صفحهای تازه حاوی «<big>'''ساسانیان؛'''</big> سلسلۀ حکومتی مقتدر و اثرگذار در فرهنگ و تمدن و هویت ایرانی. ساسانیان، نظام حکومتی ایرانی در اواخر عهد باستان بود که به مدت چهار قرن بر مناطق وسیعی از آسیای غربی حکومت کرد و یکی از قدرتهای اصلی جهان در آستانه ظهور اسلام بود...» ایجاد کرد |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) ایجاد لینک داخلی |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''ساسانیان؛'''</big> سلسلۀ حکومتی مقتدر و اثرگذار در فرهنگ و تمدن و هویت ایرانی. | <big>'''ساسانیان؛'''</big> سلسلۀ حکومتی مقتدر و اثرگذار در فرهنگ و تمدن و هویت ایرانی. | ||
ساسانیان، نظام حکومتی ایرانی در اواخر عهد باستان بود که به مدت چهار قرن بر مناطق وسیعی از آسیای غربی حکومت کرد و یکی از قدرتهای اصلی جهان در آستانه ظهور اسلام بود. تمرکز سیاسی، اقتصاد قوی، نوآوریهای اجتماعی و توسعۀ فعالیتهای فرهنگی و علمی این امپراتوری، الگوی حکومتداری و توسعه برای دولتهای اسلامی قرار گرفت؛ اما از سوی دیگر، عوامل گوناگون فرهنگی و اجتماعی، از جمله نارضایتی مردم، آیینها و رسوم تبعیضآمیز و همچنین جذابیت دین اسلام، باعث فروپاشی امپراتوری ساسانی شد. در این میان، بهدلیل استحکام فرهنگی و تمدنی ایران، هویت ایرانی برخلاف کشورهای دیگر در هویت عربی استحاله نشد، بلکه ایرانیان عناصر هویت اسلامی را با صافی عقلانیت از عناصر هویت عربی جدا ساختند و سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی را پایهگذاری کردند. | ساسانیان، نظام حکومتی ایرانی در اواخر عهد باستان بود که به مدت چهار قرن بر مناطق وسیعی از آسیای غربی حکومت کرد و یکی از قدرتهای اصلی جهان در آستانه ظهور [[اسلام]] بود. تمرکز سیاسی، اقتصاد قوی، نوآوریهای اجتماعی و توسعۀ فعالیتهای فرهنگی و علمی این امپراتوری، الگوی حکومتداری و توسعه برای دولتهای اسلامی قرار گرفت؛ اما از سوی دیگر، عوامل گوناگون فرهنگی و اجتماعی، از جمله نارضایتی مردم، آیینها و رسوم تبعیضآمیز و همچنین جذابیت دین اسلام، باعث فروپاشی امپراتوری ساسانی شد. در این میان، بهدلیل استحکام فرهنگی و تمدنی ایران، هویت ایرانی برخلاف کشورهای دیگر در هویت عربی استحاله نشد، بلکه ایرانیان عناصر هویت اسلامی را با صافی عقلانیت از عناصر هویت عربی جدا ساختند و سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی را پایهگذاری کردند. | ||
==معرفی== | ==معرفی== | ||
ساسانیان امپراتوری بزرگ و مقتدر ایرانی است که با پیروزی «اردشیر بابکان» بر «اردوان پنجم» آخرین پادشاه اشکانی از سال 224 میلادی آغاز شد<ref>کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، 1368ش، ص136.</ref> و تا 651م به مدت 427 سال بر ایران حکومت کرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/857440-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8 «ساسانیان و نقش آنها در تمدن بشری»، وبسایت روزنامۀ شرق.]</ref> بعد از اردشیر، 31 پاشاه دیگر ساسانی به قدرت رسیدند که از میان آنها، شاپور دوم، خسرو اول، انوشیروان و خسرو پرویز ساسانی، معروفتر هستند. اوج قدرت ساسانیان در دورۀ شاپور دوم ساسانی رقم خورد.<ref>نولدکه، تاریخ ایرانیان و عربها، 1378ش، ص517؛ [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1277226-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF% «ساسانیان از اردشیر اول تا یزدگرد سوم»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> وسعت جغرافیایی این دودمان حکومتی در سالهای 603-628م از مصر و شام بزرگ گرفته تا یمن، سواحل غربی خلیج فارس، میانرودان و فلات ایران را شامل میشد. اعراب ساحل شرقی شبهجزیرۀ عربستان نیز به ساسانیان مالیات میپرداختند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/263576/%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-% «افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی در گفتوگو با پروفسور پروانه پورشریعتی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ساسانیان امپراتوری بزرگ و مقتدر ایرانی است که با پیروزی «اردشیر بابکان» بر «اردوان پنجم» آخرین پادشاه اشکانی از سال 224 میلادی آغاز شد<ref>کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، 1368ش، ص136.</ref> و تا 651م به مدت 427 سال بر [[ایران]] حکومت کرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/857440-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8 «ساسانیان و نقش آنها در تمدن بشری»، وبسایت روزنامۀ شرق.]</ref> بعد از اردشیر، 31 پاشاه دیگر ساسانی به قدرت رسیدند که از میان آنها، شاپور دوم، خسرو اول، انوشیروان و خسرو پرویز ساسانی، معروفتر هستند. اوج قدرت ساسانیان در دورۀ شاپور دوم ساسانی رقم خورد.<ref>نولدکه، تاریخ ایرانیان و عربها، 1378ش، ص517؛ [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1277226-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF% «ساسانیان از اردشیر اول تا یزدگرد سوم»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> وسعت جغرافیایی این دودمان حکومتی در سالهای 603-628م از مصر و شام بزرگ گرفته تا یمن، سواحل غربی خلیج فارس، میانرودان و فلات ایران را شامل میشد. اعراب ساحل شرقی شبهجزیرۀ عربستان نیز به ساسانیان مالیات میپرداختند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/263576/%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-% «افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی در گفتوگو با پروفسور پروانه پورشریعتی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==جایگاه فرهنگی و تمدنی== | ==جایگاه فرهنگی و تمدنی== | ||
پژوهشگران، امپراتوری ساسانی را أثرگذارترین دودمان در شکلگیری هویت، فرهنگ و تمدن ایرانی میدانند؛ به گونهای که با گذشت بیش از ۱۴۰۰ سال، هنوز میراث فرهنگی و تمدنی آنها در بسیاری از جنبههای سبک زندگی ایرانیان از نام کشور ایران تا معماری و هنر ایرانی، باقی مانده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> ساسانیان نخستین فرمانروایانی بودند که بهطور رسمی نام «ایرانشهر» به معنی کشور آریاییها را برای قلمرو خود برگزیدند که با اندک دگرگونی، همچنان نام رسمی کشور ایران است. ساسانیان بر اساس مفهوم سیاسی ایرانشهر، هویت تمدنی و فرهنگی پدید آوردند که صاحبنظران آن را «هویت ایرانی» مینامند.<ref>قرشي، نگرشي نو به نام ايران، 1373ش، ص253؛ [https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این امپراتوری بزرگ ایرانی، بعد از هخامنشیان اولین دودمانی است که تمركز قدرت و دين رسمي را بهعنوان دو اصل اساسي حكومت ملی، مقتدر و یکپارچه بـه وجود آورد.<ref>رومن، ايران از آغاز تا اسلام، 1372ش، ص345.</ref> پادشاهی ساسانی، طولانیترین حکومت در تاریخ ایران است و به نظر محققان، میراث گذشتگان را نیز بهخوبی پاس داشتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/155685/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C «بازخوانی تاریخ ساسانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref> | پژوهشگران، امپراتوری ساسانی را أثرگذارترین دودمان در شکلگیری هویت، فرهنگ و تمدن ایرانی میدانند؛ به گونهای که با گذشت بیش از ۱۴۰۰ سال، هنوز میراث فرهنگی و تمدنی آنها در بسیاری از جنبههای سبک زندگی ایرانیان از نام کشور ایران تا معماری و هنر ایرانی، باقی مانده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> ساسانیان نخستین فرمانروایانی بودند که بهطور رسمی نام «ایرانشهر» به معنی کشور آریاییها را برای قلمرو خود برگزیدند که با اندک دگرگونی، همچنان نام رسمی کشور ایران است. ساسانیان بر اساس مفهوم سیاسی ایرانشهر، هویت تمدنی و فرهنگی پدید آوردند که صاحبنظران آن را «هویت ایرانی» مینامند.<ref>قرشي، نگرشي نو به نام ايران، 1373ش، ص253؛ [https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این امپراتوری بزرگ ایرانی، بعد از هخامنشیان اولین دودمانی است که تمركز قدرت و دين رسمي را بهعنوان دو اصل اساسي حكومت ملی، مقتدر و یکپارچه بـه وجود آورد.<ref>رومن، ايران از آغاز تا اسلام، 1372ش، ص345.</ref> پادشاهی ساسانی، طولانیترین حکومت در تاریخ ایران است و به نظر محققان، میراث گذشتگان را نیز بهخوبی پاس داشتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/155685/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C «بازخوانی تاریخ ساسانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref> | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
==سازمان و طبقهبندی اجتماعی== | ==سازمان و طبقهبندی اجتماعی== | ||
در جامعۀ ساسانی نظام طبقاتی شدید وجود داشت که هر فرد و خانواده دارای جایگاه خاص بود و تحرک اجتماعی چندان وجود نداشت. در این نظام اجتماعی پیشهوران در شهرها و کشاورزان در روستاها، از طبقۀ پایین جامعه محسوب میشدند، دبیران و نظامیان در طبقات بعدی جای داشتند. روحانیون زرتشتی بعد از آنها بودند و خاندان پادشاهی در رأس هرم طبقات اجتماعی، جایگاه اول را به خود اختصاص داده بودند.<ref>زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، 1355ش، ج۱، ص۱۶۳- ۱۶۴.</ref> | در جامعۀ ساسانی نظام طبقاتی شدید وجود داشت که هر فرد و خانواده دارای جایگاه خاص بود و تحرک اجتماعی چندان وجود نداشت. در این نظام اجتماعی پیشهوران در شهرها و کشاورزان در روستاها، از طبقۀ پایین جامعه محسوب میشدند، دبیران و نظامیان در طبقات بعدی جای داشتند. روحانیون زرتشتی بعد از آنها بودند و خاندان پادشاهی در رأس هرم طبقات اجتماعی، جایگاه اول را به خود اختصاص داده بودند.<ref>زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، 1355ش، ج۱، ص۱۶۳- ۱۶۴.</ref> | ||
دهبد یا پیشوای ده، مهمترین واحد اجتماعی در جامعۀ روستانشین دورۀ ساسانی بود آنها بهعنوان دارندگان زمین، به حکومت مالیات و خدمات نظامی میدادند. این طبقه از مالکان روستایی پایینتر از بزرگمالکان و بالاتر از رعیتهای روستا جای داشتند. آنها کارهای روستا و ده را حلوفصل میکردند و از بزرگان و ریشسفیدان واحدهای اجتماعی روستا و ده بهشمار میآمدند. صنعتگران و پیشهوران، بیشتر شهرنشین، اما به طبقههای پایین جامعه تعلق داشتند و همه خدمات شهری برعهدۀ آنها بود. بازرگانان و فروشندگان فعالیت اصلی را در شهرها انجام میدادند. هر گروه از کاسبان و پیشهوران، بر اساس نظم و قاعدهای، بخشی از بازار را در دست داشتند و بیتوجهی به این نظم، مجازاتی سنگین در پی داشت. قاضیان، وکیلان مدافع و آشتیخواهان، از طبقههای مهم جامعه در آن روزگار بود. یکی از وظیفههای قاضی دستگیری از درویشان بوده، نیز نذرها و خیرات را به درستی میان نیازمندان باید بخش میکرده است. به نظر محققان وجود چنین شغل و جایگاهی در ایران عصر ساسانی، پیشرفت جامعۀ مدنی بهویژه دستگاه گستردۀ قضائی را نشان میدهد. روستاییان و عشایر که بیشتر به کشاورزی و دامپروری مشغول بودند، بخشی بزرگ از جمعیت ایران را در آن روزگار تشکیل میدادند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/180761/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%A2%E2%80%8C%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4 «جامعۀ ایران، ٢هزارسال پیش»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | دهبد یا پیشوای ده، مهمترین واحد اجتماعی در جامعۀ روستانشین دورۀ ساسانی بود آنها بهعنوان دارندگان زمین، به حکومت مالیات و خدمات نظامی میدادند. این طبقه از مالکان روستایی پایینتر از بزرگمالکان و بالاتر از رعیتهای روستا جای داشتند. آنها کارهای روستا و ده را حلوفصل میکردند و از بزرگان و ریشسفیدان واحدهای اجتماعی روستا و ده بهشمار میآمدند. صنعتگران و پیشهوران، بیشتر شهرنشین، اما به طبقههای پایین جامعه تعلق داشتند و همه خدمات شهری برعهدۀ آنها بود. بازرگانان و فروشندگان فعالیت اصلی را در شهرها انجام میدادند. هر گروه از کاسبان و پیشهوران، بر اساس نظم و قاعدهای، بخشی از [[بازار]] را در دست داشتند و بیتوجهی به این نظم، مجازاتی سنگین در پی داشت. قاضیان، وکیلان مدافع و آشتیخواهان، از طبقههای مهم جامعه در آن روزگار بود. یکی از وظیفههای قاضی دستگیری از درویشان بوده، نیز نذرها و خیرات را به درستی میان نیازمندان باید بخش میکرده است. به نظر محققان وجود چنین شغل و جایگاهی در ایران عصر ساسانی، پیشرفت جامعۀ مدنی بهویژه دستگاه گستردۀ قضائی را نشان میدهد. روستاییان و عشایر که بیشتر به کشاورزی و دامپروری مشغول بودند، بخشی بزرگ از جمعیت ایران را در آن روزگار تشکیل میدادند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/180761/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%A2%E2%80%8C%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4 «جامعۀ ایران، ٢هزارسال پیش»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==نظام خانواده== | ==نظام خانواده== | ||
در جامعۀ ایران ساسانیان، نظام خانواده مورد احترام بود و هستۀ اصلی جامعه را تشکیل میداد. مرد ریاست خانواده را به عهده داشت و عنصر برتر جامعه محسوب میشد. اولاد پسر، از نظر اقتصادی و اجتماعی منزلت بیشتری داشتند؛ اما زنان نیز از نوعی آزادیهای اجتماعی برخوردار بودند و حتی بعضی از آنان به مقام سلطنت نیز رسیدهاند. در زمان ساسانیان بهدلیل حفظ اصالت خون، ازدواج با اقربای نزدیك رایج بود و بهعنوان فر ایزدی تلقی میشد. شوهر كردن دختر با اجازۀ پدر صورت میگرفت و مرد میتوانست كه از درآمد زن و غلامان او استفاده كند، اما در موقع جدایی باید درآمد او را بر میگرداند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show-55744.aspx نوذری، «خانواده در دورۀ ساسانيان»، وبسایت راسخون.] </ref> | در جامعۀ ایران ساسانیان، نظام خانواده مورد احترام بود و هستۀ اصلی جامعه را تشکیل میداد. مرد ریاست خانواده را به عهده داشت و عنصر برتر جامعه محسوب میشد. اولاد پسر، از نظر اقتصادی و اجتماعی منزلت بیشتری داشتند؛ اما زنان نیز از نوعی آزادیهای اجتماعی برخوردار بودند و حتی بعضی از آنان به مقام سلطنت نیز رسیدهاند. در زمان ساسانیان بهدلیل حفظ اصالت خون، ازدواج با اقربای نزدیك رایج بود و بهعنوان فر ایزدی تلقی میشد. شوهر كردن دختر با اجازۀ پدر صورت میگرفت و مرد میتوانست كه از درآمد زن و غلامان او استفاده كند، اما در موقع جدایی باید درآمد او را بر میگرداند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show-55744.aspx نوذری، «خانواده در دورۀ ساسانيان»، وبسایت راسخون.] </ref> | ||
