خیام: تفاوت میان نسخه‌ها

خط ۶:

نام کامل خیام، غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم نیشابوری بود<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85 «عمر خیام»، ویکی فقه.]</ref> که به خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-11/847555-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا.]</ref> نیز شهرت داشت. خیّام در لغت به‌معنای «خیمه‌دوز» است<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85&f=dehkhoda&d=en دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ خیام.]</ref> و خیام نیز به‌دلیل چادردوز بودن پدر خود، به این لقب مشهور شده بود.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/search?q=%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%DB%8C%20%D8%B7%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%8C%20%C2%AB%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%88%C2%BB%D8%8C%20&origin=start&index= توکلی طرقی، «خیام و آثار او»، مجلۀ کیهان فرهنگی، 1390ش، ص60.] </ref> همچنین او به‌دلیل مقام علمی خود، دارای بیشترین القاب در میان دانشمندان است که اهل علم و فرهنگ به او نسبت داده‌اند.<ref>«[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-92/372326-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AB%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AAچ حکیم عمر خیام شخصیت استثنایی و نابغه‌ای نادر است»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>

==زندگی‌نامه==

خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانسته‌اند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بی‌نظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسه‌دان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفی‌مذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به‌ سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضی‌القضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادله‌های درجه سوم به ‌زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میان‌سالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستاره‌شناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> پس از این دوران، خیام به‌دعوت «سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ [[اردیبهشت]] ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانسته‌اند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بی‌نظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسه‌دان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفی‌مذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به‌ سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضی‌القضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادله‌های درجه سوم به ‌زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میان‌سالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستاره‌شناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> پس از این دوران، خیام به‌دعوت «سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==سرچشمه‌های فکری==

شخصیت و آثار خیام از فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی أثر پذیرفته و اوضاع و شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حاکم بر دوران زندگی و عصر خیام نیز در شکل‌گیری شخصیت، اندیشه و جهت‌دهی افکار، فعالیت‌ها و آثار علمی او تأثیرگذار بوده‌اند که عبارت‌اند از:

@@ خط ۶: / خط ۶: @@
 نام کامل خیام، غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم نیشابوری بود<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85 «عمر خیام»، ویکی فقه.]</ref>  که به خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-11/847555-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا.]</ref>  نیز شهرت داشت. خیّام در لغت به‌معنای «خیمه‌دوز» است<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85&f=dehkhoda&d=en دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ خیام.]</ref>  و خیام نیز به‌دلیل چادردوز بودن پدر خود، به این لقب مشهور شده بود.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/search?q=%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%DB%8C%20%D8%B7%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%8C%20%C2%AB%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%88%C2%BB%D8%8C%20&origin=start&index= توکلی طرقی، «خیام و آثار او»، مجلۀ کیهان فرهنگی، 1390ش، ص60.] </ref>  همچنین او به‌دلیل مقام علمی خود، دارای بیشترین القاب در میان دانشمندان است که اهل علم و فرهنگ به او نسبت داده‌اند.<ref>«[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-92/372326-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AB%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AAچ حکیم عمر خیام شخصیت استثنایی و نابغه‌ای نادر است»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>
 ==زندگی‌نامه==
-خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانسته‌اند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بی‌نظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسه‌دان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفی‌مذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>   او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به‌ سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضی‌القضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادله‌های درجه سوم به ‌زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میان‌سالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستاره‌شناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  پس از این دوران، خیام به‌دعوت «سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
+خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ [[اردیبهشت]] ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانسته‌اند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بی‌نظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسه‌دان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفی‌مذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>   او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به‌ سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضی‌القضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادله‌های درجه سوم به ‌زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میان‌سالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستاره‌شناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  پس از این دوران، خیام به‌دعوت «سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغه‌ای به‌نام خیام نیشابوری»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
 ==سرچشمه‌های فکری==
 شخصیت و آثار خیام از فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی أثر پذیرفته و اوضاع و شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حاکم بر دوران زندگی و عصر خیام نیز در شکل‌گیری شخصیت، اندیشه و جهت‌دهی افکار، فعالیت‌ها و آثار علمی او تأثیرگذار بوده‌اند که عبارت‌اند از: