آویشن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''آویشن'''}}؛ نوعی گیاه خوردنی معطر با خواص درمانی.

آویشن (آزربه)، گیاهی است معطر، خودرو و صحرایی با گل‌های ریز سفید و متمایل به بنفش. این گیاه، ساقه‌ای کوتاه دارد و به‌صورت بوته‌های کوچک به سمت بالا رشد می‌کند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص55؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آن‌ها، ۱۳۷۷ش، ص۲۶.</ref> آویشن را از دسته نعناعیان می‌دانند و در قفقاز، [[ایران]]، عراق، آمریکای شمالی و سیبری می‌روید.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص547.</ref> آویشن با اسامی دیگری مانند آویشنه، آوشین، آویشه، آوشن یا آویشم، پودینهٔ صحرایی، پودینهٔ کوهی و پودینهٔ بری نیز شناخته می‌شود.<ref>انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۱؛ [https://www.vajehyab.com/moein/آویشن معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه آویشن؛] قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص195.</ref> در زبان ترکی به آویشن، کهلیک اوتی، در [[زبان عربی|عربی]] به آن سعتر بری، صعتر و زعتر، در [[کرمانشاه]]، هه زوه و به آویشن کوهی هه زوه کیویله، در سایر مناطق کردنشین به آن آنخ، اَزوِه، در زبان لری، اوشوم، در [[اصفهان|اصفهان،]] اویشم،<ref>امیری، فرهنگ داروها و واژه‌های دشوار، ۱۳۵۳ش، ص۲۴۵.</ref> در اراک، اوشن،<ref>محتاط، سیمای اراک، ۱۳۶۸ش، ص۲۴.</ref> در [[کرمان|کرمان،]] آب پیشن،<ref>پورحسینی، فرهنگ لغات و اصطلاحات مردم کرمان، ۱۳۷۰ش، ص۱۳.</ref> در [[شهر یزد|یزد،]] آبشن<ref>رمضان‌خانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۳.</ref> و [[گیلان|گیلانی‌ها]] آن را پلنگ مشک می‌گویند. آویشن کوهی و آویشن شیرازی از معروف‌ترین انواع آویشن در ایران است که در جنوب ایران، افغانستان و پاکستان می‌روید.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص328.</ref> این گیاه، امروزه، کاربردهای آشپزی، دارویی و زینتی نیز دارد.

== کاربردها و مصارف آویشن ==

'''کاربرد دارویی آویشن:''' دانشمندان [[طب سنتی ایران|طب سنتی]]، از دیرباز با خواص درمانی گیاه آویشن آشنایی داشتند. زکریای رازی در کتاب الحاوی، ابومنصور علی هروی در کتاب الابنیة عن حقایق الادویة، احمد اخوینی بخاری در هدایة المتعلمین فی الطب، بیرونی در صیدنه و اسماعیل جرجانی در ذخیرهٔ خوارزمشاهی، به خواص درمانی آویشن اشاره کرده‌اند. این خواص در دانش پزشکی نوین نیز اثبات شده است. آویشن شیرازی خاصیت ضد باکتری دارد و در مقایسه با گیاهان دیگر، دارای اثر بهتری در مهار باکتری‌ها است. خواص درمانی زیاد دیگری را نیز برای این گیاه بیان می‌کنند، از جمله: بادشکن، ضدنفخ، هضم‌کنندهٔ غذا،<ref>رازی، الحاوی، ۱۳۸۳ش، ص۸۸.</ref> ضد درد و اسپاسم، تحریک‌کننده سیستم ایمنی بدن و تقویت‌کننده معده و کبد است.<ref>ابن‌ربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص374 و 375.</ref>  

از این گیاه برای تصفیه و رفع گرفتگی سیستم تنفسی بدن، درمان یرقان و رعشه و درمان مسمومیت نیز استفاده می‌شود.<ref>ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ج3، ۱۹۹۲م، ص111؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۴۰۲ق، ص۵۶۴.</ref> نوشیدن دم کردهٔ آویشن با عناب را برای افزایش نور چشم و تقویت آن سفارش می‌کنند. ترکیب آویشن و عسل، مرهمی برای تسکین درد مفاصل، رماتیسم و کاهش درد دندان است.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویه، ۱۸۴۴م، ص۵۶۹؛ حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۲۹۶ق، ص۳۰۲.</ref> مزاج این گیاه گرم و خشک است. برای جلوگیری از سرمازدگی نوزادان، مخلوطی از روغن و آویشن را بر بدن آنها می‌مالند.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۷۰ش، ص150 و 151.</ref>  

'''کاربرد در غذا:''' از آویشن در صنایع غذایی مدرن مانند فست‌فودها و در گذشته برای خوش‌بو کردن گوشت، معطر کردن غذا و طعم‌دهنده نان و دوغ استفاده می‌کردند.<ref>ابن‌وحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص۸۱۰.</ref> حلوای اوشنی، که مردم فسا در روز [[عید فطر]] می‌پزند از همین گیاه تهیه می‌شود و بسیار مغذی است.<ref>رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۳۹۵.</ref>

'''کاربرد بهداشتی:''' در صنایع آرایشی-بهداشتی نیز از آویشن استفاده می‌شود و شستن سر با آویشن را برای کاهش ریزش مو مؤثر می‌دانند. مردم در مناطق مختلف ایران، آن را به صورت‌های مختلف همچون دم‌کرده، کمپرس و مرهم استفاده می‌کنند.<ref>قدامه، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، ۱۹۸۵م، ص۲۷۳.</ref>

{{شعر جدید|متن=لالا لالا گل اوشن\\بوآت آمد چشت روشن<ref>عمرانی، لالایی‌های ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۱.

</ref>}}

این گیاه در ضرب‌المثل‌های عامه مردم ایران نیز وارد شده است و گاهی آن را به سبب شباهتش به نعنا و پونه، همسان‌سازی کرده‌اند، مانند: «مار از آویشن بدش می‌آید، جلوی لانه‌اش سبز می‌شود»،<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج2، ۱۳۸8ش، ص1573.</ref> «مرد از کلفتی می‌بُرد، آویشن از باریکی»،<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1654.</ref> «رزق و روزی که به آویشن رسید، بگذار باد آن را ببرد»<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1079.</ref> و «خر ارزش آویشن را چه می‌داند»<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص881.</ref>

این گیاه باید در مکانی گرم و آفتابی، در فصل [[بهار]] کاشته شود. این گیاه از طریق بذر، قلمه زدن یا تقسیم ریشه‌های آن، قابل تکثیر است. آویشن، تحمل خوبی در برابر خشکی و سرما دارد، چنان‌که گاهی آن را در مناطق سرد و خشک کوهستانی پیدا می‌کنند و به آویشن کوهی معروف است.<ref>[https://agrilib.areeo.ac.ir/book_4482.pdf نظرلی، «آویشن»، 1396ش، ص7.]</ref>