‌هایی مانند معبد مایادوی در لومبینی (مربوط به مادر بودا) یا پاگودای شویداگون با نقش پررنگ زنان در نذورات فضاهایی برای مشارکت زنان ایجاد کرده‌اند. این تقابل، هم حفظ سلسله مراتب جنسیتی سنتی و هم امکان بازتعریف نقش زنان در سفرهای زیارتی آیین بودا را نشان می‌دهد.<ref>Jutla, “Pilgrimage in Sikh Religion”, Tourism, Religion and Spiritual Journeys, 2006, p209-210.</ref>