آفتابه‌لگن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آفتابه لگن'''}}؛ وسیله‌ای سنتی برای شستن دست‌ها، پیش و پس از غذا.{{سخ}}در گذشته، استفاده از آفتابه‌لگن به‌منظور شستن دست‌ها، اغلب در مجالس، مهمانی‌ها و خانواده‌های اشراف، مرسوم بوده است. آفتابه لگن‌های قدیمی، معمولاً از جنس مس یا برنج ساخته می‌شدند و دارای دو تکهٔ، آفتابه و لگن بودند. آفتابه، ظرفی است که در آن، آب می‌ریزند و لگن، ظرفی است که دست را در آن می‌شویند.

== پیشینه آفتابه لگن ==

فلزکاران ایرانی، در دوره پیش از اسلام در ایران، مهارت خاصی در ساخت انواع وسایل فلزی، مانند آفتابه‌لگن، داشتند.<ref>حسن، تاریخ صنایع ایران (بعد از اسلام)، ۱۳۶۳ش، ص۲۵۳.</ref> در دوران پس از ظهور اسلام در ایران، هرچند روش ساخت آفتابه‌لگن‌ها حفظ شد، اما دقت و ظرافت بیشتری در ساخت و تزئین آن‌ها صورت گرفت. تزئینات این‌گونه وسایل نیز بیش‌تر با طرحی از حیوانات انجام می‌شد.<ref>Pope, A Survey of Persian Art, 1967, V.VI, P.2489-2490.</ref> گوهرنشانی (ترصیع) آفتابه‌ها نیز که قدمتی بسیار داشت، در سده ۷ق، رواجی دوباره یافت.<ref>وولف، صنایع دستی کهن ایران، ۱۳۷۲ش، ص17.</ref> فلزکار برای ترصیع، ابتدا طرحی را روی آفتابه، با قلم آهن‌بُر یا چرخک، پیاده می‌کرد. سپس، آن طرح را کنده‌کاری کرده و فلزی قیمتی را در آن جای می‌داد. برخی نیز از سیم و زر برای تزئین بیش‌تر آفتابه‌ها استفاده می‌کردند. در دوره سلجوقیان، به‌دلیل وجود نقره‌های باکیفیت و با استحکام بالا، در تزئین بیشتر فلزات، از نقره استفاده شده است. آفتابه‌های نقره‌ای و آفتابه‌های مفرغی زیبایی که از آن دوران به‌یادگار مانده است، در موزه‌های هنری جهان نگهداری می‌شود.<ref>ویلسن، تاریخ صنایع ایران، ۱۳۱۷ش، ص۱۴۷؛ برزین، «نگاهی به تحول صنعت فلزکاری در ساخت اشیاء هنری در ایران»، ۱۳۴۷ش، ص۱۰.</ref>

== انواع آفتابه لگن ==

مسگرها، آفتابه‌لگن را بر اساس شکل ظاهری آن‌ها شناخته و تقسیم‌بندی می‌کنند. برای مثال، آفتابه دو ترک، تخت یا پهن؛ آفتابه چهار ترک با گردن دراز؛ آقتابه شش ترک و شش زاویه که هر زاویه یک ترک را تشکیل می‌دهد؛ آفتابه گرد و معمولی.

 

 

آفتابه‌لگن، در چیستان‌ها، اشعار و مَثَل‌های ایرانیان، بسیار استفاده شده که از جمله می‌توان به این ضرب‌المثل‌ها اشاره کرد: «آفتابه لگن هفت دس (دست)، شام و ناهار هیچی»؛<ref>شهری، قند و نمک، ضرب‌المثل‌های تهرانی، ۱۳۷۰ش، ص۲۷؛{{سخ}}

رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۲؛{{سخ}}

ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۵؛{{سخ}}

خلعتبری لیماکی، جایگاه مهمان و مهمان‌نوازی در فرهنگ مردم ایران، ۱۳۸۸ش، ص۴۰.</ref> «آفتابه و لولهنگ یک کار می‌کنند، اما موقع گرو گذاشتن، ارزش هرکدام معلوم می‌شود؛»<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص547؛{{سخ}}

عاطفی، لغات و ضرب‌المثل‌های کاشانی، ۱۳۸۶ش، ص۹۳؛{{سخ}}

بهمنیار، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۱ش، ص۳۱؛{{سخ}}

امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۷۱ش، ۲۶؛{{سخ}}

شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۸۳ش، ص203.</ref> «آفتابه خرج لحیم کردن»، «آفتابه خرج لولهنگ کردن»: اشاره به تعمیر اشیاء کهنه با هزینه بالا؛<ref>شهری، قند و نمک، ضرب‌المثل‌های تهرانی، ۱۳۷۰ش، ص۲۶؛ عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ۱۳۸۷ش، ص۵۶؛ ضیاء، فرهنگ امثال و حکم، ۱۳۸۶ش، ص۳۱.</ref> «آبکش به آفتابه می‌گه: دو سوراخه»: اشاره به عیب‌جویی از دیگران؛<ref>بختیاری، سیرجان در آیینهٔ زمان، ۱۳۷۸ش، ص۳۶۳؛ شاملو، کتاب کوچه، ج2، ۱۳۶۱ش، ص548.</ref> «لولهنگش آب می‌گیرد»: اشاره به ثروتمند شدن افراد؛<ref>محتاط، سیمای اراک، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۸؛ رحماندوست، فوت کوزه‌گری، ج2، ۱۳۸۸ش، ص883.</ref> «با آفتابهٔ زن نباید طهارت گرفت»: اشاره به چشم نداشتن به ثروت زنان؛ «آفتابه اگر از طلا است، باز جاش تو خلاس» اشاره به اشاره به ذات و اصل شخص<ref>رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۷.</ref> و «کوزه‌گر کوزه ندارد، آفتابه‌ساز، آفتابه».<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج2، ۱۳۸۸ش، ص1464.</ref>

 

== پانویس ==

 

== منابع ==

* احسن، محمد مناظر، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۹ش.

* بختیاری، علی‌اکبر، سیرجان در آیینهٔ زمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۷۸ش.

* برزین، پروین، «نگاهی به تحول صنعت فلزکاری در ساخت اشیاء هنری در ایران»، هنر و مردم، تهران، شماره ۷۳، ۱۳۴۷ش.

* بهمنیار، احمد، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، به‌تحقیق فریدون بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.

* تراب‌زاده، عباس، «آفتابه لگن»، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۸ش.

* حسن، زکی محمد، تاریخ صنایع ایران (بعد از اسلام)، ترجمهٔ محمدعلی خلیلی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.

* خلعتبری لیماکی، مصطفی، جایگاه مهمان و مهمان‌نوازی در فرهنگ مردم ایران، به‌تحقیق مراد مهدی‌نیا، تهران، سروش، ۱۳۸۸ش.

* رحماندوست، مصطفی، فوت کوزه‌گری، تهران، مدرسه، ۱۳۸۸ش.

* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.

* عسکری عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامهٔ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.

* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمهٔ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.

* معصومی، غلامرضا، «عروسی در ایل کلهر»، تهران، هنر و مردم، س۱۴، شماره ۱۵۹–۱۶۰، ۱۳۵۴ش.

* وولف، ه‍انس ایراناژ، صنایع دستی کهن ایران، ترجمهٔ سیروس ابراهیم‌زاده، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.

* ویلسن، ج. کریستی، تاریخ صنایع ایران، ترجمهٔ عبدالله فریار، تهران، فرهنگسرای یساولی، ۱۳۱۷ش.

* Pope, A. U. , A Survey of Persian Art, Tokyo etc. , 1967.