اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[قوم]] را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند [[خانواده]] پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای [[نژاد]]، [[زبان]]، [[فرهنگ]]، [[دین]]، [[مذهب]]، زیست‌بوم،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/277231/ضرورت-شناخت-اقوام-توسط-هر-ایرانی «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> پیشینهٔ تاریخی و [[آداب و رسوم|آداب‌ورسوم]] مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها [[قومیت]] را تشکیل می‌دهند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.</ref> امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/558086?jid=558086 دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.]</ref>

در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارهٔ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>[[پرونده:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg|جایگزین=صفویان|بندانگشتی|نگاره‌ای از زنان دوره صفویه در سفرنامه شاردن.]]

[[پرونده:TabrizRevolutionaries.jpg|جایگزین=جنبش مشروطه|بندانگشتی|مشروطه طلبان تبریز، در عکس ستارخان و باقر خان نیز دیده می‌شوند.]][[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>

[[حکومت پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش) اگرچه خواستار شکل‌گیری یک دولت ملی و فراگیر بود، اما گفتمان برتری‌طلبانه رضاخانی با شعار «یک ملت، یک نژاد، یک زبان» به همبستگی اقوام ایرانی ضربه زد.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref> صاحب‌نظران، حکومت پهلوی را در ایجاد پیوند میان مؤلفه‌های [[هویت ملی]]، باورهای دینی و [[مدرنیته]] ناکام می‌دانند. [[محمدرضا پهلوی]] با شعار [[باستان‌گرایی]]، به تقابل با نهادهای مذهبی دامن زد و در پی سرکوب نظام‌مند خرده‌فرهنگ‌های قومی برآمد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریری، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref>[[پرونده:1481210.jpg|جایگزین=اقوام مختلف ایرانی|بندانگشتی|اقوام ایرانی با فرهنگ‌های متفاوت در کنار هم]]

گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.<ref name=":0">[https://www.beytoote.com/art/city-country/iranian-dialects02-dialects.html «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان [[آذربایجان غربی]] دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.<ref>[https://www.irna.ir/news/9714477/آذربایجان-غربی-دارای-متنوعترین-گویش-های-زبانی-در-ایران-اسلامی «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.<ref>[https://mjrajaei.ir/accents-of-iran/ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.]</ref>

=== فارس ===

فارس‌ها اصلی‌ترین گروه قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[مشهد]]، [[شیراز]]، [[کرج]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و بخش‌هایی از استان‌های [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[خراسان شمالی]]، [[خراسان جنوبی]]، [[استان قزوین|قزوین]] و [[استان همدان|همدان]] را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27]</ref> فارس‌ها پیرو مذهب [[شیعه دوازده امامی]] هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24]</ref>

[[پرونده:3 3 13 2 0.jpg|alt=قوم ترک قشقایی|بندانگشتی|قوم ترک قشقایی]]

[[پرونده:پیرشالیار.jpg|جایگزین=مراسم سنتی پیرشالیار|بندانگشتی|مراسم سنتی پیر شالیار]][[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>[[پرونده:V65gqr.jpg|جایگزین=جشن پیرشالیار|بندانگشتی|دف‌زنی و ذکر دراویش در جشن پیر شالیار]]

* [[پرونده:اقوام ایرانی1.jpg|جایگزین=قوم کرد ایرانی|بندانگشتی|مردان کرد با لباس محلی]]لباس سنتی مردان و زنان کرد با وجود تنوع چشمگیر، در پوشش کامل بدن مشترک هستند. [[لباس مردان کرد|پوشاک مردان کرد]] شامل [[چوخه]] (کوا)، [[پانتول]] (رانک)، ملکی، [[شال]] (پشتون/پشتینه)، [[دستار]] ([[کلاغه]]، [[دشلمه]]، مندلی، رشتی و سروین)، فرنجی و کله‌بال و [[لباس زنان کرد کردستان|پوشاک زنان کرد]] شامل [[جافی]]، [[کلنجه]]، شال، [[کلاو]] و کَلکه است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":2">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":3">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>[[پرونده:اقوام ایرانی2.jpg|alt=رقص زنان قوم لر|بندانگشتی|رقص دستمال بازی در ممسنی]]

[[پرونده:اقوام ایرانی3.jpg|alt=اقوام کپرنشین بلوچ|بندانگشتی|مردمان کپرنشین بلوچ، در جنوب استان کرمان]]بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>

[[پرونده:اقوام ایرانی4.jpg|alt=مردان قوم ترکمن|بندانگشتی|سه مرد ترکمن از اهالی شهرستان راز و جرگلان در خراسان شمالی.]]ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>

* [[لباس زنان ترکمن|لباس سنتی زنان ترکمن]] که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/مانایی-فرهنگ-بومی-و-حفظ-سنت-های-زیبای-کهن-در-قوم-ترکمن «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند [[چابیت]] تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد [[بالاق]] با دمپای [[سوزن‌دوزی]] شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، [[بوریک]] ([[عرقچین]] تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی [[توپبی]] با روسری ابریشمی [[یاشماق]] بر سر می‌گذارند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=436 «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه پوستی [[تلپک]]، عرقچین سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

[[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیش‌ها]]عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، به‌ویژه بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> عرب‌های ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجهٔ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید می‌آید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] تا [[شوش]] پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل '''بنی‌کعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آل‌کثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنی‌مالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنی‌طرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنی‌حروان''' (کناره‌های [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنی‌لام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنی‌صالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنی‌تمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

[[پرونده:Nowruz eve mazanderani.jpg|جایگزین=مردم مازندران|بندانگشتی|زنان و مردان مازندرانی با پوشاک مازندرانی هنگام نوروزخوانی در جشن نوروز]][[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کرده‌اند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>

* [[لباس مردم مازندران#انواع لباس زنان مازندرانی|پوشاک زنان مازندران]] شامل [[شلیته]] یا [[چرخی‌شلوار]] یا [[تمبون قمبلی]] (دامن)، [[تنگه تمبان]] و نیم‌ساق (شلوار)، [[جومه]] (پیراهن)، نیم‌تنه (جلیقه)، [[چارقد]] (روسری)، [[مندل]] (سربند)، [[گالش]] (کفش)، [[چاروق]] و [[پاتوئه]] (شال) است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref> [[لباس مردم مازندران#انواع پوشاک مردان مازندرانی|پوشاک مردان مازندران]] شامل [[چوخت]] (کت پشمی)، [[علیجه]] یا [[سرداری]]، [[لباده]]، [[شولا]]، کردک، [[بوشلوق]] و پستک به‌عنوان تن‌پوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>

* مازندران دارای صنایع‌دستی متنوعی است، ازجمله: [[سوزن‌دوزی]]، [[جاجیمچه]]، [[گلیچه]]، [[رنگرزی]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[چوقا]]، [[شمد]] و [[ملحفه]]، [[گلیم‌بافی]]، چاپ سنتی، [[سفالگری]] و سرامیک‌سازی، [[حصیربافی]]، طراحی سنتی و نگارگری، [[صحافی]] و جلدسازی سنتی.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/mazandaran02-handicrafts.html «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

بخشی از [[قوم هزاره]] در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر [[مشهد]] و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران [[نادرشاه افشار]]، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در [[تربت جام]]، [[باخزر]]، [[سرخس]] و [[کلات نادری]] ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق [[خراسان رضوی]] زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] در [[افغانستان]] به خراسان [[مهاجرت]] کردند. گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند. امروزه [[خاوری‌ها|هزاره‌های ایران]] بیشتر در تربت جام، [[فریمان]] و مشهد زندگی می‌کنند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به [[کشاورزی]] و [[دامداری]] اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>

آن دسته از [[اقوام ایرانی]] که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. بسیاری از واحدهای پیرامونی اقوام ایرانی که امروزه خارج از مرزهای ایران قرار دارند، با میل طبیعی خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای سبب جدایی آنها از ایران شده است.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref> در همین چارچوب، بخشی از مردمان ترکمنستان در آسیای مرکزی دارای اشتراکات قومی با ترکمن‌های ایران دارند. همین اشتراک قومی و زبانی و فرهنگی دربارهٔ مردم جمهوری آذربایجان و بخشی از نقاط شرقی ترکیه با ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران وجود دارد.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_95514_2fe828b6fa83f89970a4c6c212a94a3a.pdf زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.]</ref> بلوچ‌ها نیز در جنوب‌شرق ایران چنین وضعیتی داردند. بیشتر [[بلوچ]]‌ها در ولایت‌های [[ولایت نیمروز|نیمروز]]، [[ولایت هلمند|هلمند]]، [[ولایت قندهار|قندهار]] و [[ولایت فراه|فراه]] در [[افغانستان]] و ایالت بلوچستان در [[پاکستان]] زندگی می‌کنند که سکونت‌گاه آنها مرز مشترک با [[ایران]] دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.]</ref> تداوم کردهای ایران نیز به کشورهای [[عراق]]، [[ترکیه]] و [[سوریه]] می‌رسد؛ در عراق شهرهای اربیل، سلیمانیه و دهوک و بخش‌هایی از استان‌های نینوا، دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین، از جمله مناطقی هستند که مردم کردزبان در آنها ساکن‌اند. اکثریت کردهای ترکیه نیز در شرق این کشور ساکن هستند؛ اما جمعیت قابل توجهی از آنها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه، به‌ویژه در استان‌های مرکزی مانند قونیه، نیز پراکنده‌اند. در ترکیه، کردها عمدتاً پیرو مذهب سنی و در حد اقلیت، پیرو مذهب علوی هستند. کردهای سوریه عمدتاً در جنوب مرز با ترکیه و در امتداد خط اتوبان مرزی ساکن هستند و با کردهای ترکیه در ارتباط‌اند.<ref>افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، 1387ش؛ سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، 1377ش.</ref>

[[همبستگی اجتماعی]] از طریق پیوندهای عمومی در سطح کلان جامعه، [[هویت ملی]] را فراتر از [[هویت قومی|هویت‌های قومی]] پدیدمی‌آورد. همه افرادی که احساس تعلق به یک هویت ملی را دارند با وجود تفاوت‌های قومی، نژادی، مذهبی و جغرافیایی، در چارچوب منافع ملی و مصالح کشور، گام برمی‌دارند. [[هویت ایرانی|هویت ملی ایرانیان]] بر مبنای [[زبان فارسی]] و تاریخ، فرهنگ و سرزمین مشترک تعریف می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص1-2 و 4-5]</ref> [[هویت ایرانی]] بر پایه سرزمین استوار است؛ نه قومیت و نژاد. ایرانی کسی است که خود و نیاکانش در این سرزمین زیسته‌اند و در فراز و نشیب‌های آن سهیم بوده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص341.]</ref>

سبک زندگی در اقوام ایرانی به‌صورت عمومی بر اخلاق‌مداری در روابط اجتماعی، خانواده‌گرایی، [[ساده‌زیستی]] و توجه متوازن به آسایش و آرامش، استوار است.<ref>[https://blog.programstore.ir/مقاله-سبک-زندگی-ایرانی-اسلامی/ «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلۀ پی‌استور.]</ref> منابع و اسناد به‌صورت تاریخی به [[شجاعت]]، [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] و زیست اخلاقی در بسیاری از اقوام ایرانی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص335.]</ref> همچنین ایرانیان از [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] تا [[ورود اسلام به ایران]] و پس از رسمیت یافتن [[مذهب شیعه]]، [[همزیستی]] پیروان ادیان و مذاهب گوناگون را تجربه کرده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> تنوع فرهنگی نیز فرصتی ارزشمند برای جامعه ایرانی محسوب می‌شود که همواره [[همبستگی اجتماعی]] را تقویت<ref>[https://defapress.ir/fa/news/605045/همزیستی-اقوام-و-مذاهب-نماد-همگرایی-و-انسجام-ایرانیان «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و بستر شکوفایی فرهنگی را فراهم کرده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تقویت رسانه‌ها؛ تقویت رسانه‌های تصویری، صنعت فیلم، انیمیشن و بازی‌های کامپیوتری برای ترویج ارزش‌ها و سبک زندگی ایرانی-اسلامی ضروری است. استفاده از رسانه ابزاری قدرتمند برای فرهنگ‌سازی است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1470469/چگونه-احساس-تعلق-به-هویتی-ایرانی-را-در-جوانان-رشد-دهیم مظاهری، «چگونه احساس تعلق به هویتی ایرانی را در جوانان رشد دهیم؟»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>

==== فرصت‌های تنوع قومی در ایران ====

تنوع قومیتی در ایران، هم در ابعاد داخلی و هم خارجی، فرصت‌های قابل توجهی را ایجاد می‌کند. در بُعد داخلی، حضور اقوام مختلف در مناطق مرزی، با آشنایی عمیق آنها با جغرافیا و اقلیم خاص این نواحی، به حفظ و حراست از مرزها کمک شایانی می‌کند. علاوه بر این، ایران با در اختیار داشتن اقوام گوناگون، از مزیت تنوع ژنتیکی و استعدادهای بالقوه آنها بهره‌مند است. تنوع فرهنگی همچنین به‌عنوان سدی در برابر جهانی‌سازی فرهنگی عمل کرده و به حفظ و تداوم فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی کمک می‌کند.

همچنین علایق اقوام به زادگاه خود، [[زندگی]] در مناطق با شرایط دشوار را ممکن ساخته و توزیع فضایی [[جمعیت]] را تسهیل می‌کند. در بُعد خارجی، مراودات فرهنگی با قومیت‌های مشابه در کشورهای همسایه، زمینه‌ساز پیوند فرهنگی ایران می‌شود و علایق مشترک این قومیت‌ها، بستر مناسبی برای تعاملات اقتصادی ایجاد می‌کند. ایجاد شبکه‌ای از عوامل قومی در کشورهای هدف نیز به کسب اخبار و اطلاعات کمک کرده و در نهایت، تحولات داخلی اقوام می‌تواند بر اقوام آن‌سوی مرز تأثیر گذاشته و حوزه نفوذ و تأثیرگذاری ایران را گسترش دهد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1497659700000884160/فرصت‌های-تنوع-قومیت-در-ایران?lang=fa «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

== نگاه اسلام به قومیت‌ها ==

اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند و آن را ضروری می‌شمارد؛ زیرا این تنوع، از هرج و مرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و تقوا را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.

از دیدگاه [[امام خمینی]]، حمایت از قومیت خود بر مبنای حق‌طلبی و رد باطل، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است؛ اما اگر حمایت صرفاً بر اساس تعصبات قومی و بدون توجه به حق صورت گیرد، این نوعی تعصب جاهلی است که مورد نکوهش قرار می‌گیرد. او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و از ملت ایران دفاع می‌کند و دفاع از کشورهای اسلامی را واجب می‌داند. امام خمینی به [[وطن]] احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی را که در تضاد با اسلام باشد و باعث تفرقه میان مسلمانان شود، نمی‌پذیرد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/قومیت «قومیت»، ویکی امام‌خمینی.]</ref>

{{آغاز منابع}}